Кіріспе

Сибірдің түпкілікті түркі тілдес халқы – тувалықтар немесе тивалықтар (; тувинцы) – Ресей (Тува), Моңғолия және Қытайда қоныстанған, Сибірге тән түркі этносы. Олар сибірлік түркі тілдеріне жататын тува тілінде сөйлейді. Моңғолияда олар урианхай тайпаларының бірі саналады. Тувалықтар мыңдаған жылдар бойы мал өсірумен айналысып, көшпенді өмір салған, ешкі, қой, түйе, бұғы, сиыр және як сияқты малдарды бағып келген. Дәстүрлі түрде олар қайың қабығымен немесе терімен жабылған киіз үйлерде (күмбездерде) тұрған, жаңа жайылымдарға қоныс аударғанда маусымдық түрде оларды жылжытып отырған. Тарихи тұрғыдан алғанда, тувалықтар тоғыз аймаққа – хошуунға бөлінген: Тожу, Салчак, Оюннар, Хемчик, Хаасуут, Шалык, Нибази, Дааван, Чооду және Бези. Бірінші төртеуін урианхай моңғол князьдары басқарса, қалғандарын Боржигин моңғол князьдары басқарған.

Тарих

Енисей жағалауындағы тасқа қашалған суреттерден басқа, халықаралық маңызы бар алғашқы археологиялық жаңалықтар Туваның солтүстік-орталық бөлігінде, Аржан маңында табылды. Мұнда скифтердің қорған зираттары зерттелді, олар Орталық Азиядан тараған және түркі-моңғол тайпаларынан бұрын өмір сүрген осы халықтың ең ерте (б.з.д. 7-6 ғасырлар) және шығысқа қарайғы қоныстану орындары болып табылады. Олардың тарихы мен артефактілерін Қызылдағы Ұлттық мұражайда көруге болады. 200 жылға дейін Сионнулар Тува аймағын биледі. Осы кезде аймақта қытайлықтар Динглинг 丁零 деп атаған халық өмір сүрді. Қытай жылнамалары Динглингті Тиле тайпаларымен байланыстырды, олардың бірі Дубо (都波) деп аталды және Шығыс Саяндарда орналасқан. Тува сөзі Хуис Толгой жазуында үш рет кездеседі. Оның мағынасы белгісіз болғанымен, Дитер Мауэ бұл сөздің "Дубо" руының атына байланысты болуы мүмкін екенін ұсынды. Бұл ат тувалықтармен байланысты деп саналады және олар туралы ең ерте жазба есім болып табылады. Сянбей 鮮卑 (бұрын Сионнулар бағындырған Донгу 東胡 тайпасының ұрпақтары) Сионнуларға шабуыл жасап, жеңіске жетті, ал олар өз кезегінде Роран 柔然 тайпасына жеңілді. 6 ғасырдың соңынан бастап Гөктүрктер Тува (Дубо 都播) тайпаларын биледі, олар 8 ғасырға дейін, ұйғырлар билікті бағындырғанға дейін үш ағаш атты түркі тайпаларының бірі болды. 8-9 ғасырларда тувалықтар Ұйғыр қағанатының бағыныштары болды. Ұйғырлар халықты бағындыру үшін Тувада бірнеше бекініс салған. Қазіргі уақытта елдің оңтүстік-шығысындағы Тере-Хол көліндегі Пор-Бажин бекінісінің қалдықтарын қалпына келтіру жоспарлары талқыланып жатыр. Ұйғырлардың билігінің естелігі 19 ғасырдың соңына дейін сақталды, оңтүстік-батыстағы Хемчик өзені маңында тұратын Ондар тувалықтарына Ондар ұйғыр деген ат берілді. 840 жылы Енисейдің жоғарғы ағысынан келген Енисейлік Қырғыздар Ұйғырлардың үстемдігін жойды. 1207 жылы Ойрат князі Қудуқа Беки Жоши бастаған моңғол жасақтарын Каа-Хем өзенінің саласына жеткізді. Олар тувалық Кешдимдер, Байттар және Телестермен кездесті. Бұл тувалықтарға моңғол билігінің басталуы болды. Найман қағанаты құлағаннан кейін тувалықтар қазіргі Моңғолияға, ал кейбіреулері қазіргі Қазақстан аумағына көшті. 17 ғасырдың көп бөлігінде тувалықтар Халха моңғолдарының басшысы Шолой Убаши Алтан ханның билігінде болды. 1615 жылы осы кезде алғашқы орыстар Василий Тюменцев пен Иван Петров Алтан ханға елшілікпен Туваға келді. Осы кездегі орыс құжаттарында қазіргі тувалықтардың құрамына кірген әртүрлі топтар туралы ақпараттар тіркелген. Тюменцев пен Петров 1609 жылы Ресей азаматтығына өткен Мадтардың Томскінен 14 күндік сапарда орналасқан Бии-Хем алқабында өмір сүргенін айтады. Мадтар Хемчик пен Улуг Кхем аймағына, Алтан ханның жеріне жақын Увс Нур көліне дейін барған. Елшілер сонымен қатар Саяндардың Точимен (Тоджи) бірге бұғы өсіргенін, Саяннан Алтай тауларына дейін көшіп-қонып жүргенін сипаттады. Ақсайан және Қарасайан тайпаларының ұрпақтары көбінесе Тере-Хол ауданында қоныстанған. Алтан ханның аймаққа билігі Ойрат пен Жасагту ханның Халха тайпалары арасындағы үздіксіз соғыстарға байланысты азайды. Содан кейін тувалықтар Ойраттар басқарған Джунгар империясының құрамына кірді. Джунгарлар 1755 жылға дейін Саяно-Алтай таулы үстіртінің барлығын биледі. Осы Джунгар билігі кезінде көптеген тайпалар мен рулар бөлініп, көшіп-қонып, араласып кетті. Кемчик және Барлық өзендері мен Бай Тайга аймағында Алтай Теленгиттерінің топтары қоныстанды. Кейбір Тоджандар, Саяндар және Мингаттар Алтайға көшіп кетті. Сибирьдіктер (Сяньбэй) Маньчжу Цинь династиясын құрды, басқа тувалықтар Саян тауларының бойымен солтүстікке көшіп, Белтирлер (Даг Какпин, Суг Какпин, Ақ Чистар, Қара Чистар) деп аталды. Белтирлер мен тувалықтардың тілдерінде басқа хакастардың (качин немесе сағай) тілдерінде кездеспейтін ортақ сөздер сақталған. Басқа да орыс құжаттарында Енисейлік Қырғыздардың (Сарығлар мен Қырғыздар), Оршақтардың (Ооржақтар) және Кучугеттердің (Кужугеттер) солтүстіктен Туваға көшіп келгені айтылады. Генетикалық зерттеулер тувалықтардың басқа түркі халықтарымен, әсіресе алтайлықтармен және хакастармен ең жақын байланыста екенін көрсетті. Зерттеулер тувалықтардың моңғол халықтарынан ерекшеленетінін және Сібір түркі топтарына жақын екенін көрсетті. Тувалықтар Оңтүстік Сібірдің жергілікті халықтарының тікелей ұрпақтары болып көрінеді. Мәскеудегі Вавилов атындағы Жалпы генетика институтының ғалымы Илья Захаровтың айтуынша, генетикалық дәлелдер тувалықтардың Еуразиядағы Американың жергілікті халықтарымен жақын генетикалық байланыста екенін көрсетеді.

Урианхай атауы

Урианхай атауын қолдану үшін нақты этникалық шекара жоқ сияқты. Моңғолдар бұл атауды Орман халқының барлық тайпаларына қолданған. Бұл атау тарихи түрде тувалықтарға қатысты қолданылған. Моңғолияда да осы атпен танылатын халықтар бар. Уранғай – сахалардың ежелгі аты. Орыс ғалымы Павел Небольсин 1850 жылдары Волга калмықтарының Уранху руын тіркеген. Орангке (오랑캐) атауының тағы бір түрі корейлердің дәстүрлі түрде солтүстіктегі жерлерде тұратын "жабайыларды" атау үшін қолданған атауы. Урианхай деген атпен екі топ бар: моңғол Урианхай және түркі-моңғол текті Урианхай (Тува). Моңғол Урианхайдың барлық рулары моңғол, ал Тува Урианхайларында түркі және моңғол рулары бар. Моңғол империясының алғашқы кезеңінде (1206–1368) моңғол Урианхай (Бурхан Халдун Урианхай) Орталық Моңғолияда орналасқан, бірақ 14 ғасырдың ортасында олар қазіргі Қытайдың Ляоян провинциясында қоныстанған. 1375 жылы Ляоян провинциясындағы моңғол отаршылдық әулетінің басшысы Нагачу Урианхай моңғолдарды билікке қайтару мақсатымен Ляодунға жорық жасады. Оңтүстік Манжурияны басып алғанына қарамастан, Нагачу 1387–88 жылдары Қытайдың Мин әулетінің сәтті дипломатиялық әрекеттерінен кейін бас иді. Солтүстік Урианхай халқының көтерілісінен кейін, олар 1538 жылы Даян хан тарапынан басып алынып, көбінесе Солтүстік Халхаға қосылды. Батмөнх Даян хан Урианхай түменін таратып, оларды Алтай таулары мен Халха жеріне көшірді. Қазіргі уақытта тувалықтар Тува Республикасының халқының басым бөлігін құрайды. 2010 жылғы Ресей халық санауы бойынша Тувада барлығы 249 299 тувалық тұрды. Бұл республика халқының 82,0% құрады. Сонымен қатар, тувалықтардың туу көрсеткіші ресейліктер мен басқа славян халықтарына қарағанда әлдеқайда жоғары, ал тувалықтардың орташа жасы ресейліктерге қарағанда едәуір төмен. Бұл, негізінен, тува халқының болашақта да өсіп-дамюын қамтамасыз етеді. 2022 жылдан бері Украинаға Ресейдің басып кіруі аясында тувалықтар Ресейдің этникалық азшылықтарының бірі ретінде Ресей әскерлері арасындағы қаза болғандардың үлесі жоғары болып отыр.

География

Тувада тувалардың екі негізгі тобы бар: Батыс немесе жалпы тувалар және тоджин тувалары (Тувинцы тоджинцы). Екіншілері Тува Республикасының Тоджин ауданында тұрады және барлық тувалардың шамамен 5% құрайды. Туваларға тілдік жағынан ұқсас халық Бурятияның Окин ауданында өмір етеді (өз атауы: сойоты (сойоты), кейде Ока тувалары деп те аталады).

Моңғолия

Моңғолияда елеулі мөлшерде тува халқы тұрады. Духа тайпасы Ховсгол аймағында мекендейді. Моңғолиядағы тувалардың ең ірі тобы – Ценгель тувалары. Шамамен 1500-ге жуық адам Цагаан Гол өзені аңғарында, Алтай Таван Богд ұлттық паркінде, Баян-Өлгий аймағының Ценгел сумында қоныстанған. Басқа тувалар Ховд аймағында және Убсунур ойпатында тұрады.

Қытай

Қытайдағы тувалықтар, көбінесе Синьцзян автономиялық аймағында тұратын, монғол этносына жатқызылады. Қытайдың Синьцзянның солтүстік-батыс бөлігінде, ресми түрде танылмайтын тувалықтар, жергілікті ойрат моңғолдарының құрамына кіретін болып есептеледі және олар жалпы "моңғол" деп саналады. Ойрат және тувалық балалар шахар моңғол және мандарин қытай тілдерінде оқытатын мектептерге барады.

Бас киім

Әйелдер киетін атақты богтаг бас киімі тек өте жоғары рухты, үйленген әйелдерге ғана арналған болуы мүмкін.

Дәстүрлі өмір

Тувалықтар негізінен жартылай көшпелі мал өсірушілер болған. Олар қой, ешкі, түйе, жылқы, бұғы, сиыр және як өсірген. Бүгінде де кейбір тувалықтар жартылай көшпелі өмір салтын сақтап келеді. Тувалықтардың көшпелі тұрақтары көбінесе далада қолданылатын дөңгелек киіз үйлер немесе орманға жақын немесе ішінде пайдаланатын конустық тері шатырлар болған.

Тіл

Тува тілі түркі тілдер отбасының Солтүстік немесе Сібір тармағына жатады. Төрт диалекті бар: Орталық, Батыс, Оңтүстік-Шығыс және Солтүстік-Шығыс (Тоджьин). Жазу үшін кириллицаның бір түрі қолданылады. «Тірі Тілдер Институты» сөйлейтін сөздік шығарады.

Дін

Тувалықтардың дәстүрлі діні – теңіршілдік діннің бір түрі, немесе түркілік анимистік шаманизм. 18 ғасырда тувалықтар моңғолдармен байланыс арқылы тибет буддизміне өтті. Дегенмен, тувалықтар қабылдаған жаңа дінмен қатар көптеген шамандық элементтер де кеңінен қолданылып келді.

Музыка

Тувада ерекше музыка түрі бар, ол көбінесе тамақтан ән салу немесе хумей деп аталады. Хумейдің түрлі техникалары бар, олардың кейбіреулері жоғарғы гармонияларды күшейту арқылы бірнеше дыбыс эффектерін тудырады. Тувадан танымал топтардың қатарында – Yat Kha, Huun Huur Tu, Chirgilchin және Alash Ensemble. 1999 жылы «Чингис блюз» атты деректі фильм түсірілді, ол американдық блюз/джаз музыканты Пол Пена туралы баяндайды, ол өзінен-өзі жоғарғы гармонияны үйреніп, Туваға тамақтан ән салу сайысына қатысу үшін сапар шекті. Осы жерде ол хумейдің шебері, атақты Конгар-ол Ондармен де кездесті.

Шаңғы спорты

Тыва халқы мыңдаған жылдар бойы шаңғы тебумен айналысып келеді, негізінен, бұғы аулау мақсатында. Тыва аңшылары қарлы өңірде бұғының ізін қуатын, оны көріп қалған соң, таудан жылдам шаңғымен түсіп, лассо тастап аулаған. Шаңғының пайда болу тарихы әлі де даулы мәселе болғанымен, кейбір сарапшылар Алтай тауларындағы тыва халқы аң аулау үшін шаңғы тебуді меңгерген алғашқы адамдар болуы мүмкін дейді, себебі аймақтағы ежелгі тас суреттерінде үлкен аңдарды қуатын шаңғы тебушілер бейнеленген. Алайда, бүгінде Синьцзянның сол аймағында Қытай үкіметі жануарларды аулауға тыйым салып, бүкіл тауды қорық аймағына айналдырды. Бірақ тыва халқы әлі де дәстүрлі әдістерін пайдалана отырып, бұғыны "ұстап, босату" арқылы заңды түрде аулаумен айналысады.