Кіріспе
Аморлық патша; Киелі кітаптағы кейіпкер
Ог (עוֹג ; عوج ; Ωγ) – Еврей Киелі кітабында және басқа да көздерде айтылғандай, Басанның аморлық патшасы. Ол Мұса мен оның серкерлерімен бірге Едрей шайқасында қаза тапты. Араб әдебиетінде ол ʿŪj ibn ʿAnāq (عوج بن عنق, "Ог, Анақтың ұлы"), деп аталады, мұнда Анақ – Ислам дәстүрінде Адамның қызы. Ог туралы алғашқы мәліметтер Сандар кітабында келтіріледі. Ол, Мұсаның бұрынғы шайқаста жеңген көршісі Сихон (Хешбон) сияқты, Басанның аморлық патшасы еді. Оның астанасы Аштарот (қазіргі Tell Ashtara) болған, онда биік қабырғалы алпыс қала және көптеген қамалсыз елді мекендер болды. Бұл қалалардың арасында 70 фут (21 метр) биіктігіндегі төбе бар. Сандар кітабының 21-тарауы мен Екінші заң кітабының 3-таравы былай дейді:
"Содан кейін біз Башан еліне бет бұрдық, онда патша Ог және оның бүкіл әскері бізге Едрейде шабуыл жасады. Бірақ Тәңір маған: «Одан қорқудың қажеті жоқ, Мен саған Огты және оның бүкіл әскерін жеңуге күш бердім, сондай-ақ оның барлық жерін саған беремін. Оған Сихонға, аморлықтардың Хешбонда билеген патшасына істегеніңдей қара» деді. Сөйтіп, Тәңір біздің Құдайымыз патша Огты және оның бүкіл халқын бізге тапсырды, біз оларды қырып тастадық. Бірде-бір адам тірі қалған жоқ. Біз оның Башандағы Аргоб аймағындағы алпыс қаласын басып алдық. Біздің жаулап алуымыздан ешбір қала қашып құтыла алмады. Бұл қалалардың барлығы биік қабырғалармен қоршалған және қақпалары бекітілген еді. Біз сол уақытта көптеген қамалсыз ауылдарды да басып алдық. Біз Хешбон патшасы Сихонды жойғанымыздай, Башан елін де толығымен жойдық. Біз басып алған әрбір елді мекендегі адамдарды – еркектерді, әйелдерді және балаларды қырып тастадық. Бірақ барлық малды өзімізге алдық және барлық қалалардан олжа жинадық. Осылайша біз Иордан өзенінің шығысындағы Арнон шатқалынан бастап, Хермон тауына дейінгі екі аморлық патшаның жерін иемдендік. (Хермон тауы Сидондықтарда Сирион, ал аморлықтарда Сенир деп аталады.) Біз жазық даладағы барлық қалаларды, Ғилаадты және Башанның барлық жерін, сондай-ақ Ог патшаның Башандағы патшалығындағы Салеха мен Едрей қалаларына дейінгі жерлерді басып алдық. (Басан патшасы Ог – алып рефаимдердің соңғы тірі қалғаны еді. Оның төсегі темірден жасалған, ұзындығы он үш, ені алты фут болатын. Оны аммондықтардың Рабба қаласында әлі де көруге болады.) Огтың жойылғаны туралы Забур 135:11 және 136:20-да Израиль ұлтының көптеген ұлы жеңістерінің бірі ретінде айтылады. Екінші Амос кітабының 2:9-таравы Огты "аморлықты" деп сипаттайды, оның бойы қарағайлар сияқты биік, күші емендер сияқты зор болған. Мәтінде ол рефаимдердің соңғы алып екені айтылады. Оның сұлулығының арқасында ол 9 шынтақ ұзындығындағы темір төсекте ұйықтаған."
Next we turned and headed for the land of Bashan, where King Og and his entire army attacked us at Edrei. But the Lord told me, "Do not be afraid of him, for I have given you victory over Og and his entire army, and I will give you all his land. Treat him just as you treated King Sihon of the Amorites, who ruled in Heshbon." So the Lord our God handed King Og and all his people over to us, and we killed them all. Not a single person survived. We conquered all sixty of his towns—the entire Argob region in his kingdom of Bashan. Not a single town escaped our conquest. These towns were all fortified with high walls and barred gates. We also took many unwalled villages at the same time. We completely destroyed the kingdom of Bashan, just as we had destroyed King Sihon of Heshbon. We destroyed all the people in every town we conquered—men, women, and children alike. But we kept all the livestock for ourselves and took plunder from all the towns. So we took the land of the two Amorite kings east of the Jordan River—all the way from the Arnon Gorge to Mount Hermon. (Mount Hermon is called Sirion by the Sidonians, and the Amorites call it Senir.) We had now conquered all the cities on the plateau and all Gilead and Bashan, as far as the towns of Salecah and Edrei, which were part of Og's kingdom in Bashan. (King Og of Bashan was the last survivor of the giant Rephaites. His bed was made of iron and was more than thirteen feet long and six feet wide. It can still be seen in the Ammonite city of Rabbah.) Og's destruction is told in Psalms 135:11 and 136:20 as one of many great victories for the nation of Israel, and the Book of Amos 2:9 may refer to Og as "the Amorite" whose height was like the height of the cedars and whose strength was like that of the oaks. The text states that he was the last giant of the Rephaites. His stature made him sleep on an iron bed, which was about 9 cubits in length.
Ог пен рефаимдер
Құдай сөзі 3:11-де, сондай-ақ Сандар кітабында және Ешуа кітабында Ог соңғы рефаим деп аталады. Рефаим – еврей тілінде алыптарды білдіретін сөз. Құдай сөзі 3:11 оның темірден жасалған "жатығы" (кейбір мәтіндерде "саркофаг" деп аударылады) "ұзындығы тоғыз шынтақ, ені төрт шынтақ" екенін айтады, бұл стандартты адам шынтағымен өлшенген. Онда аммондықтардың патшалық қаласы Раббада оның алып жатығы сол кездегі жаңалық ретінде көрінетіні айтылған. Егер алып патшаның жатығы оның бойына пропорционалды жасалса, онда ол шамамен осындай биіктікте болған болуы мүмкін. Алайда, кейінгі раввиндік дәстүр бойынша, оның жатығының ұзындығы Огтың өзінің шынтақтарымен өлшенген. Майкл С. Хайзер Огтың жатығына сілтеме Мардуктың қасиетті неке жатығына сілтеме болып табылады деп санайды, сондықтан өлшемдер Огтың бойы туралы сенімді мәлімет бермейді. Ябок өзенінің солтүстігіндегі аймақ, яғни "Рефаимдер жері" аталатын Башан, б.з.б. 5-3 мыңжылдықтарға жататын жүздеген мегалиттік тас қабірлерді (дольмендерді) қамтиды. 1918 жылы Густав Далман Иорданияның Амман маңында (Амман ежелгі Аммонның Рабба қаласының орнында салынған) Огтың жатығының шамамен өлшемдерімен сәйкес келетін ерекше дольменді тапты. Мұндай ежелгі тас қабірлер Иордан өзенінің батысында сирек кездеседі, ал осы мегалиттердің жалғыз шоғырлануы Яһуданың Хеброн маңындағы төбелерде, Анақтың алып ұлдарының мекен еткен жерінде (Сандар 13:33) табылады.
Киелі кітапқа жатпайтын жазуларда Ог
1974 жылы Вольфганг Рёллиг Библостан (Библос 13) фоникий жазуын жариялады, онда ол «Ог» есімді құдайға сілтеме бар деп санайды. Рёллигтің сөзіне қарағанда, бұл шамамен 500 жылға дейін сонау заманға жататын, зақымдалған 7 жолдық жерлеу жазуында кездеседі, және онда егер біреу осы жерде жатқан адамның сүйектерін қозғаса, «қуатты Ог мені кектейді» делінген. Франк Мур Крос Рёллигтің тұжырымын жоққа шығарып, жазудың сол жолы «менің тозығы жеткен, шіріген сүйектерім» деп оқылады деп ұсынды. Ог пен Басанның рефаим патшалары арасындағы байланысты б.з.б. 13 ғасырға жататын, әлдеқайда көне канандық угариттік мәтін KTU 1.108 арқылы табуға болады. Бұл мәтінде «патша» сөзі /rp/ немесе «Рафа» (Киелі кітаптағы рефаимдер) түбірімен және Киелі кітаптағы Аштарот және Эдрей қалаларына сәйкес келетін географиялық жер-атаулармен бірге қолданылады, сонымен қатар Ог патша осы қалалардан билік еткендігі айтылады (Заңды қайталау 1:4; Ешуа 9:10; 12:4; 13:12, 31). Угариттен табылған KTU 1.108 балшық тақташасында былай деп жазылған: «Мәңгіліктің патшасы Рапиу шарап ішсін, иә, ішсін, күшті және мәртебелі [құдай], Аштаратта тақ отырған құдай, Эдрейде билік ететін құдай, Котхардың жақсы серіктерінің арасында лира мен флейтамен, барабан мен қоңыраумен, піл сүйегінен жасалған кастаньеталармен мадақтап, құрмет көрсетілсін. Анаттың күші зор болсын, патшалықтың, биліктің, биік аспанның және жердің [иесі] болсын». Огтың бар екендігі және нағыз кім екендігі күмәнді. Мэтью МакАффидің пікірінше, угарит мифологиясының тарихи естеліктері еврей Киелі кітабында б.з.д. 2 мың жылдығынан бастау алатын аморлық патша Ог туралы ежелгі дәстүр сақталғандығын көрсетеді. Ол сондай-ақ Огтың рефаим ретінде сипатталуы, олардың қайтыс болған патшаларына осындай мәртебе берген ежелгі аморлық теологияны көрсетеді деп санайды.
Талмудта
Яһуди Талмуды Огтың тым зор болғанын, тіпті ол израильдіктердің лагерін қирату үшін өте үлкен тауды түбінен жұлып алуға тырысқанын айтады. Раббы осы кезде құмырсқалардың тобын жіберіп, Огтың басына тірелген таудың ортасын қаздыртты. Сосын тау Огтың иығына құлап түсті. Ол тауды өзінен шығаруға тырысқанда, Раббы Огтың тістерін сыртқа қарай ұзартты, олар таудың ішіне кірігіп, басын қоршады. Мұса, Яхведің "Одан қорқпаңдар!" деген әмірін орындап, он шақырымдық таяқты алып, сондай биіктікте секіріп, Огтың тобығын соқты. Ог жерге құлап, сол жерде қайтыс болды. Көптеген көрнекті раввиндер, әсіресе Шломо ибн Адерет, осы оқиғаны аллегориялық тұрғыдан түсіндірді.
Ислам діні
Ұж ибн Анақ (عوج بن عنق) – Ислам мифологиясындағы алып. Ұж Құранда немесе сахих хадистерде тікелей есіммен аталмайды. Осы кейіпкердің тамыры еврей халық ауыз әдебиетінде және Ескі өсиетте, мысалы, Ог патшасында жатыр. Ол анасы ʿAnāq-тың атымен аталады, ол оны туысқандық қатынастан туған бала ретінде дүниеге келтірген. Оның Мұса пайғамбармен (Муса ва 'Уж дерегін қараңыз) болған күресі, сондай-ақ мұхиттың тізеге дейін суында тұрып, балық аулап, киттерді қуыру сияқты әйгілі және көп бейнеленген оқиғалары бар.
"Огиас - алып"
Б.з.д. 2-ғасырдағы апокрифтік кітап "Огиас алып" немесе "Алыптар кітабы" Огиас есімді алыптың қаһармандық ерліктерін суреттейді. Ол үлкен айдаһармен күресіп, Киелі кітаптағы Огпен бірдей болған немесе Огтың әкесі екендігі айтылады. Бұл кітап бірнеше ғасыр бойы кеңінен таралды, әсіресе манихей діні оны қабылдағандықтан.
Өте ауыр
Пантагруэльде Рабле Пантагруэльдің шежіресіндегі Хурталияны (Огтың бір түрі) аталарының бірі деп көрсетеді. Ол Хурталияның Құдыққа мініп отырып, оны аяқтарымен бағыттап, кеме қырықпастан сақтап қалғанын, ал риза болған Нұх пен оның отбасы оны мұржа арқылы тамақтандырғанын сипаттайды.