Кіріспе

Mbaqanga – Оңтүстік Африка музыка жанры, зулу халқының ауылдық мәдениетіне қатысты стиль. Бүгінгі күнге дейін әлемдік музыканттарға ықпал етеді. Бұл стиль 1960 жылдардың басында пайда болды, дәстүрлі африкалық ән салу өнері мен мелодияларын еуропалық және американдық эстрада музыкасымен үйлестіреді.

Тарих

Зулу тілінде «мбаканга» дегені күнделікті жүгері ұнынан жасалған ботқаны білдіреді. Мбаканга жанкүйерлері көбінесе қалалық африкалық джаз әуеленушілері болды. Олардың көпшілігіне қалада қоныстануға рұқсат берілмеді, ал ауылдық жерде өмір сүруге шамалары жетпеді. Мбаканга оларға музыкалық және рухани күш берді, ол олардың «күнделікті музыкалық наны» болды. Мбаканга музыканттары аз ақы алатын. Мысалы, ең танымал мбаканга әншілерінің бірі – Симон «Махлатини» Нкабинде (кейбір деректер бойынша, ең белгілі мбаканга «ыңыршығы», «Советоның арыстаны» атымен танымал) кедей күйде қайтыс болды. Бұл, Махлатини атап өткендей, Оңтүстік Африканың қара нәсілді музыканттарының ел ішінде де, шетелде де қанаудан туындады. 1960 жылдардағы мбаканга топтары үшін жергілікті радиостанцияларда эфир уақытын алу қиын болды және тыңдарманды тарту үшін жазба дүкендерінің алдында концерт беруге мәжбүр болды. Мбаканга 1960 жылдары Оңтүстік Африканың шейбендерінде қалыптасты. Батыс аспаптарын пайдалану мбаканганың Оңтүстік Африка джазының бір түріне айналуына мүмкіндік берді. Музыкалық тұрғыдан алғанда, бұл дыбыс батыс аспаптары мен Оңтүстік Африканың вокалдық стилінің үйлесімін көрсетті. Көптеген мбаканга зерттеушілері оны мараби мен квеланың бірігуінің нәтижесі деп санайды. Оңтүстік Африка үкіметінің демеушілігімен құрылған туристік веб-сайт мбаканганы «марабидің циклдық құрылымы, үстіне американдық биг-бендтің қуатты соққысы қосылған» деп сипаттайды. Мбаканга сонымен қатар сегрегацияланған елде қара және ақ халықтың алғашқы кездесу орны болды. Осының салдарынан «ақ ұлтшыл үкімет мбаканганы қолдаған Софиатаун сияқты қалаларды қиратып, осы маңызды дәуірді аяқтады». Бұл жанр Оңтүстік Африка Халықтық Радиокорпорациясына қарасты станцияларда эфир бергенінің арқасында танымал болды. Алғашқы орындаушылардың қатарында Мириам Макеба, Долли Ратебе және Летта Мбулу болды. Мбаканга 1980 жылға дейін танымалдылығын сақтап келді, содан кейін Оңтүстік Африканың «баблгам» деп аталатын поп-музыкасымен ығыстырылды. Баблгам – мбаканганың ықпалымен қалыптасқан жанр. Мбаканганың сақталған топтарының бірі – The Cool Crooners. Бұл топ екі бәсекелес топтың бірігуінен құралған: The Cool Four және The Golden Delicious Rhythm Crooners.

Құрылу

1950 жылдардың ортасына қарай, дамып келе жатқан Оңтүстік Африканың жергілікті музыкасы, қала халқының күрт өсуіне байланысты, танымалдылығы артып, кеңінен тарады. Типтік аймақ – Йоханнесбург қаласына жақын орналасқан Софиятаун қалашығы еді, ол 1930 жылдан бері қара нәсілді қала тұрғындарына өмір салтын ұсынып келді. Софиятаун мен Александрияда қара нәсілділердің мүлік иелене алатын сирек "еркін иеліктегі" аймақтар болды. Софиятаунның Йоханнесбургтің орталық бөлігіне жақын орналасқандығы жаңа музыкалық жолдарды зерттеуге құштар орындаушылар үшін оны тартымды етті. Бұл аймақ, қарқынды дамып келе жатқан қара музыка мәдениетінің маңызды ошағына айналды. Бірақ Софиятаун тұрғындары күштеп, Йоханнесбургтен тысқары жаңадан құрылған Соуэто сияқты қалашықтарға көшірілген кезде, бұл дәуір аяқталды. Мбаканганың алғашқы инноваторларының бірі – Макгона Тсоле тобы, ол Преториядан шыққан бес үй қызметшісінен құралған: Маркс Манкуан (жетекші гитара), Джозеф Маквела (бас гитара), Вивиан Нгубане (ритм гитара), Лакки Монама (добыл) және Вест Нкоси (саксофон). Мбаканга – зулу тілінде будақтан жасалған нан деген мағына беретін сөз. Марабидің циклдік құрылымы, үлкен ансамбльдің (big band) әуенімен қатар, зулулардың индламу сияқты дәстүрлі би стильдерімен үйлесті. Индламу элементтері "африкалық таптау" стиліне дамыды, бұл музыкаға ерекше африкалық ырғақты күш берді және оны жаңа тыңдарман үшін тартымды етті. Сәтті Gallo Record Company-нің африкалық өндіріс менеджері болуға шақырылған Руперт Бопапе, Макгона Тсоле тобының музыканттарын Махлатинимен және жаңа әйелдер хоры – Mahotella Queensпен біріктірді. Осы кезде мбаканга шынымен дамыды – немесе дәлірек айтқанда, "вокалды мбаканга" (кейіннен симанже мане немесе мгкашийо деп аталды). Махлатини мен Mahotella Queens-тен басқа, Мириам Макеба, Долли Ратебе және Летта Мбулу (барлығы 1950 жылдары мараби жұлдыздары ретінде бастаған) үлкен жанкүйерлер армиясын құрды, сондай-ақ Dark City Sisters және Soul Brothers та. Басқа мбаканга музыканттарының қатарында Саймон Баба Мокоена және Вест Нкоси болды, ол 1990 жылы Макгона Тсоле тобынан бөлініп, 1998 жылы қайтыс болғанға дейін жемісті жеке мансап жасады.

Халықаралық танымалдылығы

Мбаканганың танымалдылығы 1970 жылдары Батыс поп, соул және диско музыкасының Оңтүстік Африкаға таралуынан азайды. Еңбек мигранттары енді назар орталығында болғысы келмегендіктен, халық алдындағы өнер көрсетулер азайды. Сонымен қатар, тыңдаушылар көбірек қалалық тілде, ән үнінде және аспаптық үлгілерде музыка іздеді. Дегенмен, ол 1983-1986 жылдар арасында қайта жанданды. Бұл өрбуге Пол Саймонның 1986 жылғы Graceland альбомына және одан кейінгі концерттік турларына Оңтүстік Африка музыкасын қосуы ықпал етті. Махлатини және Махотелла Квинз 1988 жылы Франциядағы фестивальдерде, сондай-ақ Лондонның Уэмбли стадионында Нельсон Манделаның 70 жылдық мерейтойына арналған концертте ("ақ зулу" Джонни Клегг қатысқан) өнер көрсетіп, қайта оралуын хабарлады. Бұл стильге ықпалданып, Оңтүстік Африка музыканттарының арасында әнші-сазгер Робин Олд та бар. Тәжірибелі африкаандық фортепиано-аккордеоншы Нико Карстенс Вива Мадибамен бірге "боереканга" хитін жасады. 1980 жылдары мбаканга "bubblegum" деп аталатын жаңа қалалық жанрмен толыққанды ауыстырылды. Bubblegum – афро-поп би музыкасы, ол негізінен мбаканга мен басқа да танымал африкалық стильдердің ықпалында болды. 1976 жылы теледидар енгізілгеннен кейін бұл музыка жанры барлық этникалық топтарға арналған музыка ретінде кеңінен танымал болды. Bubblegum жанры дәстүрлі музыкадан гөрі қалалық музыкаға бет бұруды бейнелейтін және Чико Твала, Ивонн Чака Чака және Бренда Фасси сияқты көптеген сәтті музыканттарды өндірді. Мбакангадан bubblegum жанрының туындауы кваитоның дамуына зор үлес қосты. Mahotella Queens және Soul Brothers сияқты бірнеше мбаканга топтары бүгінгі күнге дейін жазбалар жасап, өнер көрсетеді. Мбаканга әлемдегі музыканттарға әлі де ықпал етуде. Мысалы, норвегиялық Real Ones тобы 2003 жылғы This is Camping альбомына "All the Way Back (Shades of Mbaqanga)" атты құрмет әнін қосты.