Ирланд тілінің грамматикасы: есімдердің сан, жақ бойынша жіктелуі, глаголдар, гендер, препозициялар мен сөздердің реті. Тіл білушілерге арналған мақала.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирланд тілінің грамматикасы
Grammar of the Irish language
Ирланд тілінің морфологиясы кейбір жағынан үнді-еуропа тілдеріне тән. Зат есімдер сан және жай үшін жіктеледі, ал етістіктер – тұлға және сан үшін. Зат есімдер еркек немесе әйел тегі бойынша жіктеледі. Ирланд морфологиясының басқа да ерекшеліктері, аралдық кельт тілдеріне тән болғанымен, үнді-еуропа тілдеріне тән емес, мысалы, өзгертілген предлогтар мен басындағы дыбыстық өзгерістердің болуы. Ирланд тілінің синтаксисі де көптеген үнді-еуропа тілдерінен өзгеше, себебі ол етістік-субъект-объект сөз тіркесін қолданады.
The morphology of Irish is in some respects typical of an Indo European language. Nouns are declined for number and case, and verbs for person and number. Nouns are classified by masculine or feminine gender. Other aspects of Irish morphology, while typical for an Insular Celtic language, are not typical for Indo European, such as the presence of inflected prepositions and the initial consonant mutations. Irish syntax is also rather different from that of most Indo European languages, due to its use of the verb–subject–object word order.
Есімдіктер
Ирланд тілі - төрт жақтың бар екенін көрсететін жіктеулі тіл: ainmneach (атай және есімдік жақтар), gairmeach (шақыру жағы), ginideach (меншік жағы) және tabharthach (байланыс жағы). Байланыс жағы конвенция бойынша датив жағы деп аталады. Ирланд тіліндегі есімдер еркек немесе әйел туысты болуы мүмкін. Бір жақтың жыныс айырмашылығы сөздің соңғы буыны арқылы белгілі бір деңгейде көрсетіледі, án және ín еркек, ал óg әйел туысты көрсетеді. Нейтр туыс көбінесе сөздіктерден жойылғанмен, Ирландиядағы әртүрлі жер-атауларда оның іздерін көруге болады.
Irish is an inflected language, having four cases: ainmneach (nominative and accusative), gairmeach (vocative), ginideach (genitive) and tabharthach (prepositional). The prepositional case is called the dative by convention. Irish nouns are masculine or feminine. To a certain degree the gender difference is indicated by specific word endings, án and ín being masculine and óg feminine. While the neuter has mostly disappeared from vocabulary, the neuter gender is seen in various place names in Ireland.
Қоспалы сөздер
Ирланд тіліндегі сөздердің қалыпты реті - етістік-бағыныш-толықтырғыш (VSO). Етістіктен тікелей кейін келетін бағыныш жалғауы деп аталады. Мұид формасы 1-ші жақ көпше түрі ресми стандартта қолдануға жақында ғана бекітілді, бірақ батыс және солтүстік диалекттерде кеңінен таралған. Стандартты және оңтүстік диалекттерде 1-ші жақ көпше түрінде бағыныш жоқ, оның орнына imíd (немесе imid) аяқталатын синтетикалық етістік қолданылады. Ирланд тілінде "сіз" сөзінің ресми және әдеттегі түрлерінен айырмашылық жоқ, яғни екінші жақ есімдіктерінің ресми және жақын формалары арасында ешқандай ажырату жоқ. Tú мен sibh арасындағы айырмашылық тек санға қатысты. Ағылшын тіліндегі "it" сөзіне баламасы жоқ. Сөйлеушінің сілтеме жасап отырған нәрсе еркек немесе әйел есімдік болса, оған қарай sé немесе sí қолданылады. Ерекшелік - ea есімдігі, ол жекеше копулалық сөздерде, әсіресе is ea (> sea) "иә", "олай", "солай", ní hea (is ea-ның керісі), nach ea? "солай емес пе?", an ea (Керриде am b'ea) "солай ма?", fear is ea é "ол адам" және т.б. қолданылады.
The normal word order in Irish is verb–subject–object (VSO). The forms of the subject pronoun directly following the verb are called conjunctive. The form muid in the 1st person plural has only recently been approved for use in the official standard, but is very common in western and northern dialects. The standard and southern dialects have no subject pronoun in the 1st person plural, using the synthetic verb ending imíd (alternatively imid) instead. Irish has no T–V distinction, i. e. it does not differentiate between formal and familiar forms of second person pronouns. The difference between tú and sibh is purely one of number. There is no equivalent to the English "it". Either sé or sí are used depending on whether the thing the speaker is referring to is a masculine noun or a feminine noun. The exception is the pronoun ea, used in impersonal copula phrases, particularly in the phrases is ea (> sea) "yes", "so", "that is so", ní hea (the opposite of is ea), nach ea? "is that not so? ", an ea (Kerry am b'ea) "Is that so? ", fear is ea é "it's a man", and so on.
Сандар
Ирландиялық сандар Қардинал Ординал Дискретті Конъюнктивті Емес адам Адам 0náid 1a haon(aon) amháincéad 2a dódhábeirtdara 3a trítrítriúrtríú 4a ceathairceithreceathrarceathrú 5a cúigcúigcúigearcúigiú 6a séséseisearséú 7a seachtseachtseachtarseachtú 8a hochtochtochtarochtú 9a naoinaoinaonúrnaoú 10a deichdeichdeichniúrdeichiú 11a haon déagaon déagaonú déag 12a dó dhéagdhá déagdáréagdóú déag 20fichefichiú 21fiche a haon 's ficheaonú 's fiche 22fiche a dódhá 's fichedóú 's fiche 30tríochatríochadú 40daicheaddaicheadú 50caogacaogadú 60seascaseascadú 70seachtóseachtódú 80ochtóochtódú 90nóchanóchadú 100céadcéadú 1000mílemíliú Ирландия тіліндегі кардинал сандардың үш түрі бар: дискретті сандар, емес адамдарға арналған конъюнктивті сандар және адамдарға арналған конъюнктивті сандар.
+Irish numbersValueCardinalOrdinalDisjunctiveConjunctiveNonhumanHuman0náid1a haon(aon) amháincéad2a dódhábeirtdara 3a trítrítriúrtríú 4a ceathairceithreceathrarceathrú 5a cúigcúigcúigearcúigiú6a séséseisearséú7a seachtseachtseachtarseachtú 8a hochtochtochtarochtú9a naoinaoinaonúrnaoú10a deichdeichdeichniúrdeichiú11a haon déagaon déagaonú déag12a dó dhéagdhá déagdáréagdóú déag20fichefichiú21fiche a haon 's ficheaonú 's fiche22fiche a dódhá 's fichedóú 's fiche30tríochatríochadú40daicheaddaicheadú50caogacaogadú 60seascaseascadú70seachtóseachtódú80ochtóochtódú90nóchanóchadú100céadcéadú1000mílemíliú
There are three kinds of cardinal numbers in Irish: disjunctive numbers, nonhuman conjunctive numbers, and human conjunctive numbers.
Дисжюнктивтік сандар
Дисжюнктивті сандар мысалы, арифметикада, уақытты көрсетуде, телефон нөмірлерінде және "bus a trí déag "13 автобусы" немесе "seomra a dó "2 бөлме" сияқты есімдерден кейін қолданылады.
Disjunctive numbers are used for example in arithmetic, in telling time, in telephone numbers and after nouns in forms like bus a trí déag "bus 13" or seomra a dó "room 2".
Адам емес жалғау сандары
Адам емес жалғау сандары адам емес есімдерді санау үшін қолданылады, мысалы, capall "ат".
Nonhuman conjunctive numbers are used to count nouns that do not refer to human beings, e. g. capall "horse"
"Бір" есімдігі заттар мен жануарлар туралы сөз болғанда ceann (сөздік мағынасы "бас") арқылы беріледі, мысалы: Tá cúig chapall agam; tá ceann acu breoite. "Менің бес атым бар, олардың біреуі ауырып жатыр".
"One" as a pronoun is rendered with ceann (lit. "head") when it concerns things and animals, e. g.:
Tá cúig chapall agam; tá ceann acu breoite. "I have five horses; one of them is sick."
Адамның байланысты сандары
Адамның жалғау сандары адамдарды білдіретін есімдерді санау үшін қолданылады, мысалы, páiste 'бала'.
Human conjunctive numbers are used to count nouns that refer to human beings, e. g. páiste 'child'
"Бір" сөзі есімдік ретінде адамдармен бірге duine (сөздік мағынасы "адам") арқылы беріледі. Басқа "жеке" сандар да есімдік ретінде қолданылуы мүмкін, мысалы: Tá cúigear páistí agam; tá duine acu breoite. "Менің бес балам бар, олардың біреуі ауырып қалды". Tá seisear sa seomra. "Бөлмеде алты адам бар". Жоғары сандар адам емес жалғау сандарымен салыстырылатын тәсілмен жасалады: trí pháiste déag, fiche páiste және т.б.
"One" as a pronoun is rendered with duine (lit. "person") with people. The other "personal" numbers can also be used pronominally, e. g.:
Tá cúigear páistí agam; tá duine acu breoite. "I have five children; one of them is sick." Tá seisear sa seomra. "Six people are in the room." Higher numbers are done as with the nonhuman conjunctive numbers: trí pháiste déag, fiche páiste, etc.