Кіріспе
Якуттар немесе сахалар – Солтүстік Сібірде туған түркі этносы, негізінен Ресей Федерациясының Саха Республикасында қоныстанған, ал кейбіреулері Амур, Магадан, Сахалин облыстарына және Красноярск өңірінің Таймыр және Эвенк аудандарына дейін таралған. Олар түркі тілдерінің сібірлік тармағына жататын якут тілінде сөйлейді.
Yakuts or Sakha (, ; сахалар, ) are a Turkic ethnic group native to North Siberia, primarily the Republic of Sakha in the Russian Federation, with some extending to the Amur, Magadan, Sakhalin regions, and the Taymyr and Evenk Districts of the Krasnoyarsk region. They speak Yakut, which belongs to the Siberian branch of the Turkic languages.
Этимология
Алексей Кулаковскийдің пікірінше, орыс сөзі эвенки тілінен алынған, ал Марджори Мандельштам Балзер орыс сөзінің түпнұсқасы тунгус тілінен бұрмаланған нұсқасы екенін айтады. Этнограф Давид Сомфаидың сөзіне сүйенсек, орыс тіліндегі "якут" сөзі бурят тіліндегі "ягуд" сөзінен тараған, ол буряттардың якуттарды атауын білдіретін "яқа" сөзінің көпше түрі. Якуттар өздерін "Уран Саха" (якут: Уран Саха) немесе кейбір ежелгі жылнамаларда басқаша атайды. Бұлардың барлығы түрік тіліндегі "яка" (географиялық шекара, жаға) сөзімен байланысты, ол якуттардың Сібірдегі шалқары орналасуын көрсетеді.
Алғашқы ғылыми жетістіктері
Якут этногенезі туралы алғашқы еңбекті орыс коллегиялық кеңесшілері И. Эверс пен С. Горновский 18-ші ғасырдың соңында жазған. Бұрынғы заманда Арал теңізінің батыс жағалауында белгілі бір тайпалар мекендеген. Кейіннен олар шығысқа қарай көшіп, қазіргі Бурятияның Тунка-Голцы тауына жақын жерге қоныстанды. Монғол империясының кеңеюінен туған қысым салдарынан Тунка-Голцы маңындағы көптеген адамдар Лена өзеніне көшіп келді. Содан кейін бірнеше Алтай-Саян аймағының тайпалары моңғолдардан қашып Ленаға келді. Осы көшіп келгендер арасындағы мәдени үйлесім нәтижесінде якуттар қалыптасты. Эверс пен Горновский Абакан өзенінің Сагай хакастарын Саха этнонимінің бастауы деп көрсетті. 19-шы ғасырдың ортасында Николай С. Шукин аймақты зерттеген тәжірибесі негізінде "Якутскке саяхат" атты еңбегін жазды. Ол жергілікті ауыз әңгімелеріне сүйене отырып, якуттардың шығу тегі туралы сәл өзгеше пікір ұсынды. Оңтүстік Енисей су алабында мекендеген хакастардың топтары солтүстікке қарай, Нижняя Тунгуска өзеніне, Лена жазығына және, ақырында, Лена өзеніне көшіп кетті. Шукин Енисей хакастарын якуттардың ата-бабалары ретінде таныстыру арқылы орыс тарихнамасына үлкен үлес қосты. Енисейлік шығу тегі гипотезасын қолдайтын ең авторитетті еңбек 1928 жылы Николай Н. Козминнің жазуымен жарық көрді. Ол аймақтық экономикадағы қиындықтарға байланысты кейбір хакастардың Енисейден Ангара өзеніне көшкенін тұжырымдады. 12-шы ғасырда буряттар Байкал көліне келді және әскери күшпен хакастарды Ленаға ығыстырды.
Байкал көлі
1893 жылы түркітанушы ғалым Василий Радлов қытай тарихи жазбаларындағы Курикан немесе Гулиган (骨利干) Тиле тайпасын якуттармен байланыстырды. Олар 7 ғасырда Тан әулетіне салық төлеушілер ретінде айтылады және Ангара және Байкал көлі маңында мекендегендігі хабарланады. Радлов олардың тунгіс және ұйғыр тайпаларының қосылысынан құралған, якуттардың арғы тегі екенін жорамалдады.
Хоро
Хоро (хорин, хоролор) якуттары өздерінің түп атасы Омогой немесе Элли емес, Олуу Хоро болған деп санайды. Ғалымдар олардың ата-бабаларының этникалық байланысын нақты анықтаған жоқ. Олардың отаны оңтүстіктегі Хоро сире деп аталатын жер болған. Хоролорлар Орта Ленаға қашан келгені әлі де белгісіз, ғалымдар б.з. бірінші мыңжылдығынан бастап 16 ғасырға дейін деп есептейді. Ғалымдар арасында кеңінен қабылданған гипотезаға сәйкес, хоро якуттары Байкал көлінің хоро буряттарынан шыққан, демек түркі-монғол тілінде сөйлеген. Бұл көбінесе олардың ұқсас этнонимдеріне негізделген. Осы пікірді қолдаушылар Хоро сөзінің тибет тіліндегі хор сөзінен шыққандығын айтады. Мысалы, Г.Н. Рунянстевтің сөзіне қарағанда, біздің заманымыздың 6-10 ғасырларында Байкал көлінің тұрғындары Чор деп аталған. Окладников Хоро сире Қытайға жақын және Х-қа іргелес болған деп болжады. Бұл тұжырымға барлығы келіспейді және кейбір зерттеушілер оны сынға алды. Джордж де Роэрих бұл сөздің қытай тіліндегі hu ([[wikt:胡) сөзінен шыққандығын айтады, бұл қытайлықтардың Орталық Азияның түрлі ирандық немесе түркі-монғол халықтарын атау үшін қолданған жалпы термині. Қазіргі тибет тілінде хор кез келген малшы, этномдық атауына қарамастан, "аралас текті көшпелі" деп сипаттау үшін қолданылады. Олардың шығу тегін зерттегеннен кейін Ксенофонтов хоролорлардың "якуттармен араласқан кейбір бөтен тайпалардың бөліктерінен қалыптасқандығын", бірақ оларды хори буряттарымен байланыстыратын нақты дәлелдер жоқ екенін қорытындылады. Зориктуевтің жақындағы аргументі хоролорлар бастапқыда Төменгі Амур өзенінен шыққан палеоазиялықтар болған деген пікірді ұсынады. Якут туыстарынан өзгеше, хоро фольклоры көбінесе қарғаға, сондай-ақ кейбір әңгімелерде бүркітке назар аударады. 18 ғасырдың ортасында Линденнау хоролорлардың діни құлшылығын қарғаға бағыштағанын атап өтті, оны хоролорлар "Атамыз", "Құдайымыз" және "Бабамыз" деп атаған. Бұл құрмет қарғаның күресіп жатқан адамға (бірінші хоро адамы немесе оның анасы) отты жағуға қажетті құймақ пен шайыр қорабын сыйлап, аман қалуына көмектесуінен туындайды. Олардың мифологиясы Беринг теңізінің екі жағындағы мәдениеттерге ұқсас: Солтүстік Американың Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы хайда, тлингит, тшишам және Сибирь жағалауындағы чукчи, ительмен және коряк сияқты палеоазиялықтардың барлығы қарғаға құрмет көрсетеді.
Аутохтондық ата-бабалары
Көптеген зерттеушілер якут этногенезінің Байкал көлінен көшіп келген түркі-моңғолдар мен Лена өзені маңында тұратын ежелгі юкагир және тунгус тайпаларының қосылуынан пайда болғанын қорытындылады. Окладников бұл араласу процесін былай сипаттады: "Якуттардың түркі тілді ата-бабалары тек қана жергілікті тұрғындарды ығыстырып қана қоймады, сонымен қатар бейбіт жолмен оларға ықпал етті; оларды өздеріне сіңіріп, массаларына қосты. Осының нәтижесінде жергілікті тайпалар бұрынғы этникалық аттары мен ұлттық саналарын жоғалтты, енді өздерін якуттардың көпшілігінен ажыратпады және оларға қарсы болмады. Соның салдарынан, солтүстік тайпаларымен араласу нәтижесінде, якуттардың оңтүстік ата-бабалары өздерінің мәдениеттері мен тілдерін басқа дала тайпаларынан ерекшеленетін жаңа белгілермен байытты." 1996 жылы Алексей Н. Алексеев және С. И. Николаева Сомоготто палеоазиялық және самоид халықтарының түркі-моңғолдармен араласып, некелескенін ұсынды, мұны растайтын деректер де бар. Якуттың дәстүрлі тарихында Якутияның ежелгі халықтары туралы әңгімелер кездеседі. Субарктикалық Булун және Верхоян аудандарынан алынған мәліметтерде қара юкагирлердің (якут: хара дюкаагырдар) Лена өзенінен солтүстікке қарай ығыстырылған көшпенділерден тарағаны айтылады. Ост-Алданский улусы мен Мегино-Кангаласский ауданындағы жазбаларда, келген якуттардың күшейген қысымына байланысты кейбір тайпалар аймақтан кетіп қалғаны жазылған. Бір бөлігі сол жерде қалып, жаңа келгендермен араласса, ал көпшілігі солтүстік тундраға кетіп барады.
Емьяхтах
Емьяхтахтар – Лена өзенінің ежелгі халқы. Жерлеу орны қазылып, антропологтар И. И. Гохман мен Л. Ф. Томтосова адам қалдықтарын зерттеді және 1992 жылы нәтижелерін жариялады. Олар кейбір кеш неолит тұрғындары қазіргі якуттардың қалыптасуына қатысқан деген қорытындыға келді. Бурят, самоид және якуттардың дәстүрлі киімдеріндегі байланысты көркемдік безендірулердің тұрақтылығын бір ғалым олардың туыс екенін көрсетеді. Якутияның топонимикалық мәліметтері бұл аймақта палеоазиялық және самоидтік қоныстар болғандығын көрсетеді. Вилюй туматтары антропофагиямен айналысқан және самоид халықтарының "этномәдени белгісі" ретінде қарастырылған.
Тұмандар
Туматтар якут дәстүрінде көптеген және күшті қоғам ретінде ерекшеленеді, олармен Вилюй өзенінде үнемі қақтығыстар болып тұратын. Олардың үйлері жартылай жер астындағы, шатырлары сабанмен жабылған және самодийлердің дәстүрлі тұрғындарына ұқсас. Ортағасырлық қытай тарихи еңбектерінде Саяно-Алтай орман халықтарын атау үшін Дубо (都播) термині қолданылған. Василий Радлов Дубо сөзі самодийлік халықтарға қатысты деген қорытындыға келді. Л. П. Потапов Дубоның «Тумат» этнонимінің бастауы екенін айтады. Якуттар тумат халқын «Дирикиней» немесе «тиін халық» (якут: Сдьирикинэй) деп атаған, бұл туматтардың «құйрық пальтосынан» туындаған. Бұғының терісінен жасалған толымды орамалар қызыл охрамен боялып, әшекей ретінде туматтық күрмелерге тігілген. Туматтардың бас киімдері де қызыл түске боялған. Осы стильді туматтар кейбір тунгус халықтарына таратқан болуы мүмкін. 17 ғасырда Жоғарғы Ангарадағы эвенктерде де, 19 ғасырдың басында Төменгі Колымадағы эвендерде де осыған ұқсас киімдер кездескен. Сонымен қатар, туматтар мен алтай мәдениеттерінің киімдері арасында көптеген ортақ белгілер бар. Пазырық мәдениетінің қазбаларында қызыл түске боялған бас киімдер мен сабылдан жасалған құйрық жамылғылары табылған. «Құйрықтар» қызыл түске боялмағанмен, қызыл жіппен тігілген. Стильдік және дизайндық шешімдер дәстүрлі хакас және кумандин киімдерімен де салыстыруға болады. Туматтармен бейбіт қарым-қатынастар, соның ішінде әлеуметтік байланыстар да болған. Мысалы, тумат әйелі Джаардаах (Джаардаах) туралы айтуға болады. Ол өте күшті және мергендік шеберлігімен танымал болған. Бірақ Джаардаах якут еркегіне үйленді және Вилюй якуттарының ата-бабасы саналады. Оның есімінің шығу тегі юкагир тіліндегі «мұз» сөзімен байланысты (юкагир: йархан). Якуттардың ата-бабалары – Енисей өзенінен Байкал көліне көшіп келген курикан тайпасы. Олар 7 ғасырда көшіп келуден бұрын белгілі бір моңғолдық әсерге ұшыраған. Якуттар бастапқыда Ольхон және Байкал көлі аймағында қоныстанған. 13 ғасырдан бастап, моңғолдардың қысымымен Орта Лена, Алдан және Вилюй өзендерінің алаптарына көшіп кеткен. Солтүстік якуттар негізінен аңшылар, балықшылар және бұғы өсірушілер болған, ал оңтүстік якуттар мал және жылқы өсірген.
Ресей империясы
1620 жылдары Мәскеу патшалығы олардың жеріне енуді бастады және оны басып алды немесе қоныстанды, тері салығын (ясақ) енгізді және 1634-1642 жылдар аралығында бірнеше якут көтерілісін басып тастады. Патшаның тері салығын жинаудағы қатыгездігі 1642 жылы якуттар мен Лена өзені бойындағы тунгус тілдес тайпалар арасында көтеріліс пен наразылық тудырды. Патша әскерінің басшысы Петр Головин террор режимін орнатты: туған жерлер өртеліп, жүздеген адам қаза болды. 1642-1682 жылдар аралығында тек якут халқының саны шамамен 70 пайызға азайды деп есептеледі, негізінен шешек және басқа жұқпалы аурулардың салдарынан. 18 ғасырда орыстар қысымды азайтып, якут басшыларына белгілі бір жеңілдіктер берді, барлық қоныстарға еркіндік таныды, оларға жерлерін қайтарды, православие миссияларын жіберді және якут халқын егіншілікпен таныстырды. Алтынның табылуы және кейіннен Транссибір теміржолының салынуы аймаққа орыстардың санының артуына әкелді. 1820 жылдарға қарай, якуттардың көпшілігі орыс православие дініне өткенін мәлімдеді, бірақ олар шамандық дәстүрлерін сақтап қалды (және осы күнгей сақтап отыр). Якут әдебиеті 19 ғасырдың соңында дамыды, ал ұлттық жаңару 20 ғасырдың басында өтті.
Ресейлік Азамат соғысы
Орыс азамат соғысының соңғы қақтығысы, Якут көтерілісі ретінде танылған, осы жерде ақ гвардия офицері Корнет Михаил Коробейников көтеріліс ұйымдастырып, Қызыл Армияға қарсы соңғы тұғыр жасады.
Кеңес Одағы
1922 жылы жаңа совет үкіметі осы аймақты Якут автономиялық Кеңес социалистік Республикасы деп атады. 1920 жылдардың соңынан 1930 жылдардың соңына дейін Иосиф Сталин ұжымдастыру науқанын бастар кезінде Якут халқы жүйелі түрде қуғынға ұшырады. Осы кезеңдегі аштық пен нашар тамақтану салдарынан Якут халқының 1926 жылы 240 500 болған жалпы саны 1959 жылы 236 700-ге төмендеген болуы мүмкін. 1972 жылға қарай халық саны қайта өсуге басталды.
Ресей Федерациясы
Қазіргі уақытта якуттар Саха Республикасының жалпы халқының ең ірі бөлігін құрайды. 2010 жылғы Ресей халық санағы мәліметтері бойынша, сол жылы Саха Республикасында 466 492 якут тұрды, бұл республика халқының 49,9% құрайды.
Мәдениет
Якуттар мал шаруашылығымен айналысады, дәстүрлі түрде жылқы өсіруге, негізінен Якут жылқысы, бұғы және ("Якут сиыры") – жергілікті қатал ауа райына жақсы бейімделген, Якут сиырлары деп аталатын мықты түрінің ірі қара малын өсіруге баса назар аударады. Ресейдегі басқа этникалық азшылықтар арасында (мысалы, географиялық жағынан жақын монғолдық буряттар арасында) сахалар (яғни якуттар) Ресейдегі ең аз русификацияланған этникалық топ екені және ана тілін білу кеңінен таралғаны туралы кең тараған пікір бар, әсіресе (көбінесе айтылғандай) олардың географиялық мекендемесінің суық және мұздай болуына және ресейліктердің осы жерлерді отарлаудан жалпы алғанда қашуына байланысты. Якуттар Кигильях деп аталатын кейбір тау құрылымдарын, сондай-ақ Йннах тауы сияқты жерлерді жоғары бағалайды.
Ас мәзірі
Саха тағамдарында дәстүрлі құмыз, сиыр, жылқы және бұғы сүтінен жасалған сүт өнімдері, кесілген тұздалған балық строганина, етті қамырдан жасалған тағамдар, бұғы еті, мұздатылған балық, қалың қымыздық пісірілген нан, және май мен жылқы майы қосылған гречка жармасы (Куэрчэх) немесе, танымал десерт, сиыр сүті немесе қаймақпен әр түрлі жидектермен жасалады. – дәстүрлі балық салаты. Бұл тағам тек Якутияда ғана дайындалады.
Тіл
2010 жылғы халық санағы бойынша, Саха Республикасындағы якуттардың шамамен 87%-ы якут (немесе саха) тілінде еркін сөйлейді, ал 90%-ы орыс тілінде еркін сөйлейді. Саха/якут тілі Сібір түркі тілдерінің солтүстік тармағына жатады. Ең жақын тілі – долған тілі, сондай-ақ шамалы дәрежеде тува және шор тілдерімен де байланысты.
ДНК және генетикалық талдау
Якуттардың Y хромосомалық ДНК-сының басты гаплогруппасы N M231 болып табылады. Бұл гаплогруппа жалпы халықтың шамамен 89%-ында кездессе, Солтүстік Якутияда көрсеткіш 71%-ға жуық. N M231 Шығыс Сібірдің басқа да түрлерімен ортақ. Қалған гаплогруппалардың үлесі шамамен: 4% C M217 (C M48 және C M407 тармақтарын қоса алғанда), 3,5% R1a M17 (R1a M458 тармағын қоса алғанда) және 2,1% N P43, сондай-ақ I M253, R1b M269, J2 және Q гаплогруппаларының сирек кездесетін жағдайлары. Адамовтың мәліметінше, N1c1 гаплогруппасы саха халқының 94%-ын құрайды. Бұл генетикалық тартылыс шамамен 1300 жылға дейін ± 200 жыл бұрын болған деп есептеледі және соғыстардағы жоғары өлім-жітім мен кейіннен Орта Лена өзеніне қоныс аудару салдарынан туындаған болуы мүмкін. Басты митохондриялық ДНК гаплогруппалары – Шығыс Азияның әртүрлі тектілері, олардың үлесі жалпы санының 92%-ын құрайды: C гаплогруппасы 36%-дан 45,7%-ға дейін, ал D гаплогруппасы 25,7%-дан 32,9%-ға дейін. Кіші Шығыс Еуразиялық мтДНК гаплогруппаларына: 5,2% G, 4,49% F, 3,55% M13a1b, 1,89% A, 1,18% Y1a, 1,18% B, 0,95% Z3 және 0,71% M7 жатады. Федорованың сөзіне сәйкес, Шығыс Азиялық аналық тектіліктен басқа, "Саханың жергілікті халқының мтДНК жиынтығында шағын (8%), бірақ әртүрлі Батыс Еуразиялық мтДНК гаплогруппалары бар, олар көбінесе якуттар мен эвенктер арасында кездеседі", ең көп таралғандары H және J.