Кіріспе

Нью-Йорк әлем көрмесінің 1939–1940 жылдардағы құрылыстары

Трилон мен Перисфера – архитекторлар Уоллес Харрисон мен Дж. Андре Фуальхо жобалаған екі монументальді модернистік құрылыс, олар 1939 жылғы Нью-Йорк әлем көрмесінің тақырыптық орталығы ретінде танымал болды. Перисфера – диаметрі 55 метр болатын, әлемдегі ең ұзын эскалатормен 186 метрлік Трилонға қосылған алып шар. Перисферада Генри Дрейфустың «Демократия қаласы» деп аталатын диорамасы орналасқан, ол көрменің «Ертеңгі әлем» тақырыбына сәйкес болашақтың утопиялық қаласын бейнеледі. Ішкі экспозиция жылжымалы тротуардан жоғарыдан қарастырылды, ал шардың күмбезіне көп бейнелі слайд-презентация проекцияланды. Перисферадан шыққаннан кейін, келушілер тақырыптық орталықтың үшінші бөлігі – Гелиспиральға, Перисфераны жартылай айналып тұрған 290 метрлік спиральді пандусқа түсіп, жерге қайта оралады. «Перисфера» атауы грек тіліндегі peri префиксінен алынған, ол «айнала», «жайлы» немесе «қоршау» деген мағынаны білдіреді. «Трилон» атауы «үшбұрышты пилон» фразасынан туындаған.

Құрылыс

Темалық орталықты архитекторлар Уоллес Харрисон және Дж. Андре Фуальхо жобалаған, ал ішкі көрмесін Генри Дрейфус жасаған. Бұл құрылыстар Нью-Йорк штатының Куинс аймағындағы Флашинг Медоус паркіне салынды және болаттан жасалған каркас пен гипстен жасалған қабырғалары бар уақытша құрылыс ретінде көзделген. Екі ғимарат та көрме аяқталғаннан кейін сөгіліп, металдарын Екінші дүниежүзілік соғыста қару-жарақ жасауға пайдаланды.

Мұра

Трилон мен перисфера 1939 жылғы әлемдік көрменің орталық символына айналды, оның суреті миллиондаған данада түрлі жарнамалық материалдарда бейнеленді және көрме алаңының басты орталығы болды. АҚШ 1939 жылы Трилон мен перисфераны бейнелейтін пошта маркасын шығарды (суретте көрсетілген). Бұл екі құрылыстың ешқайсысы бүгінге дейін сақталған жоқ, алайда 1964–65 жылдарғы Нью-Йорк әлемдік көрмесінің символы – Юнисфера қазір перисфера тұрған жерде орналасқан.

Мәдениетте

1939 жылы Нью-Йорк қаласының үш негізгі бейсбол командасының барлығы да формаларының жеңінде Трилон мен Перисфера бейнеленген белгі тақты. Композитор (және "Rhapsody in Blue" оркестрін басқарған) Ферде Грофеге Дүниежүзілік көрме үшін мүсінделген құрылыстарға арналған симфониялық музыка жазу тапсырылды. "The New Yorker" журналында Джордж Прайс салған карикатура жарияланды, онда Трилон мен Перисфера болып киінген екі адам Дүниежүзілік көрменің кеңсесіне келеді де, біреуі: "Егер бұл бізді кіргізбесе, онда ештеңе де кіргізбейді" дейді. Трилон 1939 жылғы Ип Харбургтың "Тәтуірленген Лидия" әнінде еске алынады, оны Граучо Маркс "Цирк" фильмінде танымал етті. Квинс штатының Форст-Хиллс ауданындағы Куинс бульварынде орналасқан Трилон театры 1939 жылдың желтоқсанынан 1999 жылдың желтоқсанына дейін жұмыс істеді. Театрдың интерьерінде 1939-1940 жылдардағы Дүниежүзілік көрмеге қатысты бірнеше сілтемелер бар. 1941 жылы түсірілген "Мистер және Миссис Смит" фильмінде кейіпкерлер көрмеге барады. Нақты құрылымдар ұзақ камерамен түсіріліп, кейіпкерлер ойын-сауық атракционында тұрғанда анық көрінеді. "Твайлайт аймағының" "33-ші рейстің саяхаты" атты эпизодында Боинг 707 уақытты саяхаттап, 1939 немесе 1940 жылға келгенін көрсету үшін осы құрылымдардың әуеден түсірілген көрінісі көрсетілді. DC Comics комикс сериясы "All Star Squadron" (1981 жылы жарық көрді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде өтеді) Squadron командасы Перисфераны штаб-пәтері ретінде пайдаланды. DC Comics комикс сериясы "Young All Stars" (1987 жылы жарық көрді, бірақ соғыс кезеңінде өтеді) Трилон мен Перисфераны штаб-пәтері ретінде пайдаланды. Говард Уолдроптың 1985 жылғы "Перисфераның мұрагерлері" әңгімесі 1939 жылғы Дүниежүзілік көрмеде жерленген уақыт капсуласын қазу туралы айтады. Әнші-сазгер Эйми Манн өзінің 1993 жылғы "Whatever" альбомы үшін "Fifty Years After the Fair" әнін жазды, оның тақырыбы 1939 жылғы Дүниежүзілік көрме. Ән Трилон мен Перисфераға сілтеме жасайды және "алдағы онжылдықтарда" көрменің болашаққа деген жарқын көзқарасының қаншалықты аз іске асырылғанын көрсетеді. 1995 жылғы "X-файлдар" телесериалының "Обри" эпизодында басты кейіпкер Трилон мен Перисфераны көріп, детективтерді маңызды жайтқа жеткізеді. "Showtime" телеарнасының "Homeland" сериалының төртінші маусымының екінші эпизоды "Трилон және Перисфера" деп аталады. 2000 жылы шыққан Deltron 3030 альбомының мұқабасында Перисфераның суреті бейнеленген. Майкл Чабонның 2000 жылғы "The Amazing Adventures of Kavalier & Clay" романындағы 1942 жылғы тарау жақында тасталған Перисфераның ішінде өтеді. Автор Э.Л. Докторовдың жартылай автобиографиялық "Дүниежүзілік көрме" романында Докторов 1930 жылдардың соңында Бронксте тұратын Эдгар есімді баланың тарихын айтады, ол 1939 жылғы Дүниежүзілік көрмеде аяқталады. Трилон мен Перисфера оқиғаның барлық кезеңінде еске алынады. Кеннет Робсонның 1939 жылғы "Doc Savage" романы "Дүниежүзілік көрме гоблинінде" Трилон мен Перисфера мұқабада бейнеленген және оқиғаның маңызды бөлігі болып табылады. Рекс Стоуттың 1940 жылғы "Nero Wolfe" романы "Уилл болған жерде" бір кейіпкер Перисфераның көлеміне тең "төмендікке ұшырағанын" айтады (8-тарау); Арчи Гудвин кейін полиция қызметкеріне "трилонға отыруды" ұсынады (13-тарау). 2015 жылғы утопиялық/дистопиялық "Tomorrowland" фильмінде Трилон, Перисфера және вертолеттің футуристикалық нұсқалары көрсетілген. 1939 жылғы "Ертеңгі әлем" көрмесінен өзгеше, Перисферада өткенге қарайтын құрылғы бар; өткенді сфераның ішкі бетінде көруге болады. Сонымен қатар, 1939 жылғы Перисферадан айырмашылығы, болашақ Перисфера ауада қалқып тұрады. Фильмнің басында Диснейлендтің суреті үш құрылымды қосу үшін өзгертілді. Олар соңғы анимацияда да пайда болады. Том Хэнкстің 2017 жылғы "Uncommon Type" жинағындағы "Өткен біз үшін маңызды" әңгімесі негізінен 1939 жылғы Дүниежүзілік көрме кезінде Нью-Йорк қаласында өтеді және басқа да көрікті орындармен қатар Трилон мен Перисфераны атайды. "Бэтмен" фильміндегі "Фантазмның бетпердесі" Брюс Уэйн мен оның әйелі Андреа Бомонттың Готэм әлем көрмесін аралап жүргенін көрсетеді. 1939 жылы орын алмаса да, ол сол Дүниежүзілік көрмеге сілтеме жасайды, өйткені бұл Бэтменнің шығу тарихы және ол алғаш рет 1939 жылы пайда болды. Осылайша, Готэм әлем көрмесінде де Перисфера мен Трилонға ұқсас құрылымдар және болашақты бейнелейтін көрмелер бар. Трилон мен Перисфера Ширли Джексонның "Paranoia" әңгімесінде еске алынады.