Кіріспе

Жапонияда ұялы телефондар әлем бойынша кеңінен таралмас бұрын бірнеше жылдарға дейін кеңінен қолданысқа енген. Жапон тілінде ұялы телефондар keitai denwa (携帯電話) деп аталады, яғни "тасымалданатын телефондар", және көбінесе жай ғана keitai (携帯) деп аталады. Жапон халқының көп бөлігі ұялы телефондардың иесі, олардың көпшілігі бейне және камера мүмкіндіктері сияқты қосымша мүмкіндіктермен жабдықталған. 2018 жылғы мәліметтерге сәйкес, халықтың 65%-ы мұндай құрылғыларға ие болған. Осының кең таралғаны және оларды пайдалану ерекшеліктері ұялы телефон мәдениетінің, немесе "кетай мәдениетінің" қалыптасуына әкелді, әсіресе ұялы телефондарды қабылдаудың бастапқы кезеңдерінде ол әлемнің қалған бөлігінен ерекшеленген.

Нарық

2013 жылдан бастап Жапонияның ұялы телефон нарығы негізінен үш деңгейге бөлінеді: жоғары деңгей – смартфондар (スマートフォン (sumātofon), қысқартылған スマフォ (sumafo) немесе スマホ (sumaho)); орта деңгей – функциялық телефондар (garakei); және төмен деңгей – Жеке қол телефоны жүйесі (PHS, қол телефоны (ハンディフォン) немесе (ピッチ), PHS (ピーエッチエス) деп те аталады). Төменгі деңгейдегі смартфондар мен жоғары деңгейдегі функциялық телефондар арасында нарық сегменттерінің шағылысуы байқалады және олардың көптеген мүмкіндіктері ортақ. PHS бастапқыда CDMA және GSM сияқты 2G желілеріне арзан балама ретінде әзірленген, алғаш рет 1995 жылы қолданысқа енгізілді, бірақ қазір оны Y!Mobile (SoftBank құрамындағы) операторы ғана ұсынады. Әлемнің басқа бөліктеріндегідей, смартфондардың да қарқынды өсуі байқалады.

Қолданыста

Ұялы телефонды қоғамдық көлікте қоңырау шалуға қатысты жағымсыз пікірлер бар, сондықтан жолаушыларды қоңырау шалудан бас тартуға және телефондарын үнсіз режимге ауыстыруға ("жариялы режим" немесе жапон тілінде "әдепті режим") шақыратын хабарламалар жиі ойнатылады. Бұл, бір хабарламаның төмен бағасы мен бір хабарламаның рұқсат етілген ұзындығы (10,000 таңба) ескерілгенде, қоңыраулардың орнына мәтіндік хабарламаларды пайдаланудың артуына себеп болды. Қысқартулар да кеңінен таралған. Сөйлемнің соңына '\' белгісі қосылып, сөз соңындағы оқиғаға наразылық білдіріледі. Мысалы, "Бүгін емтихан тапсырамын" деген сөйлем студент жеткілікті дайындалмағанын немесе емтиханның өзі жағымсыз сезімдер тудыратынын білдіру үшін қолданылуы мүмкін. Мұндай қолданыстардың кейбіреулері тиісті эмодзилердің пайда болуымен жойылды, бірақ жаңадан жасалған иконкалар да бастапқы мақсатынан өзгеше қолданысқа ие болды. Бір мысал – таразының астрологиялық символы (♎). Ол пісірілген, қабырған мочиға ұқсайды және көбінесе Жаңа жыл құттықтауларында қолданылады, себебі мочи осы мезгілде жиі желінеді. Суқұйғыштың символы (♒) толқындарға ұқсайды, сондықтан "теңіз" мағынасын білдіру үшін қолданылады. Иконкалардың саны біртіндеп көбейді және олардың айқын болуы үшін қазір көптеген ұялы телефондарда түрлі түстерде көрсетіледі. ASCII суреттері де кеңінен қолданылады, олардың көпшілігі әртүрлі мінез-қалпы бар беттерді бейнелейді. (Шифті JIS суреттеріне де қараңыз)

Эмоджилер

1997 жылы жапондық ұялы телефондарда пайда болған эмодзилер бірнеше ұялы операциялық жүйелерге енгізілгеннен кейін 2010 жылдары әлемдік деңгейде кең танымал болды. Қазір олар Батыс мәдениетінің маңызды бөлігі саналады. J Phone компаниясы жасаған және 90 эмодзиді қолдайтын SkyWalker DP 211SW телефоны, 1997 жылы өндірілген, эмодзилер жиынтығын шрифтің бір бөлігі ретінде қамтитын алғашқы телефон болып табылады. J Phone DP 211SW жоғары бағасының кесірінен көп сатылмады, демек, сол кезде эмодзилердің кең қолданылуына мүмкіндік болмады. Кейін J Phone Vodafone Japan болып, қазір SoftBank Mobile аталады; SoftBank эмодзи жиынтығының кеңейтілген жаңа нұсқасы алғашқы iPhone телефондарындағы эмодзилер таңдауының негізі болды және NTT DoCoMo-ның i-mode мобильді интернет-платформасында қолданылды. Олар электрондық байланысты жеңілдету және басқа қызметтерден ерекшелендіру мақсатымен жасалған. Олардың арасында манга мен анимеде кең таралған жапондық көркемдік стильді бейнелейтін, каомодзи және күлімдеу элементтерімен үйлесім тапқан «Көзден Жасы Ағып Тұрған Жүз» эмодзисі де бар. C HTML 4.0 стандатын қолдайтын телефондарға 176 негізгі эмодзиге қоса тағы 76 эмодзи қосылды.

Гяру-моджи

Жазудың өте ерекше бір түрі "гьяру моджи" деп аталады ("гьяру" немесе "гал" әріптері, бұл стильдегі адамдар осы әріптерді жиі қолданатындықтан осылай аталған). Мысалы, lt латын әріптері "L" және "t" емес, керісінше, хирагананың "け" ("ke") әрпіне сәйкес келеді. Жазылғанда өте ұқсас көрінеді. Көптеген хирагана, катакана және канджи әр түрлі таңбаларды, соның ішінде әліпби таңбаларын пайдалана отырып, бөлініп, қайта құрастырылады. Бұл қолданыстың қазір неліктен пайда болғаны белгісіз. Бірі – бұл жылдам көзбен қарағанда мәні білінбейтін құпия хабарлар жасаудың бір тәсілі деп санайды, ал енді бірі – бұл тек көңіл көтеру үшін жасалған дейді. Бұл ағылшын тіліндегі хакерлік мәдениеттегі 1337 тілін қолданып, сөздердің мағынасын жасыруға ұқсас. Бұл әртүрлі тілдерде қолданылғандағы әртүрлі таңбалар шектерімен де байланысты болуы мүмкін, мысалы, 160 латын таңбасы және 70 Юникод (канджиді қоса). Таңбаларды әліпби-цифрлық таңбаларға бөлу арқылы хабардың жалпы ұзындығын арттыруға болады.

Ұялы телефон романдары

Ұялы телефон романы – немесе келефо́н романы – бастапқыда ұялы телефонда мәтіндік хабарламалар арқылы жазылған әдеби туынды. Мұндай әдебиет түрі Жапонияда пайда болды, онда ол кең таралған әдеби жанрға айналды. Бірақ оның танымалдылығы халықаралық деңгейде басқа елдерге де тарады, әсіресе Қытай, АҚШ, Германия және Оңтүстік Африкаға. Бөлімдер әдетте ұялы телефондардағы таңба санының шектеулі болуына байланысты 70–100 сөзден тұрады.

Мобильдік ойын

2000-жылдардың басында мобильді ойындар Жапонияда АҚШ және Еуропадан бірнеше жыл бұрын кең танымал болды. 2003 жылға қарай жапондық телефондарда түрлі-түсті мобильді ойындар қолжетімді болды, олар логикалық ойындардан бастап, камералы телефон технологиясын пайдаланатын виртуалды үй жануарларына дейін, тіпті PlayStation деңгейіндегі графикасы бар 3D ойындарға дейін қамтыды. Ескі аркада стиліндегі ойындар мобильді телефондарда ерекше танымал болды, себебі олар қысқа ойын сессияларына арналған аркада ойындары үшін өте қолайлы платформа болды. Телефондардың қуаты артқан сайын графика да жақсарды, мысалы, 2003 жылғы Ridge Racer ойынының мобильді нұсқасы осыны көрсетті, бірақ мұндай ойындардың бағасы әдетте басқа мобильді ойындардан екі есе жоғары болды. Ridge Racer сол кездегі ең табысты мобильді ойын шығарушылардың бірі – Namco компаниясынан шықты. Сол жылы Namco камералы телефон технологиясын пайдаланатын жекпе-жек ойынын да шығарды, ол ойыншының профиліне сүйене отырып кейіпкер жасайды және оның жылдамдығы мен күшін анықтау үшін суретті талдайды; кейіпкерді досының телефонына жекпе-жекке жіберуге болады. Namco 2003 жылы мобильді ойындарды Еуропаға енгізуге тырысты. Бүгінде Жапон нарығында мобильді ойындар үстемдік танытып, 2013 жылы 5,1 миллиард долларлық кіріс алып, елдегі консольдік ойындардан асып түсті.

Жасалған сән

Телефондарды безендіру кең таралған, атап айтқанда ұялы телефонға арналған әшекейлер мен түрлі жапсырмалар. Жапсырмалар көбінесе маки-э стилінде жасалады және осылай жарнамаланады.

Тұтынушы технологиясының алдыңғы қатарлылары

Жапонияда арнайы штрихкодтардан ақпарат оқу үшін ұялы телефонды пайдалану кең таралған. Қазіргі технология QR кодтарына негізделген, бұл 2D штрихкодтың бір түрі, ол сызықтардың орнына шаршы пішінде жазылады. Телефонның камерасы немесе басқа да құрылғысы QR кодты сканерлеп, ақпаратты декодтайды, содан кейін мазмұн түріне қарай әрекеттер орындайды. Бұл QR кодтары ең көп жарнамада қолданылады. Жапонияның түкпір-түкпірінде кодтары бар плакаттарды кездестіруге болады, олар журналдарда және тіпті кейбір адамдардың визиткаларында да кең таралған. QR кодтарда әдетте телефон арқылы қол жетімді веб-сайт мекенжайы немесе электрондық пошта мекенжайы болады, сондай-ақ мекенжай мен телефон нөмірлері де болуы мүмкін. Sony компаниясы NTT DoCoMo компаниясымен бірлесіп, «FeliCa» деп аталатын ұялы телефон әмианы технологиясын жасап шығарды. Бұл технология телефон ішіндегі RFID чипі арқылы телефонды оқу құрылғыларымен байланыстырады, телефон оларға жақын келгенде. Технология салыстырмалы түрде жаңа болғанымен, көптеген орындарда, мысалы, қолайлы дүкендерде телефон арқылы тауарларға төлем жасауға болады, тіпті кейбір сату автоматтары да телефон төлемдерін қабылдайды. Пайдаланушылар телефон арқылы төлем жасау үшін алдымен шоттарын қаражатпен толтыруы керек. NTT DoCoMo компаниясының Ubiquitous Business бөлімі виртуалды және смарт дүкендер үшін сатып алу жүйесі, медициналық саладағы куәландыру жүйесі және көшедегі плакаттарға төлем жасау нүктесі ретінде ұялы телефон технологиясын әзірлеуде. Gracenote және Media Socket компаниялары пайдаланушыға телефонды музыка көзіне (мысалы, динамикке) ұстап, белгілі бір телефон нөмірін теріп, музыканы дерекқордан табуға және анықтауға мүмкіндік беретін қызмет ұсынады. Пайдаланушы әннің атауын, орындаушысын және альбомын бірнеше секунд ішінде алады. Бұл ақпаратты мобильді интернетте сол әнді іздеу үшін де пайдалануға болады. Осы технологиялардың көптеген түрлері қазір әлемде, Android және iOS сияқты смартфондардың таралуының арқасында кеңінен қолданылады.

Селфи мәдениеті

Қазіргі заманғы селфидің бастауы жапондық каваи (сүйкімді) мәдениетінен басталады, ол фотосуреттерде өзін-өзі әдемілеу көрсетуге деген құштарлықты қамтиды, әсіресе әйелдер арасында. 1990 жылдары суретке түсіру жапон мектеп оқушыларының арасында кең таралып, үлкен қызығушылық тудырды. Олар достарымен суретке түсіп, түсірілген көшірмелерін алмасып, оларды каваи альбомдарына жабыстыратын болды. Цифрлық селфи "пурикурадан" (жапон тілінде "баспа клубы" деген сөздің қысқартылған түрі) пайда болды, ол – жапондық фотостикерлерге арналған кабиналар. Sega және Atlus видео ойын компаниялары 1995 жылдың ақпанында алғашқы пурикураны ойын автоматтарында, кейіннен фастфуд дүкендері, теміржол вокзалдары, караоке орындары және боулинг аллеялары сияқты танымал мәдени орындарда орналастырды. Пурикура 1990 жылдары Жапониядағы және содан кейін Шығыс Азиядағы жастар арасында танымал ойын-сауық түріне айналды. Ол 20 JPEG суретке дейін сақтай алатын, оларды электрондық пошта арқылы жіберуге немесе телефон арқылы Жапонияның Жеке Қол Телефон Жүйесі (PHS) сымсыз ұялы байланыс желісі арқылы секундына екі суреттен жіберуге болатын.

Теріс жақтары

Белгілі бір қоғамдық орындарда ұялы телефонға жауап беру жаман әдет саналады. Мысалы, пойызларда телефонға жауап беру немесе ұялы телефонмен сөйлесу әдепсіздік. Көптеген адамдар басқаларды мазаламау және пойыз ішінде ұятқа қалмау үшін телефондарын «жайлы режимде» (үнсіз режимде) қояды. Ал пойызбен бара жатқанда электрондық хат жазу немесе ұялы телефонда ойын ойнау толығымен қалыпты. Электромагниттік энергия жүрек стимуляторы және басқа да медициналық құрылғылардың жұмысына кедергі келтіруі мүмкін деген теория бар. Көптеген пойызда қарттар мен мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған орындықтардың жанында ұялы телефондарды өшіру керектігі туралы ескертулер ілінген, бірақ жолаушылар көбінесе оған құлақ қоймайды. Ал ауруханаларда телефонды толығымен өшіру қажет. Көлік құралын немесе велосипедті басқару кезінде телефонмен сөйлесуге немесе хабарлама жіберуге тыйым салынған, бірақ оған қарамастан, мұндай жағдайлар жиі кездеседі.