Кіріспе

Канадада 16 ғасырда Атлантика жағалауында тұратын Канаданың жергілікті халықтары мен еуропалық балықшылар, кит аулаушылар, саудагерлер және зерттеушілер арасында, 500 жыл бұрын викингтерден кейін, алғашқы байланыстар болды. 1492 жылы Христофор Колумб Американы ашқаннан кейін және 1497 жылы Джон Кэбот Канада деп аталатын жерге сапар жасағаннан кейін, еуропалықтар Атлантика жағалауына жиі келе бастады. Кэботтың шамалы мол балық туралы хабарламасы еуропалық балықшыларды Канада жанындағы суларға тартты. 16 ғасырдағы көптеген сапарлар тіркелмеген, бірақ ғасырдың ортасына қарай Ньюфаундленд, Лабрадор, Сент-Лоуренс шығанағы және Нова-Шотландияға келетін еуропалық балық аулау кемелері мен кит аулау кемелерінің саны жыл сайын жүздегенге жетті. Көптеген еуропалықтар жергілікті халықтармен сауда жасау немесе улануын өңдеу үшін жағаға келді. Еуропалықтар келген аймақта тұратын жергілікті халықтардың тайпалары: Лабрадордағы инуиттер, Ньюфаундлендтегі беотхуктар, Нова-Шотландиядағы микмактар және Сент-Лоуренс шығанағының оңтүстік бөлігі, Квебек пен Онтариодағы Сент-Лоуренс өзенінің бойындағы Сент-Лоуренс ирокеялары және Сент-Лоуренс өзенінің солтүстігіндегі инну (монтагнайс) тайпалары. Вабенаки және Хауденосауне (Ирокез) конфедерацияларының тайпалары да осы ғасырда Канада тарихында маңызды рөл атқарды. Еуропалықтарды Канадаға тартқан басты ресурстар – балық және теңіз жануарлары (май алу үшін) болды, олардың қоры шексіздей көрінді. Ғасырдың соңына қарай жергілікті халықтармен тері саудасы маңызға ие болды.

Оқиғалар: 1500 жылдан 1550 жылға дейін

1501 жыл: Португалия патшасының бұйрығымен Гаспар Корте Реал үш каравельді Солтүстік Америкаға бастап, Ньюфаундлендтің шығыс жағалауымен және мүмкін Лабрадорға дейін жүзіп кетті. Екі кеме Португалияға 49 тұтқынға алынған жергілікті халықпен, болжамда Беотхук тайпасынан оралды. Корте Реал мен оның кемесі жоғалып кетті, тағдыры белгісіз. 1502 жыл. Кантино әлем картасы – Португалияның жаңа ашылымдарын көрсеткен алғашқы карта. Картада Ньюфаундленд жері бейнеленген, оның астында бұл жер Португалияға тиесілі екені жазылған. 1502 жыл шамасында: Бристоль саудагерлеріне тиесілі «Габриэль» кемесі Солтүстік Америкадан үш жергілікті тұтқынмен оралды. Бұл кеме (немесе сол жылы басқа кеме) Америкадан Еуропаға алғашқы балық жөнелтімін жасаған болуы мүмкін. 1504 жыл: Франциядан келген бретондық және нормандық балықшылар «Жаңа табылған жер» маңында балық аулай бастағаны белгілі, мүмкін Ньюфаундлендтің оңтүстік-шығысындағы Гранд Банктерде. 1504 жылы Джон Каботтың ұлы Себастьян Кабот екі кемемен Бристольден Солтүстік Америкаға экспедиция жасады және Англияға тұздалған балық пен балық бауырларын алып оралды. 1504 жыл: Португалия елге әкелінген американдық балыққа баж салығын енгізді. 1506 жыл: Жан Денис есімді кеме капитаны балық аулау сапарымен Ньюфаундлендке барды. Ол Нормандиядағы Хонфлерден шыққан және Канадаға барған алғашқы француз болды. 1508 жыл: Франция Дипп қаласынан Томас Обер басқарған екі кемеден тұратын зерттеу миссиясын жіберді. Ол Францияға жеті жергілікті тұтқынды алып келді. Обер Сент-Лоуренс өзенін атады және өзен бойымен 80 лигаға дейін көтерілгенін айтты. Ол елдің терілі жануарларға бай екенін хабарлады. 1508-1509 жылдар: Себастьян Кабот Бристольден шығып, Азияға Солтүстік-Батыс жолын іздеді, мүмкін Хадсон шығанағына кіргенде, оның бүлікші экипажы оны кері қайтарды. Содан кейін ол оңтүстікке бұрылып, Атлантика жағалауымен Вашингтон қаласының ендігіне дейін жетті, содан кейін Англияға қайтып келді. 1517 жыл: Баск балықшылары Ньюфаундлендке алғаш рет келді. 1520 жыл: Жоао Альварес Фагундес Португалия атынан Америкаға жүзіп кетті. Ол Ньюфаундлендтің оңтүстік жағалауымен жүзіп өтті. Кейбір тарихшылар оның Нова-Шотландиядағы Кейп-Бретон аралында қысқа мерзімді колония құрғанына сенеді. 1523-1524 жылдар: Франция үшін жүзген Джованни да Верраццано Атлантика жағалауымен Солтүстік Каролинадан солтүстікке қарай Нова-Шотландия мен Ньюфаундлендке дейін жүзіп кетті. 1529 жыл: 1520 жылдары Лабрадорда салынған үлкен ағаш қоршау Белль-Айл бұғазында кит аулау жүргізілгенін көрсетеді. 1534 жыл: Француз Жак Картье Америкаға алғашқы сапарында Сент-Лоуренс шығанағын айналып өтті. Гаспе түбегінің оңтүстік жағалауында, болашақта Карлетон-сюр-Мер қаласының жанында ол каноэмен балық аулап жүрген 300 микмак тайпасынан кездесті. Кейін ол Гаспе шығанағында 200-ден астам ирокеялық еркек, әйел және балаларды кездестірді. Олар 40 каноэмен Гаспеге атлантикалық скумбрияны аулауға келген, ол аймақта көптеп кездесетін. Олар қазіргі Квебек қаласы орналасқан Стадаконадан келген. Микмактар да, ирокеялықтар да француздармен «өте жақсы таныс» болды, бұл еуропалықтармен бұрынғы сауда байланыстарын көрсетеді. Картье екі ирокеялықты тұтқынға алып, оларды Францияға алып кетті. 1535-1536 жылдар: Картье үш кемемен және 110 адаммен Канадаға оралды. Ол Сент-Лоуренс өзенімен жоғары жүзіп, Стадакона мен Хохелага (қазіргі Квебек қаласы мен Монреаль) ирокеялық ауылдарына жетті. Ол өзінің алдыңғы сапарында тұтқынға алған екі ирокеялықтың басшылығымен жолға шықты. Картье Стадакона маңында қыстады. Ирокеялықтар оған ақ кедрдің жапырақтарынан жасалған шай аурудың алдын алатынын айтқанға дейін, оның жиырма бес адамы скорбуттан қайтыс болды. Жергілікті халықтың қарсылығы күшейген сайын, Картье онға жуық ирокеялықты, соның ішінде басшы Доннаконаны ұрлап алып, Францияға қайтып келді. Картье Францияда Солтүстік Американың ішкі бөлігінде бай Саген корольдігінің бар екендігі туралы айтты. 1536 жыл: Испан басктарының кит аулау кәсібі Белль-Айл бұғазындағы оңтүстік Лабрадордағы Ред-Бейде басталды. Басктардың кит аулау операциясы 16 ғасырда кеңейді, келесі 40 жыл ішінде жыл сайын Қызыл шығанаққа 15 үлкен және жиі қаруланған кеме мен 600 адам келіп, қасқырлы және оң жақ киттерді аулауға барады. Қазан айында Белл-Айл бұғазы арқылы бұғылы киттер, ал маусым айында оң жақ киттер көшіп өтеді. Ред-Бей кит майын өңдеу орнының қалдықтарын сақтау үшін ЮНЕСКО әлемдік мұрасының тізіміне енгізілді. 1537 жыл: Еуропалықтар Белл-Айл бұғазындағы жергілікті халыққа тері үшін көптеген темір заттарды саудаластырды. 1540 жыл шамасында: Мыңдаған терілер жыл сайын Канададан Францияға тасымалданды. 1541 жыл: Жак Картье мен Роберваль мырза Квебекті жайлауға тырысты. Картье Франциядан бес кемемен және 500 отарлаушымен шығып, Америкадағы алғашқы француз қонысын, Шарльбур-Рояльді, болашақта Квебек қаласы болатын Ривьер-дю-Кап-Руж өзенінің сағасында құрды. Алайда, ол Стадаконадағы Сент-Лоуренс ирокеялықтарымен және басқа да жерлерде проблемаларға тап болды. Оның тәжірибелері туралы есебі осы жерде аяқталады және Шарльбур-Рояльде не болғаны белгісіз. 1542 жыл: Картье Шарльбур-Рояльді тастап, қалған кемелерімен және адамдарымен Францияға аттанды. Ол Ньюфаундлендте Робервальмен кездесті және Шарльбур-Рояльға қайтуға бұйрық алды, бірақ Картье бұйрыққа бағынбай Францияға құпия түрде кетті. Роберваль мен оның үш кемесі Шарльбур-Рояльге жалғасты, онда ол колонияны қайта құрды. Колония суық қыстар, ашаршылық, достық емес ирокеялықтар және Робервальдің диктаторлық мінезі сияқты проблемаларға тап болды. 1542 жыл: Белль-Айл бұғазындағы Блан-Саблон жерінде Стадаконадан келген Сент-Лоуренс ирокеялық басшысы баск кемесінде тамақтанды және Картье құрған қоныста 35 ағаш кесушіні өлтіргенін мақтанды. Испан басктары мен ирокеялықтар аймақтың басқа жергілікті халықтарына және басқа еуропалық державаларға қарсы серіктестік құрғандай көрінеді. «Ирокея» атауы, болжамда, баск тілінен шыққан, сондай-ақ аймақтағы басқа да көптеген жергілікті халықтардың аттары да осы тілден алынған. 1543 жыл: Роберваль Шарльбур-Рояльдегі колониясын тастап, барлық отарлаушылармен Францияға қайтып келді. Оның тапқан жалғыз байлығы – жалған алтын мен жалған алмаз болды. Картье мен Робервальдың Канададағы сәтсіздіктері «Канадалық алмаз сияқты жалған» деген мақалды тудырды. Келесі 50 жыл бойы Франция Канадада колония құруға қызығушылық танытпады.

Оқиғалар: 1550-1599 жылдар

1550: Белл шығанағындағы Қызыл шығанақтағы баск кит аулау станциясынан табылған қыш ыдыстар Сент-Лоуренс өзенінің бойындағы елді мекендерге қарағанда, осы жерде Сент-Лоуренс ирокеяларының болғанын көрсетеді. Аймаққа келген ағылшынның бірі, жергілікті халықтың басктарға «киттерді өлтіруге, кесіп, қайнатуға және май шығаруға зор ынтамен және шыдамдылықпен» көмектескенін айтты. 1570-жылдар: Канададағы саудадан, сондай-ақ болашақ АҚШ жағалауынан бастау алған саудадан оқшауланған Хауденосауне немесе Ирокез конфедерациясының Мохаук тайпасы Нью-Йорктегі Мохаук өзенінің бойындағы өздерінің жерінен солтүстікке қарай шабуыл жасады. Оларға Сент-Лоуренс өзенін бақылау үшін Сент-Лоуренс ирокеяларымен күрескен көршілес алгонкин тайпалары көмектескен болуы мүмкін. Көптеген тарихшылар 1580 жылға қарай Сент-Лоуренс ирокеяларының жоғалуына Мохаук тайпасының шабуылдары себеп болды деп санайды. 1576 ж. Англиялық Мартин Фробишер үш кішкентай кемемен Солтүстік-Батыс жолын табуға алғашқы әрекет жасады. Ол Баффин аралындағы Фробишер шығанағына қонды және «Оңтүстік теңізге» (Тынық мұхиты) және Азияға жол тапқанына сенді. Ол инуиттермен байланысқа түсті. Оның бес адамы жоғалып кетті, оларды инуиттер тұтқынға алған болуы мүмкін. Фробишер есесін қайтару үшін инуитті тұтқынға алды. 1577 ж. Англия патшайымының қаржылық қолдауымен Фробишер үш кемемен және 150 адаммен Америкаға екінші экспедицияға аттанды. Ол қайтадан Фробишер шығанағына жетіп, кемелеріне 200 тонна «алтын» тиеді. Ол үш инуитті тұтқынға алды және бұрынғы экспедициясында жоғалтқан бес адамын іздеуге тырысты. Англияға оралғанда оның «алтыны» құнды емес екені анықталды. 1578 ж. Фробишер 15 кемемен және 400 адаммен Англиядан шығып, Арктикадағы бұрын барып келген жерлерінде колония құруды көздеді. Ол Гренландияға қонды және Канада мен Баффин аралы арасындағы Гудзон бұғазына кірді, бұл оны Солтүстік-Батыс жолына жеткізуі мүмкін еді, бірақ нашар ауа-райы мен мұзға толы суларға байланысты кері қайтып, Англияға оралды. 1578 ж. Жаңафаундленд балық аулауында 500 француз, негізінен бретондық және нормандық балық аулау кемелері жұмыс істегені анықталды. Баск және португалдық балықшылардың саны 200-300-ге жуық болды. Ағылшын балық аулау кемелерінің саны шамамен 50 болды. 1579 ж. Ағылшын парламенті баск кит майын импорттауға барлық порттарды жапты, осылайша Канададағы кит аулаудағы испан басктарының үстемдігін тоқтатты. 1579 ж. Солтүстік Америка суларына бар-жоғы бес баск кит аулаушысы келді, бұл 1570-жылдардың басындағы 30-ға қарағанда азайды. Басктар, көбінесе француз басктары, кит аулау және сауда, әсіресе тері саудасы үшін Канадада маңызды рөл атқара берді. 1580 ж. шамасында. Сент-Лоуренс ирокеялары Сент-Лоуренс аңғарынан жоғалып кетті, мүмкін соғыс, еуропалық аурулар немесе басқа жақын маңдағы халықтардың арасында таралып кеткен, мысалы, Гурон Вендат тайпасы. Осы жағдайлардың барлығы олардың жоғалуына себеп болуы мүмкін. Олардың жоғалуы Сент-Лоуренс өзені аңғарын еуропалық саудагерлерге, әсіресе аймақта көп ұзамай үстемдік құратын француздарға ашты. 1583 ж. 40 жыл болмағаннан кейін француздар Сент-Лоуренс өзеніне қайта оралды. Сент-Жан-де-Люз қаласынан шыққан француз баск Хойярсабал отбасының мүшелері өзенге көтеріліп, Тадуссакта киттерді саудалап, аң аулады. Жак Ноэль де Сент-Лоуренс өзенімен Монреальге дейін көтерілді, ол оның ағасы Жак Картье тастап кеткен колониясының және Хохелаганың Сент-Лоуренс ирокеялық қаласының орнында орналасқан еді. Ирокеялықтар жоғалып кеткен. 1584 ж. Мишео де Хойярсабал Тадуссактағы жергілікті халықпен сауда жасау үшін 100 мыс қазандық, 1921 пышақ, 50 балта, бірнеше қылыш, түрлі тоқыма бұйымдар мен шыны мұнаралар алып келді. Жергілікті халықтың саудадағы ең маңызды тауары – бобров терісі, басқа да құнды терілер, карибу мен бұғы мүйізі болды. 16 ғасырдың соңында Тадуссак маңызды көпұлттық сауда орталығына айналды, оған жыл сайын шамамен 100 еуропалық кеме келіп тұрды. 1585 ж. Англо-испан соғысы (1585-1604) басталды. Англия Гранд-Банкқа кемелерін жіберді, Бернард Дрейк басқарған Ньюфаундленд экспедициясы португалдық және испандық балық аулау флотындағы көптеген кемелерді басып алды. Ағылшындар мен француздар біртіндеп Канада суларындағы испандық және португалдық балықшылардың орнын басты. 1590 ж. Баск балықшылары Белль аралының боғазының жанындағы Сент-Огустин өзенінің сағасында орналасқан жерге «Pequeña Canada» (Кішкентай Канада) деп ат қойды. «Канада» атауы ирокеялық сөз, ол елді мекен немесе ауылды білдіреді және мүмкін, 1583 жылға дейін жоғалып кеткен Сент-Лоуренс ирокеяларының кейбіреулері осы жерге қоныстанған болуы мүмкін. 1598 ж. Франция королі Маркиз де ла Рош де Месгуэ Канаданың генерал-лейтенанты болып тағайындалды және 50 адамнан, көбінесе сотталғандардан тұратын колония құрды. Колония 1603 жылға дейін, хаосқа толы жағдайларда сақталды. 1599 ж. Кейіннен Канададағы тұрақты француз колониясын құрған Самюэль де Шамплен Франциядан Кариб теңізіне дейін алғашқы сапарына шықты.