Кіріспе

Берлинде жақсы сақталған Ренессанс дәуірінің әскери құрылысы

Шпандау цитаделі (Zitadelle Spandau) – Германияның Берлин қаласындағы бекініс, Еуропаның ең жақсы сақталған Ренессанс дәуірінің әскери құрылыстарының бірі. 1559–94 жылдары Гавел және Шпрей өзендерінің қосылған жеріне жақын аралдағы ортағасырлық бекіністің үстіне салынған. Ол қазіргі Берлинге кіретін Шпандау қаласын қорғау мақсатында салынған. Соңғы жылдары мұражай ретінде пайдаланылып, танымал туристік орынға айналған. Бұдан бөлек, 2005 жылдан бері цитадельдің ішкі ауласы жаз айларында ашық аспан астындағы концерттерге арналған алаңша ретінде қолданылып келеді.

Тарих

1157 жылы Альберт Аюлы осы жерде шекаралық бекініс салғызды, ал 15 ғасырдың ортасына қарай бұл орын Бранденбург маркграфының үкімет резиденциясына айналды. 1560 жылы Бранденбург курфюрсі Иоахим II Гектор Кристоф Рёмерді ескі қамал, Палас және Юлий мұнарасын қосып, итальян стиліндегі бекініс салуға шақырды. 1562 жылы Рёмердің орнын Франческо Кьярамелла де Гандино басты. 1578 жылы Рохус Граф цу Лайнар басшылықты өз қолына алды. 1580 жылы алғашқы әскерлер Спандау цитаделіне тағайындалды, бірақ құрылысы 1594 жылға дейін аяқталмады. 1675 жылы швед әскерлері цитадельді алғаш қоршады. 1806 жылы цитадель гарнизоны Берлин түсу кезінде Наполеон басқаратын француз армиясына бір оқ атпай берілді. 1813 жылы оны пруссиялық және ресейлік әскерлер қайта басып алды, бірақ қамал қабырғалары шайқаста ауыр зақымданып, кеңінен қалпына келтіруді қажет етті. Цитадель пруссиялық мемлекеттік тұтқындарды, соның ішінде неміс ұлтшылы Фридрих Людвиг Яннды түрме ретінде де пайдаланылды. 1935 жылы Армияның Газдан қорғану зертханасы құрылды. Бұл жерде химиялық қарулар (синтез, жануарлар мен адамдарда сынақ, оқ-дәрілерді әзірлеу және өндіріс процестерін жетілдіру) бойынша жұмыс істейтін 300 ғалым мен техник еңбек етті. Мұнда нервтік газды әзірлеу жұмыстарының көп бөлігі жасалды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталар алдында, Берлин шайқасы кезінде цитадель қаланың қорғаныс жүйесінің бір бөлігіне айналды. Бірнеше ғасырлар өтсе де, цитадельдің итальяндық жоспары құрылысты басып алуды қиындатты. Сондықтан, бомбалаудың және шабуылдаудың орнына, кеңес әскері цитадельді қоршап алып, капитуляцияласу туралы келіссөздер жүргізді. Келіссөздерден кейін цитадель командирі 1945 жылдың 1 мамырында сағат 15:00-ден кейін генерал-лейтенант Перхоровичтің 47-ші армиясына берілді, көптеген өмірлерді сақтап, Ренессанс стиліндегі бекіністі зақымсыз қалдырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Спандау цитаделін алғашқыда кеңес әскерлері басып алды. Берлиннің одақтас державалар тарапынан бөлінуінен кейін Спандау және оның цитаделі британдық сектордың бір бөлігі болды. Түрме ретінде тарихына қарамастан, цитадель нацистік соғыс қылмыскерлерін ұстау үшін пайдаланылмады. Олар Берлиннің сол ауданындағы Шпандау түрмесінде сақталды. Қазір цитадельде музей орналасқан, «Цитадель» деп аталады. Көрмелердің арасында Берлинде бұрынғы ғасырларда қоғамдық орындардан алынып тасталған мүсіндер жинағы бар, соның ішінде Фридрих Вильгельм III және королева Луизаның мүсіндері, нацистік өнер және Лениннің 19 метрлік мүсінінің басы көрсетілген.

Құрылымы

Цитадель әр түрлі ғимараттардан тұрады, олардың барлығы қорғаныс немесе өкілдік тұрғын үйлермен байланысты. Қақпа үйі және көпіршік шабуылдаушылардың цитадельге кіруіне кедергі келтіретін. Готикалық зал ғимараты тұрғын үй ретінде пайдаланылды. 1244 жылға дейінгі қабір тастары еврейлердің маңызды сауда қаласы ретінде өмір сүргеніне және цитадельдің пана ретіндегі қызметіне куәлік етеді. Юлиус мұнарасы – Спандаудың ең танымал көрікті жері. Алғашқыда қоршау мұнарасы немесе күзет мұнарасы ретінде салынған, сонымен қатар тұрғын мұнара ретінде де пайдаланылған. Оның тік бұрышты жоғарғы бөлігін 1838 жылы Карл Фридрих Шинкель жобалаған, ол романтикалық сәулет үлгісі болып табылады. 1870/71 жылдардағы франко-пруссия соғысынан кейін Франция төлеген соғыс өтемақысының бір бөлігі – 120 миллион марка алтын монетасы, 1919 жылы Францияға қайтарылғанға дейін Юлиус мұнарасында сақталды. Осыдан бері Германияда «Юлиустурм» сөзі мемлекеттік бюджеттің артықшылығын білдіру үшін қолданыла бастады. 1950 жылдан 1986 жылға дейін цитадельде Отто Бартинг атындағы кәсіптік училище орналасқан. Кейіннен көптеген ғимараттар мұражайлар мен көрмелерге арналған жобаларға ие болды. Бүгінде Спандау цитаделі Цитадель музыка фестивалі кезінде ашық аспан астындағы концерттерімен танымал. 1985 жылғы «Gotcha!» фильмінің түсірілімдері Спандау цитаделінде және оның төңірегінде жүргізілді.