Кіріспе

Қытай Цинь династиясының саясаткері Ли Си (ли сы; шамамен б.з.б. 280 – б.з.б. 208 тамыз) – қытай каллиграфы, философы және Цинь династиясының саясаткері. Ол б.з.б. 246 жылдан 208 жылға дейін Цинь мемлекетінің патшасы Чжэннің бас хатшысы қызметін атқарды, кейін Чжэн Цинь Ши Хуан, Цинь династиясының "Бірінші императоры" атанды. Содан кейін ол Цинь Ши Хуанның он сегізінші ұлы, екінші император Цинь Эр Шиге қызмет етті. Әкімшілік әдістер тұрғысынан, Ли Си Шэн Бухайдың идеяларын бағалап, пайдаланған деседі, Шэн Бухай мен Хан Фэйдің тәсілдеріне жиі сілтеме жасады, бірақ заң мәселелерінде Шан Янның жолын ұстанды. Классикалық қытай мәтіндерін аударған Джон Ноблок Ли Сиді "қытай тарихындағы екі-үш ең маңызды тұлғаның бірі" деп есептейді. Ли Си императорға заңдарды, үкіметтік ережелерді біріктіруге, салмақ өлшемдерін стандарттауға, сондай-ақ жазуда қолданылатын арбалар, көліктер мен әріптерді унификациялауға көмектесті, бұл Қытайдың мәдени біртүтастығына ықпал етті. Ол "тек қана еңбек еткендерге негізделген үкімет құрды, императорлық әулеттегі ұлдар мен інілер емес, еңбегімен көзге түскен министрлер марапатталды" және "солтүстік пен оңтүстіктегі шала жартылай тайпаларды бағындырып, шекаралық аймақтарды бекітті". Ол феодалдық мемлекеттердің қаруларын балқытып, музыкалық қоңыраулар мен үлкен адам мүсіндерін жасады, сондай-ақ Шан Яннан қалған қатаң жазаларды жеңілдетіп, салықтарды төмендетті.

Ерте өмір

Ли Си Чжу мемлекетінің Цай аймағынан шыққан. Жастығында ол Чу мемлекетінің жергілікті басқаруында кіші лауазымда қызмет еткен. Ұлы Тарихшының жазбаларында айтылғандай, бір күні Ли Си сырттағы егеуқұйрықтардың кір және аш екенін, ал амбардағы егеуқұйрықтардың жақсы тамақтанғанын байқады. Ол кенеттен "әркімнің өмірі әртүрлі болғандықтан, ар-намысқа қатысты белгілі бір стандарт жоқ екенін" түсінді. Адамның құндылықтары оның әлеуметтік жағдайымен анықталады. Егеуқұйрықтар сияқты, адамдардың әлеуметтік статусы көбінесе оларды қоршаған жағдайларға байланысты болады. Сондықтан адамдар әрқашан моральдық ережелермен шектеліп, өздеріне дұрыс деп санаған нәрсені істеуі керек". Ол саясатты кәсіп етіп алуға бекінді, бұл Соғысқан мемлекеттер дәуірінде ақсүйек емес ғалымдар үшін танымал таңдау болатын. Ли Си Чу мемлекетінде мансабын көтере алмады. Ол өмірде ештеңеге қол жеткізбей, білімді де, зиялы болса да, өзін ғана емес, барлық ғалымдарды ұятқа қалдыратынын сезінді. Әйгілі конфуцишіл ойшыл Кунцзиден білім алғаннан кейін, ол сол кездегі ең қуатты мемлекет болған Цинь мемлекетіне көшті, саяси мансабын дамыту үшін.

Циньдегі мансап

Цинь қаласында болған кезде Ли Си премьер-министр Лю Бувейдің қонағы болды және кейін біріктірілген Қытайдың тұңғыш императоры Цинь Ши Хуанмен сөйлесуге мүмкіндік алды. Ли Си Цинь мемлекетінің өте қуатты екенін, бірақ қалған алты мемлекет бірігіп Циньге қарсы күрессе, Қытайды біріктірудің мүмкін емес екенін айтты. Цинь Ши Хуан Ли Сидің Қытайды біріктіру жолындағы көзқарасына әсерленді. Ли Сидің ұсынысын қабылдаған Цинь билеушісі, зиялыларды мемлекетке тарту үшін жанжақты қаржы жұмсады және басқа мемлекеттердегі маңызды ғалымдарды өлтіру үшін жалдамалы кісі жіберді. 237 жылға таман Цинь сарайындағы топ патша Чжэнге барлық шетелдіктерді елден қууды ұсынды, тыңшылықтың алдын алу мақсатында. Чжу мемлекетінің тумасы болғандықтан, Ли Си осы саясаттың құрбаны болуы мүмкін еді, сондықтан ол патшаға шетелдіктердің Циньге көптеген пайдасын, соның ішінде "Жаоның әдемі қыздары" туралы түсіндірді. Ли Си сонымен қатар, фрагменттері бүгінге дейін сақталған алғашқы қытай тілі оқулығы – Канццзепианның авторы болды.