Кіріспе

Ашық кодты журналистика, азаматтық журналистика немесе қатысушы журналистиканың жақын туысы, 1999 жылы Salon.com сайтындағы Эндрю Леонардтың мақаласының тақырыбында пайда болған термин. Леонардтың мақаласының мәтінінде бұл термин тікелей қолданылмаса да, тақырыбы Slashdot интернет-технологиялар блогының пайдаланушылары мен Jane’s Intelligence Review журналының авторы арасындағы ынтымақтастықты бейнелейді. Автор, Йохан Дж. Инглес ле Нобель, кибертерроризм туралы материалға пікір алу үшін Slashdot оқырмандарына жүгінді, содан кейін алынған пікірлерге негізделген мақаласын қайта жазып, оның ақпаратын және сөздерін пайдаланған Slashdot авторларына сыйақы төледі. Бұл фразаның алғашқы қолданылуы, кәсіби журналистің авторлық құқыққа ие онлайн-форумда жарияланған материалды ақы төлеп пайдаланғанын көрсетеді. Осылайша, ол жаңалықтарды жинау және фактілерді тексерудің стандартты журналистік әдістерін білдірді, сондай-ақ 1992 жылдан бері әскери барлау саласында қолданылып келе жатқан «ашық дереккөзді барлау» деген ұқсас терминге сілтеме жасады. Терминнің мағынасы уақыт өте өзгеріп, кеңейді, қазір көбінесе кәсіби журналистердің жаңалықтар іздеуінен гөрі, онлайн-журналистиканың инновациялық жарияланым формаларын сипаттау үшін қолданылады. «Ашық кодты журналистика» термині онлайн-басылымдардың кең спектрін сипаттау үшін жиі қолданылады: жартылай қатысушы онлайн-қоғамдық журналистиканың түрлі формаларынан (мысалы, NorthWest Voice газеті сияқты жобалар арқылы) шынайы ашық кодты жаңалықтар басылымдарына дейін (мысалы, испандық 20 minutos және Wikinews). Жақында пайда болған жаңалық – бұл конвергентті сауалнамаларды пайдалану, олар редакциялық мақалалар мен пікірлерді ұсынуға және дауыс беруге мүмкіндік береді. Уақыт өте келе, сауалнама ең көп қолдау тапқан редакциялық мақалалар мен пікірлерге тоғысады. Бұған Opinionrepublic.com және Digg мысал бола алады. Ғалымдар журналистиканың өзімен де тәжірибе жасап жатыр, мысалы, журналистер құратын материалдардың негізгі құрылымын ашық қолжетімді ету.

Қолданылуы

Бірінші көзқараста, көптеген адамдарға блогтар ашық кодты журналистиканың қазіргі мағынасына сәйкес көрінеді. Алайда, «ашық код» термині қазіргі уақытта ашық кодты бағдарламалық жасақтама қозғалысы берген мағынаны білдіреді; яғни, бағдарламалардың бастапқы коды кез келген адамға қателерді анықтап түзетуге немесе жаңа мүмкіндіктер қосуға мүмкіндік беру үшін ашық түрде жарияланады. Кез келген адам осы бастапқы кодты белгіленген лицензия параметрлері шегінде жаңа туынды жұмыстар жасау үшін еркін пайдалана алады. Авторлық құқыққа қатысты белгілі бір заңдық ережелерді ескере отырып, блогтар ашық кодты емес болуы мүмкін, себебі блогердің сөздерін немесе келушілердің пікірлерін автордың авторлық құқығын бұзбастан немесе төлем жасамай басқа форматта пайдалануға тыйым салынған. Дегенмен, көптеген блогтар мұндай материалдарды цитаталар арқылы (көбінесе бастапқы материалға сілтемелермен) пайдаланады және бұқаралық ақпарат құралдарының өндірісінен гөрі зерттеу жұмысына көбірек ұқсайтын принциптерді ұстанады. Creative Commons – блогтауға тән осындай құрылымдық мәселенің заңдық шешімі ретінде пайдалы болатын лицензиялық келісім, және оның нәтижесі басқа жарияланған мақалаға, суретке немесе ақпаратқа гиперсілтеме арқылы сілтеме жасаудың кең таралған тәжірибесінде көрінеді. Егер блогтар өз мәтіндерінің «ашықтығын» Creative Commons арқылы оқырмандар мен басқа қатысушыларға нақты түрде жеткізе алса, олар тек ашық жариялаумен ғана шектелмей, кез келген адамға оларды табуға, сынауға, қорытындылауға және т.б. мүмкіндік береді.

Викижурналистика

Викижурналистика – вики технологиясын пайдаланып, пайдаланушылар арасындағы ынтымақтастықты жеңілдетуге бағытталған қатысатын журналистиканың немесе жаппай ресурстарды жинаудың бір түрі. Бұл – ынтымақтастық журналистиканың бір нысаны. Викижурналистиканың ең ірі мысалы – Викижаңалықтар. Пол Брэдшоудың сөзіне сәйкес, викижурналистиканың бес негізгі түрі бар: екінші редакциялық викижурналистика, онда оқырмандар редакцияда дайындалған мақаланы өңдей алады, журналистиканың «екінші кезеңі»; жаппай ресурстарды пайдалану арқылы жүзеге асырылатын викижурналистика, бұл логистикалық себептерге байланысты редакцияда дайындау мүмкін болмаған материалды жабу құралы, бірақ вики технологиясы арқасында қол жеткізіледі; қосымша викижурналистика, түпнұсқалық журналистикаға қосымша материал жасау, мысалы, «Қосымша оқиғалар үшін вики жасаңыз» деген белгіні қосу; ашық викижурналистика, онда вики ашық алас ретінде құрылады, оның тақырыбын пайдаланушылар анықтайды және бұрын тапсырыс берілмеген материалдар дайындалуы мүмкін; және логистикалық викижурналистика, бірнеше автордың қатысуымен, ашықтықты және/немесе үнемі жаңарып отыру мүмкіндігін қамтамасыз ететін, редакция ішіндегі қатысушылармен шектелген вики.

Мысалдар

Wikinews 2004 жылы вики-технологияны пайдаланып жаңалықтар қызметін құруға жасалған тыраш ретінде іске қосылды. Алайда, Wikinews және, шын мәнінде, Wikipedia ең табысты болған жағдай – Hurricane Katrina және Вирджиния Техникалық университетіндегі оқ ату сияқты көптеген адамдар қатысқан ірі жаңалықтарды жабу болды. Мұндай жағдайларда бірінші қол тәжірибесі немесе бірінші қол есептері мақаланың маңызды бөлігін құрайды, ал толыққанды репортаждар орталық «ақпаратты жинау орталығын» құнды етеді. Thelwall & Stuart Wikinews пен Wikipedia-ны Hurricane Katrina сияқты дағдарыстар кезінде ерекше маңызды болып келетін құралдар деп атайды, себебі олар «блог кеңістігінде жаңа технологиялар туралы талқылауларды немесе айтуларды жеделдетеді». Майк Ямамото «Төтенше жағдайларда викилер жаңалықтарды жариялау үшін ғана емес, сонымен қатар ресурстарды, қауіпсіздік туралы хабарламаларды, жоғалған адамдар туралы ақпаратты және басқа да маңызды мәліметтерді алмасу үшін, сондай-ақ виртуалды қолдау топтарының кездесу орны ретінде тез танылуда» деп мәлімдеді. Ол қоғамның қажеттілігін мұның басты қозғаушы күші деп санайды. 2005 жылдың маусым айында Los Angeles Times Ирак соғысы туралы «вики-редакциялық мақаламен» тәжірибе жасауға шешім қабылдады, өз редакциялық мақаласын онлайн жариялап, оқырмандарды вики-технологияны қолдана отырып, оны «қайта жазуға» шақырды. Бұл тәжірибе негізгі бұқаралық ақпарат құралдарында және блогтарда кеңінен жарияланды. Редакциялық тұрғысынан алғанда, тәжірибе көбінесе сәтсіздікке ұшырады деп танылды. 2005 жылдың қыркүйегінде Esquire AJ Jacobs-тың Wikipedia туралы мақаласын «вики» ету үшін өзінің Wikipedia-сын пайдаланды. Жобада пайдаланушылар Джейкобсқа мақаланы жақсартуға көмектесуге шақырылды, мақсаты – мақаланың «бастапқы» және «соңғы» нұсқаларын басылымда жариялау болды. Экспериментті «сәл қызықтырақ» ету үшін ол қасақана қателер енгізді. Мақалаға алғашқы 24 сағатта 224 түзету енгізілді, 48 сағатта 373-ке дейін өсті, ал мақаланы басып шығару үшін одан әрі өңдеу тоқтатылып, 500-ден астам түзету жасалды. 2006 жылы Wired журналы да вики туралы мақаламен тәжірибе жасады. Жазушы Райан Сингел 1000 сөзден тұратын жобаны редакторына жібергенде, «оқиғаны оқылатын 800 сөзбен шектеудің орнына, біз оны 29 тамызда SocialText-те орналастырылған викиге жарияладық және тіркелген кез келген адамның оны өңдеуге болатынын хабарладық». Тәжірибе аяқталғаннан кейін Сингел «негізгі оқиғаға 348 түзету, 21 ұсынылған тақырып және талқылау беттеріне 39 түзету енгізілді. Бастапқы мақалада 20 сілтеме болған, енді 30 сілтеме қосылды» деп атап өтті. Ол «бір пайдаланушы мен қолданған цитаталарымды ұнатпады, сондықтан мен сайтта сұхбатымнан алынған жазбаларымның көп бөлігін жарияладым, сонда қауымдастық жақсырақ нұсқаны таңдай алады» деп қосты. Қарқынды өсуімен салыстырғанда трафигі салыстырмалы түрде аз болғанына қарамастан, WikiCity Guides 13 миллионнан астам белсенді беті бар әлемдегі ең ірі вики ретінде танылған.

Викижурналистикаға арналған әдебиеттер

Эндрю Лих викилерді қатысушылық журналистиканың кеңірек санатына жатқызады, оған блогтар, OhMyNews сияқты азамат журналистикасының үлгілері және Slashdot сияқты өзара жариялау үлгілері кіреді. Ол, бұл құбылыстың "тарихи 'білімдер алшақтығын' ерекше шешетінін" айтады – жаңалықтар жарияланған кезден бастап тарих кітаптары жазылғанға дейінгі кезеңдегі мазмұн көздерінің жалпы жетіспеушілігі. Оның пікірінше, қатысушылық журналистика "онлайн журналистиканы жай ғана хабарлау немесе жариялау ретінде емес, сонымен қатар бағдарламалық жасақтама құрылатын, пайдаланушылардың мүмкіндіктері арттырылатын, журналистік мазмұн жасалатын және процесс қайталанып, жақсарылатын өмірлік цикл ретінде қарастырады". Франсиско викилерді қатысушылық журналистиканың келесі қадамы деп сипаттайды: "Блогтар жеке тұлғаларға өздерін жариялауға және пікір білдіруге көмектесті. Әлеуметтік желілер осы блоггерлерді табуға және байланысуға мүмкіндік берді. Викилер – бір-бірін тапқандардың бірлесіп жұмыс істеуіне және бірге құруына көмектесетін платформалар".

Артықшылықтар

Вики оқиғаның ұжымдық шындығы ретінде қызмет ете алады, жүздеген түрлі көзқарасты көрсетеді және ешбір журналисті аталған жағдайдағы объективті шындықты анықтауға міндеттемейді. Викилер жаңалықтар ұйымдарына пікірлердің өте кең диапазонына ие мәселелерді тиімді жабуға мүмкіндік береді, оларды бір мақалада тиімді түрде қорытындылау қиын, тіпті мүмкін емес. Мысалдарға жергілікті көлік мәселелері, музыкалық фестиваль немесе шеру сияқты ірі оқиғалардың тәжірибелері, жергілікті мейрамханалар мен дүкендерге арналған нұсқаулықтар немесе кеңестер жатуы мүмкін. Wikivoyage сайты – осындай мысалдың бірі: «Онда тұратын немесе тиісті ақпаратты жариялауға жеткілікті уақыт өткізген үлескерлер жазған, бүкіл әлемдік саяхат нұсқаулығы». Өз аудиториясына викилерді толығымен ашуға дайын ұйымдар өз қауымдастықтарының алаңдаушылықтарын анықтаудың жолын таба алады: мысалы, Wikipedia, Ева Домингес «мазмұн мен жазбалар ұсыныстарын пайдаланушылардың өздері жасағандықтан, қандай білім ең көп бөліседі, соны көрсетеді». Ішкі тұрғыдан, викилер жаңалықтар ұйымдарына көптеген тілшілерді қатыстыратын күрделі оқиғаны үйлестіруге және басқаруға мүмкіндік береді: журналистер барлығына қолжетімді бір веб-бетті өңдеу арқылы ынтымақтаса алады. Ашықтыққа мүдделі жаңалықтар ұйымдары викині «тікелей эфирде» дамып келе жатқанда жариялай алады, ал әр жазбамен бірге жүретін талқылау алаңы пайдаланушылармен жемісті диалог құруға мүмкіндік береді. Пайдаланушыларға мақалалар жасауға рұхсат берудің экономикалық және бәсекелестік артықшылықтары да бар. Интернет пен блогтардың арзан микрожарияланым мүмкіндіктерін кеңейтуі, сондай-ақ радио және баспагерлердің онлайн жаңалықтар нарығына енуін қамтамасыз еткен конвергенция жаңалықтар ұйымдарының барлық жағынан бәсекелестігінің күшеюіне әкелді. Сонымен қатар, баспа және теледидар жарнамасынан түскен табыс төмендеп келеді, ал онлайн жарнамадан түскен табыс үшін бәсекелестік өте күшті және бірнеше ірі ойыншыларға шоғырланған: мысалы, АҚШ-та Джеффри Рейпорттың мәлімдеуінше, 2006 жылғы жарнамалық ақшаның 99 пайызы ең үздік 10 веб-сайтқа кеткен. Викилер жаңалықтар веб-сайттарының қамту аумағын кеңейтуге, сондай-ақ пайдаланушылардың веб-сайтта өткізетін уақытын ұлғайтуға мүмкіндік береді, бұл жарнама берушілерді тартудың маңызды факторы. Дэн Гиллмордың айтуынша, «[вики] дұрыс жұмыс істесе, ол қоғамдастықты құрайды – ал дұрыс құралдары бар қоғамдастық өзін-өзі қамтамасыз ете алады». Жаңалықтар ұйымы үшін қоғамдастықтың пайдалы қосымша әсері – оқырманның адалдығы. Эндрю Лих оның дамуында «ашық кодты қозғалыстың рухының» (2004b, 6-бет) маңыздылығын және викилердің негізінен «басқа пайдаланушылармен байланыс пен ынтымақтастықты ынталандыруға бағытталған әлеуметтік бағдарламалық құрал» ретінде жұмыс істейтінін атап өтті. Лих вики моделінің табысын төрт негізгі ерекшелікке байланысты деп санайды: пайдаланушыға ыңғайлы пішімдеу; бағдарламалық қамтамасыз ету арқылы емес, конвенция бойынша құрылым; «жұмсақ» қауіпсіздік және кең таралған қол жетімділік; және викилердің ашықтығы мен өңдеу тарихы. Студенттер басқаратын викилер журналистиканы оқыту бағдарламасына «іс жүзінде оқытуды» интеграциялауға мүмкіндік береді.