Кіріспе

Үш нұсқадан қиын таңдау

Трилемма – үш нұсқаның бірінен қиын таңдау жасау, олардың әрқайсысы (немесе сырттай көрінетіні) қабылдауға келмейтін немесе қолайсыз болып көрінеді. Трилемманы білдірудің екі логикалық түрде тең баламасы бар: оны үш жағымсыз нұсқаның арасынан біреуін таңдау ретінде немесе бір уақытта екеуі ғана мүмкін болатын үш жағымды нұсқаның арасынан таңдау ретінде беруге болады. Бұл термин, екі немесе одан көп қиын немесе қолайсыз нұсқалардың арасынан таңдау жасауды білдіретін, әлдеқайда ертерек пайда болған дилемма терминінен туындаған. Бұл терминнің ең алғашқы жазбада қолданылуы 1672 жылы британ уағыздаушысы Филипп Генри, ал кейіннен, тәуелсіз түрде, 1725 жылы уағыздаушы Исаак Уоттс қолданған.

Өкініш білдіру трилеммасы

Бір танымал трилемманы христиан апологеттері Исаның құдайлығын дәлелдеу үшін кейде қолданады. Ол Исаның Өзі Құдай екенін айтқандығынан туындайды, сондықтан келесілердің бірі рас болуы керек:

Ақылынан жаңылысқан: Иса Құдай емес еді, бірақ қателеніп, Ол Құдай деп ойлады. Өтірікші: Иса Құдай емес екенін білгенімен, соған қарамастан олай айтты. Раббы: Иса – Құдай. Бұл трилемма, әсіресе Льюис ұсынған түрінде, танымал апологетикалық еңбектерде жиі қолданылады, бірақ ол кәсіби теологтар мен библия зерттеушілерінің Исаның мәртебесі жөніндегі талқылауларында көрініс таппайды.

"Қайғылы үшбұрыш"

1952 жылы британдық «Экономист» журналы «Қарсылықты үшбұрыш» тақырыбында мақалалар сериясын жариялады. Бұл мақалалар тұрақты баға деңгейі, толық жұмыспен қамту және еркін ұжымдық келісімдер арасындағы қақтығысты сипаттады. Мұның себебі, екі қасиетті саяси құндылық – баршаға жұмыс және еңбек құқықтарының шексіздігінен бас тартып, сыртқы тепе-теңдікті сақтаудағы қиындықтар еді. Толық жұмыспен қамту жағдайындағы еңбек күштерінің белсенділігінен туындаған инфляция фунт стерлингке күшті төмендеу қысымын жасады. Фунтқа шабуылдар экономикалық және саяси тұрақсыздық тудырған «тоқта, жүр» саясатының (дефляциядан кейін рефляция) ұзақ кезеңіне әкелді. Джон Мейнард Кейнс демократия мен еңбектің ұйымдасу құқықтарынан бас тартпай, толық жұмыспен қамтуды тұрақты бағалармен қатар келтірудегі ауыр проблеманы болжаған болатын. Осы қақтығыстар Чарльз Э. Линдбломның 1949 жылғы «Одақтар мен капитализм» кітабында да жан-жақты қарастырылған.

"Әрекетсіз үштік"

1962 және 1963 жылдары экономистер Роберт Мунделл мен Маркус Флеминг тұрақты халықаралық қаржы жүйесін құру мәселелерін талқылаған мақалаларында трилемманы (немесе "қосылмайтын үштік") ұсынды. Ол келесі үш мақсат арасындағы таңдауды білдіреді: бекітілген валюта бағамы, ұлттық монетарлық саясаттағы тәуелсіздік және капиталдың еркін қозғалысы. 1962 және 1963 жылдарғы Мунделл-Флеминг моделіне сәйкес, кішкентай, ашық экономика осы үш саясатты бір уақытта іске асыра алмайды: егер ел осы мақсаттардың кез келген екеуін таңдаса, үшіншісінен бас тартуға мәжбүр болады.

Жалақы саясатының трилеммалары

1989 жылы Питер Свенсон кәсіподақтардың бір мезгілде үш теңдік мақсатына қол жеткізуге тырысатын "жалақы саясатының үш қиын таңдауы" бар екенін айтты. Бірі – келісімдер жүргізілетін салалардағы жалақыны тарылтуға, салалар арасындағы жалақы айырмасын қысқартуға және сол саланың жұмыспен қамту мүмкіндігін барынша арттыруға жасалған әрекеттерді қамтыды. Осы "көлденең" үш қиын таңдаудың бір түрі – жалақыны тарылтуға, пайда есебінен құны қосылған өнімдегі жалақының үлесін арттыруға және жұмыспен қамтуды барынша арттыруға тырысумен байланысты "тік" жалақы саясатының үш қиын таңдауы болды. Бұл үш қиын таңдаулар кәсіподақтардың жалақы саясатындағы тұрақсыздық пен олардың үйлесімсіздіктерді шешуге бағытталған саяси стратегияларын түсіндіруге көмектесті.

Пинкердің әлеуметтік трилеммасы

Стивен Пинкер өзінің "Ақыл қалай жұмыс істейді" және "Тақта таза" атты кітаптарында тағы бір әлеуметтік трилемманы ұсынды: қоғам бір уақытта "әділ", "бостандыққа ие" және "тең" бола алмайды. Егер қоғам "әділ" болса, көп еңбек еткендер көбірек байлық жинайды; егер "бостандыққа ие" болса, ата-аналар мұраларының көп бөлігін балаларына қалдырады; демек, ол "тең" бола алмайды, өйткені адамдар әртүрлі мүмкіндіктермен өмірге бастайды.

Әлемдік экономиканың саяси трилеммасы

Экономист Дани Родрик өзінің "Глобализация парадоксы" атты кітабында демократия, ұлттық егемендік және жаһандық экономикалық интеграция өзара қақтығыс тудыратынын айтады. Демократиялық мемлекеттер өз экономикаларын қорғау үшін жаһандық интеграцияға кедергі келтіреді (мысалы, реттеуші заңдар, салықтар және тарифтер). Сондықтан, толық экономикалық интеграцияға қол жеткізу үшін демократиялық ұлт мемлекеттерден де бас тарту қажет. Кез келген ұлттық мемлекеттің үкіметі, өз халқының мүддесіне құрбандық келтіре отырып, жаһандық интеграцияға ұмтылуы мүмкін, бірақ мұндай жағдайда авторитарлық режим қажет болады. Әйтпесе, келесі сайлауда үкімет ауыстырылуы мүмкін.

Холмстрем теоремасы

Командалардағы моральдық тәуекелде экономист Бенгт Холмстрём ынталандыру жүйелерінен туындайтын трилемманы көрсетті. Тәуекелге бейтарап агенттердің кез келген тобы үшін кіріс бөлудің ешқандай ынталандыру жүйесі келесі үш талапты бірдей қанағаттандыра алмайды: Парето тиімділігі, теңгерімді бюджет және Нэш тұрақтылығы. Бұл үш оңтайландырылған нәтижеге алып келеді:
Шехидтік (Құрбандық): ынталандыру жүйесі барлық кірісті бөледі, және ешбір агент өз стратегиясын өзгерту арқылы үлесін арттыра алмайды, бірақ кем дегенде бір агент еңбегіне пропорционал сыйақы алмайды. Тұрақсыздық: ынталандыру жүйесі барлық кірісті бөледі, және барлық агенттер еңбегіне пропорционал сыйақы алады, бірақ кем дегенде бір агент стратегияны өзгерту арқылы үлесін арттыра алады. Әлсіздік (Инсольвенция): барлық агенттер еңбегіне пропорционал сыйақы алады, және стратегияны өзгерту ешбір агенттің үлесін арттыра алмайды, бірақ барлық кіріс бөлінбейді.

Брекситтің үштік мәселесі

Брексит референдумынан кейін бірінші Мэй үкіметі Ұлыбританияның Еуропалық Одақтан ғана емес, сонымен қатар Еуропалық Кедендік Одақтан және Еуропалық Бірыңғай Нарықтан да шығуға шешім қабылдады. Бұл Ұлыбритания мен ЕО арасында кедендік және реттеуші шекараның пайда болуын білдірді. Ұлыбритания мен континенттік Еуропа арасындағы теңіз шекарасы басқарылатын қиындықтар тудырады деп күтілгенімен, Ирландиядағы Ұлыбритания-ЕО шекарасы одан да қиын мәселелерге толы екені анықталды. Бұл үш өзара қарама-қарсы мақсаттың тудырған мәселелері "Брексит трилеммасы" деп аталды: аралда қатаң шекара болмауы; Ирландия теңізінде кедендік шекара болмауы; және Ұлыбританияның Еуропалық Бірыңғай Нарыққа және Еуропалық Кедендік Одаққа қатыспауы. Бұл үш талаптың барлығын бірдей қанағаттандыру мүмкін емес.

Жижек трилемасы

"Жижек трилеммасы" – белгілі бір жеке қасиеттердің шектеулі идеологиялық аяда үйлеспеушілігі туралы әзіл-қалжың тұжырымдамасы. Көбінесе философ Славой Жижекке жатқызылатын бұл сөз, ол өзінің айтуынша, анонимді авторға тиесілі: Коммунистік режимдегі өмірдің бір тапқыр формуласы еске түседі: үш қасиет – жеке адалдық, режимді шынайы қолдау және зиялылық – олардың тек екеуін ғана біріктіруге болар еді, үш еуін ешқашан біріктіру мүмкін емес. Егер адам адал және қолдаушы болса, ол аса зиялы болмаған; егер зиялы және қолдаушы болса, онда адал болмаған; егер адал және зиялы болса, онда қолдаушы болмаған.

Жобалық басқару үштік мәселесі

Артур Кларк жоғары сапаны сақтай отырып, өндірісті жылдам және арзан жасауға тырысқанда кездесетін басқару трилеммасын айтты. Бағдарламалық жасақтама саласында бұл, нарыққа ең жылдам шығу, бағдарламалық жасақтаманың ең жоғары сапасы (кем ақаулылық) және ең төменгі құн (ең аз штаттық бірлік) арасынан кез келген екі нәрсені таңдауға болады дегенді білдіреді. Бұл танымал жоба басқару нақыл сөзінің негізі болып табылады: "Жылдам, арзан, жақсы: екеуін таңда", бұл жоба басқару үшбұрышы немесе "сапа, құн, мерзім" ретінде түсіндіріледі.

Энциклопедияның үштік мәселесі

Стенфорд философия энциклопедиясы, маңызды мерзім ішінде энциклопедияның бір уақытта сенімді, толық және жаңарып тұратын болуы мүмкін емес деген үш қиындықтан (трилеммадан) асып түскендігі айтылады.

Деректерді сақтау

RAID технологиясы үш қажетті сипаттаманың екеуін ұсынуы мүмкін: (салыстырмалы) төмен баға, жылдамдық немесе сенімділік (RAID 0 жылдам және арзан, бірақ сенімді емес; RAID 6 өте қымбат және сенімді, қажетті деңгейде өнімділікпен және т.б.). Деректерді сақтауда жиі айтылатын сөз – «жылдам, арзан, жақсы: екеуін таңдаңыз». Үнсіз жұмыс істеуді есептеуде осы мақалды «жылдам, арзан, тыныш: екеуін таңдаңыз» деп өңдеген. Қатты дискіде сақтау үшін қолданылатын магниттік жазуды зерттеу кезінде оқу мүмкіндігі, жазу мүмкіндігі және тұрақтылық арасындағы қарама-қайшы талаптар туындап, трилемма пайда болады (бұл Магниттік Жазу Трилеммасы деп аталады). Деректерді сенімді сақтау үшін өте кішкентай биттерде магниттік орта өте жоғары коэрцитивтілікке ие материалдан жасалуы керек (магниттік домендерін сақтап, сыртқы магниттік әсерлерге қарсы тұру қабілеті). Бірақ дерек жазылғанда бұл коэрцитивтілікті дискінің бас жағы басып өтуі керек, яғни өте кішкентай кеңістікте өте күшті магнит өрісі қажет. Алайда, бір бит дерек алатын өлшем азайып, қол жетімді кеңістікте жасалатын ең күшті магнит өрісі дерек жазуға жеткілікті күшті болмай қалады.

Анонимді байланыс протоколдарында

Анонимді байланыс протоколдары үш қажетті қасиеттің екеуін ұсынуы мүмкін: күшті анонимділік, төмен жолақтылық шығын, төмен кешігу шығыны. Кейбір анонимді байланыс протоколдары жоғары жолақтылық шығынының есебінен анонимділікті ұсынады, яғни протокол қатысушылары арасында алмасылатын хабарламалар саны өте көп. Ал кейбіреулері анонимділікті кешігу шығынының есебінен қамтамасыз етеді (хабарды жіберуші жібергеннен бастап алушыға жеткенге дейін үлкен кешігу болады). Жолақтылық шығынды және кешігу шығынды төмен деңгейде ұстауға бағытталған протоколдар да бар, бірақ олар тек анонимділіктің әлсіз түрін ғана қамтамасыз ете алады.

Басқа (технология)

Бөлінген жүйелердің кепілдіктерін қарастыратын CAP теоремасы және желілік протоколдардағы қатысушыларды атауға қатысты Зооко үшбұрышы – технологиядағы басқа трилеммалардың мысалдары.