Екінші дүниежүзілік соғыстағы британдық «Черчилль» танкысы

Кіріспе

Британдық ауыр жаяу әскер танкісі

The Tank, Infantry, Mk IV (A22) Churchill – Екінші дүниежүзілік соғыста қолданылған британдық жаяу әскер танкісі. Ол қалың бронясымен, көптеген жүргізілгіш доңғалақтары бар, барлық жағынан тізбектелген үлкен бойлық шассиімен, тік беткейлерге өрмелеу қабілетімен және көптеген арнайы техниканың негізі ретінде пайдаланылуымен ерекшеленеді. Бұл соғыс кезіндегі одақтастардың ең ауыр танкілерінің бірі болды. «Черчилльдің» жобасының бастауы Еуропадағы соғыс Бірінші дүниежүзілік соғыс сияқты қиын жағдайларда жүруі мүмкін деген болжамға негізделді, сондықтан қиын жерлерді преодолевау мүмкіндігіне баса назар аударылды. «Черчилль» Германияның күйреуіне қарсы британдық қорғанысты нығайту мақсатымен жедел өндіріске енгізілді. Алғашқы үлгілерде «Черчилльдің» кеңінен қолданылуына дейін түзетілуі керек кемшіліктер болды. Бірнеше модификациялар (версиялар) жасалғаннан кейін, жақсы броньмен жабдықталған Mark VII британдық армияда пайдалануға түсті. Жақсартылған үлгілер соғыстың соңғы кезеңдерінде жақсы өзін көрсетті. «Черчилль» британдық және басқа да Ұлттар Достастығы күштері тарапынан Солтүстік Африка, Италия және Солтүстік-Батыс Еуропа кампанияларында қолданылды. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 344 «Черчилль» Кеңес Одағына әскери көмек ретінде жіберілді, ал 250-ден астамы Шығыс майданында активті қызмет атқарды.

Атауы

Черчилль танкысы Марлбороның 1-ші герцогы Джон Черчилльдің құрметіне аталған. Уинстон Черчилль фельдмаршал Ян Сматсқа: "Олар оның жақсы емес екенін білгенде, менің атымды қойған танк осы!" - деді. Бұл атау, британдық армияның танктерге "С" әрпімен басталатын қызметтік атау беру әдетімен кездейсоқ сәйкес келді. Крейсерлік танктерге Ковентер, Крестонос, Кромвель, Кавальер және Комета сияқты есімдер берілді, бірақ жаяу әскер танктерін атаудың нақты бір үлгісі болған жоқ.

А20

Бастапқыда Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жасалған A20 (Бас штабтың техникалық тапсырысы) Matilda II және Valentine жаяу әскер танктеріне қосымша ретінде көзделіпті. Woolwich Arsenal жасаған жалпы сызбаны Belfast shipbuilders Harland & Wolff компаниясы, Танк дизайны бөлімінің кеңесімен кеңейтті. Бас штаб оны екі 2 фунттық зеңбірекпен қаруландыруды ұсынды, олардың әрқайсысы коаксиалды Besa пулеметімен бірге бүйірлік спонсонда орналасқан. Алдыңғы корпуста үшінші Besa пулеметі мен түтін шығару құрылғысы орнатылатын. Салмақты азайту мақсатында техникалық тапсырыс қайта қаралып, алдыңғы бөлігінде 60 мм броня болуы тиіс болды – бұл неміс 37 мм зеңбірегінен келетін қарапайым снарядтардан қорғануға жеткілікті. Woolwich Arsenal A12 Matilda мұнарасының негізінде сызбалар жасады – Механикаландыру директоры мұнарасыз конструкцияға қарсы болды – сондай-ақ A13 Mark III Covenanter танктері үшін жасалып жатқан қозғалтқыш пен Wilson эпициклдік берілісі де ескерілді. A20-ның толық дизайны мен құрылысы Harland & Wolff компаниясына жүктелді, олар 1940 жылдың маусымына дейін төрт прототипті аяқтады. Құрылыс барысында қаруландыру мәселесі қайта қарастырылды, оның ішінде алдыңғы корпуста 6 фунттық зеңбірек немесе француздық қысқа 75 мм зеңбірек (Char B1 танктерінде қолданылған) орнату қарастырылды. Біріншісі тым ұзын деп есептелді, ал екіншісі корпустың алдыңғы бөлігін қайта жасауды талап ететін. Соңында 3 дюймдік гаубица таңдалды. A20 жобалары ұзаққа соқпады, себебі шамамен сол уақытта жеңілген британдық экспедициялық корпусы Дюнкерктен эвакуацияланды. «Позициялық соғыс» және бекіністерге тікелей шабуылдар (оны «Shelled Area Tank» немесе француз тілінде «Char de Fortresse» деп атады) үшін арналған, бірақ неміс бронетанкілерінің жылдамдығы осы тактиканы мәнсіз еткенімен, жаяу әскерді басқа танктерден қорғай алатын ауыр танк әлі де қажет болды. Бастапқыда 32 тонна салмаққа және 300 а.к. Meadows DAV қозғалтқышына ие болған A20, 16 тонналық Covenanter-ге қарағанда аз қуатты болды. Бірақ британдықтардың жылдам крейсерлік танктер мен баяу жаяу әскер танктерін ажырату ерекшелігіне байланысты бұл шектеу көрінетіндей болмады. Аспапты жасау бойынша кеңесші ретінде жұмыс істеген Vauxhall компаниясынан A20 құрастыруға рұқсат сұрады. Осы мақсатта олар 12 цилиндрлі бензиндік қозғалтқыш жасады. Өндіріс жылдамдығын арттыру үшін бұл қозғалтқыш Bedford Vehicles (Vauxhall-дың коммерциялық көлік бөлімшесі) алты цилиндрлі жүк көлігінің қозғалтқышының негізінде жасалды, соның салдарынан «Twin Six» деген ат пайда болды.

Initially specified just before the outbreak of the Second World War, the A20 (its General Staff specification) was to supplement the Matilda II and Valentine infantry tanks. In accordance with British infantry tank doctrine and based on the expected needs of attacking a fixed defensive line, crossing wide trenches, possibly shell cratered ground similar to First World War trench warfare it was to be immune to the current German 3.7 cm Pak 36 anti tank guns and carry an unditching beam. A general outline produced by Woolwich Arsenal was expanded by Belfast shipbuilders Harland & Wolff with advice from the Department of Tank Design. The General Staff had proposed that it was armed with two QF 2 pounder guns, each located in a side sponson with a coaxial Besa machine gun. A third Besa and a smoke projector would be fitted in the front hull. To reduce weight the specification was revised to prefer a maximum armour to the front of 60 mm – sufficient to protect against ordinary shells from the German 37 mm gun. Outline drawings were produced by Woolwich Arsenal based on the A12 Matilda turret – the Director of Mechanisation opposed a turretless design – and the engine and Wilson epicyclic transmission being developed for the A13 Mark III Covenanter tank. Detail design and construction of the A20 was left to Harland & Wolff, who completed four prototypes by June 1940. During the construction period, the armament was reconsidered, including fitting either a 6 pounder gun or the French short 75 mm gun (as used on Char B1) in the forward hull – the former was considered too long and the latter would require redesigning the front of the hull. In the end, a 3 inch howitzer was chosen. The A20 designs were short lived, however, as at roughly the same time the defeated British Expeditionary Force was evacuated from Dunkirk. While intended for "positional warfare" and direct assaults against fortifications (it was referred to as "Shelled Area Tank", or by the French phrase Char de Fortresse) which had been rendered pointless by the fast pace of German armoured warfare a heavy tank that could defend the infantry from other tanks was still desired. At an initial 32 tons, with a 300 hp flat 12 Meadows DAV engine, the A20 had limited power compared to the 16 ton Covenanter. This was a less serious limitation than it might appear, owing to the British distinction between the high speed cruiser tanks and the slow speed infantry tanks. Vauxhall, who were already involved as consultants on the suspension, were approached to see if they could build the A20 and one example was sent to Vauxhall at Luton to see if they could provide an alternative engine developing 350 bhp. To this end, they developed a flat 12 petrol engine. For speed of production, this engine was based on a Bedford Vehicles (Vauxhall's commercial vehicle operations) six cylinder lorry engine, giving rise to its name of "Twin Six".

А22

Франция жеңілгеннен кейін Солтүстік Еуропадағы окоп соғысының сценарийі енді қолданылмайтын еді және доктор Х. Э. Мерит, Вулвич Арсеналының танк дизайны директоры, Польша мен Франциядағы шайқастарды көргеннен кейін дизайнды қайта қарады. Осы жаңа техникалық талаптар 1940 жылдың маусым айында Vauxhall компаниясына A22 немесе пехоталық танк Mark IV үшін берілді. Германияның Ұлыбританияға шабуыл жасауының алдында тұрғаны және Франциядан эвакуациялау кезінде көптеген әскери техниканы жоғалтқаны себепті, Соғыс кеңсесі A22 бір жыл ішінде өндіріске түсуі керек екенін мәлімдеді. 1940 жылдың шілдесінде жоба аяқталды және сол жылдың желтоқсанында алғашқы прототиптер дайын болды; 1941 жылдың маусым айында, талап етілгендей, алғашқы «Черчилль» танктары конвейерден шыға бастады. Пайдаланушы нұсқаулығына өндірушінің жапсырмасы қосылды, онда белгілі ақаулар, оларды жою жолдары және мәселені түзету үшін жасалып жатқан жұмыстар сипатталды. Онда былай делінген:

Жауынгерлік техника қажеттілігі зор, сондықтан өндірісті тоқтатпай, көлікті қазіргі күйінде жасау туралы нұсқау алынды. Бізге белгілі барлық кемшіліктер уақтылы түзетіледі. Vauxhall компаниясының Гарольд Дрюі, Дэвид Браун Лимитед компаниясы жасаған «Черчилль» және оның «Меррит Браун» танк беріліс қорабымен шынайы кереметтер жасады; «Бұл тамаша дизайн, прототиптік сынақтарды толық өтпестен өндіріске жіберілді және бастапқы кезеңде көптеген қиындықтарға тап болды», - деді Роботам, бірақ британдық танктер жеткіліксіз қуатты, қаруланбаған және сенімсіз болды. Танк кеңесінің деңгейінде артиллерия директоры 2 фунттық зеңбіректің артықшылықтарын мақтап тұрды және бұл зеңбірек 1942 жылдың наурызына дейін барлық британдық танктерге орнатылды. 1942 жылғы жаттығулардың бірінде бір танктың беріліс қорабы бес рет ауыстырылды. Жылдам дамуына байланысты, сынақтар жеткіліксіз болды және «Черчилль» механикалық ақаулармен күресті. Ең айқын кемшілік – «Черчилльдің» қозғалтқышының аз қуаты, сенімсіздігі және қызмет көрсетуге қиындығы болды. Тағы бір маңызды кемшілік – танктың 2 фунттық (40 мм) зеңбірегінің жеткіліксіз қарулануы, ол корпусқа орнатылған 3 дюймдік гаубицаны қосып, жарылғыш снарядтарды жеткізу арқылы жақсартылды, бірақ гаубицаның әдеттегі биік траекториясында емес. QF 6 фунттық зеңбірекке арналған мұнараны өндіру 1941 жылы басталды, бірақ дәнекерленген конструкцияда қолданылатын пластина жетіспеуіне байланысты, альтернативті құйма мұнара да жасалды. Бұл Марк III және Марк IV арасындағы айырмашылықты құрады. 1942 жылдың тамызында «Черчилль» алғаш рет Дипп шабуылында қолданылды. «Черчилльдің» нашар жылдамдығы өндірісті тоқтатуға және жақын арада пайда болатын «Кромвель» танктеріне басымдық беруге әкелуге жақын болды. Ол 1942 жылдың қазан айында Эль-Аламейн шайқасының екінші кезеңінде Mk III-тің табысты қолданылуы арқасында сақталды. Екінші үлкен жетілдірілген «Черчилль» – Mk VII, алғаш рет 1944 жылы Нормандия шайқасында қолданылды. Mk VII «Черчилльдің» ауыр бронясын кеңейтілген шассимен және Mk VI-да қолданылған 75 мм британдық зеңбірекпен жақсартты. Соғыстың соңына дейін осы нұсқа, A22F, кеңінен қолданылды. 1945 жылы A42 болып қайта аталды. «Черчилль» әмбебап жоба болды және көптеген арнайы мақсаттарда қолданылды.

Fighting vehicles are urgently required, and instructions have been received to proceed with the vehicle as it is rather than hold up production. All those things which we know are not as they should be will be put right. Harold Drew of Vauxhall achieved miracles with the Churchill and its Merrit Brown Tank Gearbox produced by David Brown Limited; "a brilliant design that went into production off the drawing board without adequate prototype testing and had the most disastrous teething troubles" according to Robotham, but British tanks were under powered, under gunned and unreliable. At the Tank Board level the Director of Artillery was still extolling the merits of the 2 pounder, and this gun was still fitted to every British tank until March 1942. In a 1942 exercise, one tank had to have its gearbox changed five times. Because of its hasty development, there had been little testing and the Churchill was plagued with mechanical faults. Most apparent was that the Churchill's engine was underpowered, unreliable, and difficult to access for servicing. Another serious shortcoming was the tank's inadequate armament, the 2 pounder (40 mm) gun, which was improved by the addition of a 3 inch howitzer in the hull to deliver a HE shell, albeit not on a howitzer's usual high trajectory. Production of a turret to carry the QF 6 pounder gun began in 1941, but lack of supplies of the plate used in an all welded design led to an alternative cast turret also being produced. These formed the distinction between Mark III and Mark IV. In August 1942, the Churchill was used offensively for the first time in the Dieppe Raid. The poor speed of the Churchill nearly caused production to be ceased in favour of the forthcoming Cromwell tank; it was saved by the successful use of the Mk III at the Second Battle of El Alamein in October 1942. The second major improved Churchill, the Mk VII, was first used in the Battle of Normandy in 1944. The Mk VII improved on the already heavy armour of the Churchill with a wider chassis and the British 75 mm gun, which had been introduced on the Mk VI. It was primarily this variant, the A22F, which served through the remainder of war. It was re designated A42 in 1945. The Churchill was a versatile project and was used in numerous specialist roles.

Дизайн

Корпусы қарапайым жалпақ пластиналардан құралған, ерте үлгілерде бұралып, кейінгі үлгілерде дәнекерленген. Корпус төрт бөлікке бөлінген: алдыңғы жақта жүргізушінің орны, содан кейін мұнараны қамтитын ұрыс бөлімі, қозғалтқыш бөлімі және беріліс қорабы бөлімі. Жүріс бөлігі екі үлкен "қанатқа" орнатылған, олар корпустың екі жағында орналасқан, ал тізбек үстінен өтеді. Әр жағында он бір доңғалақ бар, олардың тоғызы көліктің салмағын көтеріп, алдыңғы доңғалақтар көлік жерге немесе кедергіге соққанда жұмыс істейді, артқы доңғалақтар тізбектің кернеуін реттеуге көмектеседі. Доңғалақтардың көптігіне байланысты танк бірнеше доңғалақты жоғалтса да, айтарлықтай зиянсыз және тік беткейлерде қиындықтарды жеңе алады. Тізбектер қанаттардың айналасында өтетіндіктен, жақтағы қақпақтар дизайнда қарастырылған. Бұл қақпақтар Черчилльдің барлық жаңартуларында сақталды және Черчилль AVRE ретінде қабылданғанда ерекше пайдалы болды. Bedford Vehicles қозғалтқышы, іс жүзінде, көлденең орналасқан екі қозғалтқыштан ("жатық он екі") тұрады, олардың біртұтас коленвалы бар. Әрқайсысы жеке коллекторда орналасқан төрт Solex карбюраторы болды, олар бір цилиндр бас ретінде құрылған үш цилиндрді қамтамасыз етті. Қозғалтқыш элементтері мен қосалқы құрамдас бөліктері жөндеу үшін қозғалтқыш қақпақтары арқылы қол жетімді етілген. Қозғалтқышқа ауа ауа тазартқыштар арқылы соғыс бөлімінен тартылды. Салқындату ауасы корпустың екі жағындағы жалюзилер арқылы, радиаторлар арқылы және желдеткіш арқылы қозғалтқыш бөліміне сорылды, желдеткіш беріліс қорабынан және корпустың артқы жағынан ауаны шығарды. Соғыс бөлімі мен қозғалтқыш бөлімі арасындағы қақпақты ашу арқылы бұл ауа ағыны қарудан шыққан түтінді шығару үшін пайдаланылуы мүмкін. Қозғалтқыштың қуаты 2000 айналымда бағаланды, 800-ден 1600 айналымға дейінгі қозғалтқыштың айналым диапазонында крутящий моментті жеткізді. Беріліс қорабы регенеративті рульдік жүйеге ие болды, ол тежегіштердің орнына рульдік таяқшамен басқарылды, немесе неміс Tiger I танкысындағы сияқты рульдік доңғалақпен басқарылды. Рульдік таяқша серво көмегімен гидравликалық түрде рульдік тежегіштерге қосылған. Черчилль сондай-ақ Merritt Brown үш дифференциалды беріліс қорабын пайдаланған алғашқы танк болды, бұл екі тізбектің салыстырмалы жылдамдықтарын өзгерту арқылы танкті басқаруға мүмкіндік берді; бұл әсер әр төменгі берілісте күшейді, нәтижесінде танк беріліссіз "нейтральді бұрылыс" жасауға мүмкіндік алды, онда ол өз ұзындығында толық айналып, орнында айнала алады. Жүргізуші дөңгелектерінде планеталық типтегі соңғы редукторлар болды. Бұл жылдамдыққа шудың болуы мүмкін болса да, Черчилль ең жоғары берілісті пайдаланбау арқылы ылдамдығы шектелді. Алғашқы мұнаралар құйма конструкциялы және дөңгелек пішіндес болды, бұл салыстырмалы түрде кішкентай 2 фунттық зеңбірекке орын беру үшін жеткілікті кеңістік берді. Жаяу әскерге қолдау көрсету үшін алғашқы үлгілер француз Char B1 сияқты 3 дюймдік гаубицамен жабдықталды. Бұл танкқа 2 фунттық зеңбіректің танкке қарсы қабілетін сақтай отырып, пайдалы жарылғыш қабілетін беруге мүмкіндік берді. Алайда, басқа көп зеңбіректі танктер сияқты, ол да нашар ату бұрышымен шектелген – тізбек мүйіздері ату аймағын шектеді, көтерілу бұрышы 9° ғана болды. Зеңбіректің ұзындығына қарамастан, оның бастапқы жылдамдығы төмен болды. Mark IVA (кейінірек Churchill Mk II) гаубицадан бас тартты (барлығы 300 танкты жабдықтауға жеткілікті қару болды) және оны бұрышты пулеметпен алмастырды, ал Mk III-те 2 фунттық зеңбірек 6 фунттық зеңбірекпен алмастырылды, бұл танктың танкке қарсы қабілетін айтарлықтай арттырды. Солтүстік Африкада танк өңделіп, бірнеше Черчилльге қираған M4 Шерман танктерінен алынған 75 мм-лік зеңбірек орнатылды. Бұл "NA75" үлгілері Италияда қолданылды. 75 мм-ді қолдану танктың тиімділігін арттырды, өйткені ол 6 фунттықтан жақсы қару болды, ұқсас танкке қарсы қабілетке ие болды, сонымен қатар жаяу әскерге қолдау көрсетуде де тиімдірек болды. Черчилльдер Vickers Tank Periscope MK. IV-ті пайдаланды. Mark VII-де жүргізуші екі перископқа және корпустың алдыңғы жағында ашылатын көру портына ие болды. Корпустың артиллериялық ұшағында бір перископ, сондай-ақ BESA пулеметінің көру телескопы болды. Мұнарада артиллериялық және жүк тиеушілердің әрқайсысында бір-бір перископ, ал командирдің капотшасында екі перископ орнатылған. Черчилльдің бронясы, көбінесе оның ең маңызды ерекшелігі саналатын, бастапқыда кемінде және ең көп дегенде белгіленген, бұл Mk VII-де кемінде және ең көп дегенде дейін арттырылды. Бұл броня басқа танктерге қарағанда қалың болғанымен (неміс Tiger I танкысын қоса алғанда, бірақ Tiger II емес), ол еңкейтілмегендіктен тиімділігі төмендеді. Ерте үлгілерге қосымша пластиналарды дәнекерлеу арқылы қосымша броня берілді. Mark VII-де корпустың алдыңғы бронясы еңкейтілген пластинадан, көлденең пластинадан және тік 6 дюймдік пластинадан тұрды. Корпустың қабырғалары көбінесе , артқы жағы , ал корпустың үстіңгі жағы болды. Mark VII мұнарасы алдыңғы жағында және басқа жақтарында болды. Мұнара шатыры 0,79 (20 мм) қалыңдықта болды. Пластина IT 80 ретінде, құйма бөліктер IT 90 ретінде белгіленген. A22F, сондай-ақ "Heavy Churchill" деп белгіленген, дизайнды өзгертудің маңызды бөлігі болды. Ең маңыздысы – бұраулы конструкцияның орнына дәнекерлеуді пайдалану. Дәнекерлеу Черчилль үшін бұрын қарастырылған, бірақ оның болашағына сенімділік болғанша, бұл тек ату полигондарында сынақ техникалары мен корпустарды сынау болды. Дәнекерлеу жалпы салмақты қанша азайтса (шамамен 4%), A22F-тің қалың бронясы оны толықтырды. Дәнекерлеу құрылыста жұмысшы сағатын да азайтты. Корпустың есіктері шаршыдан дөңгелекке өзгерді, бұл кернеуді азайтты. Жаңа корпусқа жаңа мұнара қосылды. Жақтары, мұнара сақинасын қорғау үшін кеңейтілген негізді қамтитын, бір құймадан жасалған, ал қалың болуы қажет емес шатыры үстіңгі жағына бекітілген пластина болды. Черчилльдегі қозғалтқыштар жаңартылмағандықтан, танкқа қосымша броня мен қару-жарақ орнатылып, салмақ артқан сайын танк баяулай түсті; Mk I танк салмағы , ал Mk III танк салмағы , ал Mk VII танк салмағы болды. Бұл танктың бастапқы жылдамдығынан төмендеді. Тағы бір мәселе танктың салыстырмалы түрде кішкентай мұнарасы болды, ол күшті қаруларды пайдалануға кедерілді; танктың түпкілікті үлгілері QF 6 фунттық немесе оның туындысы QF 75 мм-лік зеңбірекпен жабдықталды. 6 фунттық зеңбірек брондалған көліктерге қарсы тиімді болды, бірақ басқа нысандарға қарсы тиімді болмады; 75 мм-лік зеңбірек жақсырақ қару болды, бірақ броняға қарсы тиімділігі төмен болды. 6 фунттық зеңбірегі бар Черчилльдер заманауи неміс орташа танктерін (мысалы, қысқа ұңғылы 75 мм-лік зеңбірегі бар Panzer IV және 50 мм-лік зеңбірегі бар Panzer III) озуға қабілетті болды және барлық Черчилль үлгілерінің қалың бронясы неміс танкке қарсы зеңбірегінен бірнеше оқтан зардап шегуге төтеп бере алды, бірақ соғыстың соңғы жылдары неміс Panther танкысы негізгі қару ретінде 75 мм-лік жоғары жылдамдықты зеңбірегіне және арттырылған қорғанысқа ие болды, онда Черчилльдің өз зеңбіректері тиімді қарсы шабуыл жасау үшін жеткілікті броняны тесіп өте алмады. Черчилль көптеген нұсқаларға ие болды, соның ішінде көптеген арнайы өзгертулерге ие болды. Черчилльдегі ең маңызды өзгеріс – 2 фунттық зеңбіректен 6 фунттық және содан кейін 75 мм-лік зеңбірекке ауысу болды. Соғыстың соңына қарай, соңғы үлгідегі Churchill Mk VII неміс Tiger танкысынан әлдеқайда көп броняға ие болды. Алайда, оттық күштің әлсіздігі толыққанды жойылмады. Mark VII мұнарасы...

The hull was made up of simple flat plates, which were bolted together in earlier models and were welded in later models. The hull was split into four compartments: the driver's position at the front, then the fighting compartment including the turret, the engine compartment, and the gearbox compartment. The suspension was fitted under the two large "panniers" on either side of the hull, the track running over the top. There were eleven bogies either side, each carrying two 10 inch wheels. Only nine of the bogies normally took the vehicle weight, the front coming into play when the vehicle nosed into the ground or against an obstacle, the rear acting in part as a track tensioner. Due to the number of wheels, the tank could survive losing several without much in the way of adverse effects as well as traversing steeper terrain obstacles. As the tracks ran around the panniers, escape hatches in the side could be incorporated into the design. These were retained throughout the revisions of the Churchill and were of particular use when the Churchill was adopted as the AVRE. The Bedford Vehicles engine was effectively two engines in horizontally opposed configuration ("flat twelve") on a common crankshaft. There were four Solex carburettors each on a separate manifold that fed three cylinders formed as a single cylinder head. The elements of the engine and ancillary components were laid out so they could be reached for maintenance through the engine deck covers. Air for the engine was drawn from the fighting compartment through air cleaners. Cooling air was drawn into the engine compartment through louvres on the sides, across the radiators and through the engine compartment by a fan driven by the clutch. This fan blew the air over the gearbox and out the rear of the hull. By opening a flap between the fighting compartment and the engine compartment, this airflow could be used to remove fumes produced by firing the armament. The capacity engine was rated at at 2,000 rpm, delivering torque over an engine speed range from 800 to 1,600 rpm. The gearbox featured a regenerative steering system that was controlled by a tiller bar instead of the more commonplace brake levers or, as with the German Tiger I heavy tank, a steering wheel. The tiller was connected, with servo assistance, hydraulically to the steering brakes. The Churchill was also the first tank to utilise the Merritt Brown triple differential gearbox, which allowed the tank to be steered by changing the relative speeds of the two tracks; this effect became more pronounced with each lower gear, ultimately allowing the tank to perform a "neutral turn" when no gear was engaged, where it could fully pivot within its own length and thus rotate in place. There were final reduction gears, of the planetary type, in the driving wheels. Although capable of the noise at that speed was so great that the Churchill was limited to by not using the highest gear. The first turrets were of cast construction and were rounded in shape, providing sufficient space to accommodate the relatively small 2 pounder gun. To fulfil its role as an infantry support vehicle, the first models were equipped with a 3 inch howitzer in the hull in a layout very similar to the French Char B1. This enabled the tank to deliver a useful high explosive capability while retaining the anti tank capabilities of the 2 pounder. However, like other multi gun tanks, it was limited by a poor fire arc – the track horns limiting traverse – and elevation of only 9°. Despite the length of the gun the muzzle velocity was only The Mark IVA (retrospectively the Churchill Mk II) dispensed with the howitzer (there had been only enough guns to equip 300 tanks) and replaced it with a bow machine gun and on the Mk III, the 2 pounder was replaced with the 6 pounder, significantly increasing the tank's anti tank capabilities. The tank underwent field modification in North Africa with several Churchills being fitted with the 75 mm gun of destroyed M4 Shermans. These "NA75" variants were used in Italy. The use of the 75 mm increased the effectiveness of the tank, as it was a generally superior weapon to the 6 pounder, possessing similar anti tank capabilities, while also being considerably more effective when used in infantry support roles. Churchills made use of the Vickers Tank Periscope MK. IV. In the Mark VII, the driver had two periscopes as well as a vision port in the hull front that could be opened. The hull gunner had a single periscope as well as the sighting telescope on the BESA machine gun mounting. In the turret, the gunner and loader each had single periscope and the commander had two fitted in his hatch cupola. The armour on the Churchill, often considered its most important feature, was originally specified to a minimum of and a maximum of ; this was increased with the Mk VII to a range from to Though this armour was considerably thicker than its rivals (including the German Tiger I tank, but not the Tiger II) it was not sloped, reducing its effectiveness. Earlier models were given extra armour by the expedient of welding on extra plates. On the Mark VII, the hull front armour was made up of a lower angled piece of , a nearly horizontal plate and a vertical 6 inch plate. The hull sides, were, for the most part, The rear was and the hull top The turret of the Mark VII was to the front and for the other sides. The turret roof was 0.79 (20 mm) thick. Plate was specified as IT 80, the cast sections as IT 90. The A22F, also known as "Heavy Churchill", was a major revision of the design. The most significant part was the use of welding instead of riveted construction. Welding had been considered earlier for the Churchill but, until its future was assured, this was no more than testing techniques and hulls at the firing ranges. What welding reduced in the overall weight (estimates were around 4%), the thicker armour of the A22F made up for. Welding also required fewer man hours in construction. The hull doors changed from square to round which reduced stresses. A new turret went with the new hull. The sides, which included a flared base to protect the turret ring, were a single casting while the roof, which did not need to be so thick, was a plate fitted to the top. Since the engines on the Churchill were never upgraded, the tank became increasingly slow as additional armour and armament was equipped and weight increased; while the Mk I weighed and the Mk III weighed , the Mk VII weighed This caused a reduction in the tanks' maximum speed from its original down to
Another problem was the tank's relatively small turret that prevented the use of powerful weapons; definitive versions of the tank were armed with either the QF 6 pounder or the derivative QF 75 mm gun. The 6 pounder was effective against armoured vehicles, but less so against other targets; the 75 mm was a better all round weapon, but lacked in effectiveness against armour. Although the Churchills with their 6 pounders could outgun many contemporary German medium tanks (like the Panzer IV with the short barrel 75 mm gun, and the Panzer III armed with the 50 mm gun) and the thick armour of all Churchill models could usually withstand several hits from any German anti tank gun, in the later years of the war the German Panther tank had a 75 mm high velocity cannon as its main armament along with increased protection, against which the Churchills' own guns often lacked sufficient armour penetration to fight back effectively. The Churchill had many variations, including many specialised modifications. The most significant change to the Churchill was that it was up gunned from 2 pounder to 6 pounder and then 75 mm guns over the course of the war. By the war's end, the late model Churchill Mk VII had exceptional amounts of armour – considerably more than the German Tiger tank. However, the firepower weakness was never fully addressed. The Mark VII turret that was designed for the 75 mm gun was of composite construction – cast with top and bottom plates welded into position. This capacity frequently proved useful, especially during the fighting in Normandy. One action in Normandy where the tank's ability to surmount obstacles was found to be of value was the capture of Hill 309 on 30/31 July 1944 (Operation Bluecoat) conducted by VIII Corps.

Диппе шабуылы

Черчилль алғаш рет 1942 жылғы 19 тамызда Франциядағы Диппе шабуылы кезінде жауынгерлік қимылға қатысты. Диппе шабуылы француздық Диппе портын уақытша бақылауға алу мақсатымен жоспарланған, онда шамамен 6000 әскерден тұратын күшті күш қолданылды – көбінесе тәжірибесіз канадтық бөлімдерден тартылған. "Жубилей" кодолық атымен белгіленген операция қарсы тұрып қонудың мүмкіндігін тексеруді көздеді. 14-ші армия танк полкінен (Кальгари полкі (танк)) 60-қа жуық Черчилль танктері жаяу әскер мен коммандостарды қолдау үшін бөлінді; олар инженерлермен бірге десанттық танк кемелерімен жағаға түсірілді. Кейбір қиындықтар күтіліп, ескерілді: корпус су өткізбейтін ету, танктердің қысқа жағажайдан өтуіне көмектесетін кенепті төсемелер ("Боббин"), инженерлік топтардың кедергілерді жою жұмыстары және бірнеше танктер жалынды лақтыратын құрылғылармен жабдықталды. Mark I танктері корпус гаубицаларымен, Mark II (үшінде жалынды лақтыратын құрылғылармен) және Mark III (кейбіреулері "Боббинмен") араласқан күйде қалаға кіріп, жақын маңдағы әуежайға жетіп, содан кейін LCT кемелерімен қайтару үшін жағажайға оралуы күтілді. Танк күштерінің жартысы теңізде резервте қалды. Алайда, неміс қорғанысы күткеннен де мықтырақ болды. Жағажай күткеннен ірі тастардан тұратын шерттен құралды: тарих профессоры Хью Генридің сөзіне сүйенсек, неміс қорғаушылары бұрын оны танктер үшін өткілі емес деп есептеген. 10 LCT-нің алғашқы екі толқынындағы 30 Черчилль танктері ғана ауыр атыс астында жағаға қонды: соңғы екі толқын кері қайтарылды. Бір Черчилль танкы оқ жаудырылуынан LCT-де тұрып қалды. Қалған 29 танктың (сегіз Mark I/II, үш Oke жалынды лақтыратын танк және 18 Mark III) екеуі жағаға бетке алғанда батып кетті, ал 11-і шертті жағажай мен жанама оттың салдарынан қозғалмай қалды. Тек 15 танк ғана жағадан шығып, Диппе саяжайына дейін теңіз қабырғасынан өте алды. Бұл танктер қала ғимараттарындағы қорғаушылармен тиімді күрессе де, бетон қорғаныстар олардың одан әрі ілгерілеуін тоқтатты; инженерлік бұзу топтары – өлтірілді немесе жағажайда тұрып қалды – танктерге сүйемелдеуге мүмкіндік алмады. Осы Черчилльдердің ондығы кері қайтарылғанда жағаға оралды, бірақ оларды эвакуациялау мүмкін болмады. Генридің сөзіне сәйкес, неміс танкке қарсы атысынан әлі адамдары бар Черчилль танктерінің ешқайсысы зардап көрген жоқ. Бұл аман қалған танк экипаждары жаяу әскердің жағалаудан кетуіне көмектесу үшін шайқасты, олардың көбісі негізгі оқ-дәрілерін сарқып, көліктерімен бірге тұтқындалды. Танк полкінің командирі, подполковник Джонни Эндрюс, қаза тапқандардың қатарында болды. Канадалықтардың шамамен 70%-ы қаза тапты, жарақат алды немесе тұтқынға алынды және рейдтің ешбір мақсаты орындалмады, тек ғана жартасты мүйістегі радар станциясына жасалған құпия шабуылдан басқа.

The Churchill first saw combat on 19 August 1942, in the Dieppe Raid in France. The Dieppe raid was planned to temporarily take control of the French port of Dieppe using a strong force of about 6,000 troops – mostly drawn from inexperienced Canadian units. The operation, codenamed Jubilee, would test the feasibility of opposed landings. Nearly 60 Churchill tanks from the 14th Army Tank Regiment (The Calgary Regiment (Tank)) were allocated to support the infantry and commandos; they would be put ashore by Landing Craft Tank vessels, along with the supporting engineers. Some problems were anticipated and allowed for: waterproofing of the hulls, canvas carpets ("Bobbin") to aid the tanks crossing the short stretch of shingle beach, engineer teams to demolish road blocks and a few of the tanks were fitted with flame throwers. The tanks, a mix of Mark I with hull howitzers, Mark II (three with flamethrowers) and Mark III (some with Bobbin), were expected to enter the town and reach a nearby airfield before retiring back to the beach to be taken off by the LCTs. Half of the tank force would be held in reserve offshore. In the event, the German defences were stronger than expected. The beach was chert which included larger stones than the anticipated shingle: according to history professor Hugh Henry, the German defenders had previously considered it impassable to tanks. Only the 30 Churchills in the first two waves of 10 LCTs were landed on the beach under heavy fire: the latter two waves were turned away. One Churchill was trapped in its LCT by shellfire. Of the 29 remaining (eight Mark I/IIs, three Oke flamethrower tanks, and 18 Mark IIIs), two sank en route to shore, and 11 were immobilized on the beach due to a combination of the chert shingle and indirect fire. Only 15 would get off the beach and over the sea wall onto the Dieppe promenade. Although these tanks were effective in engaging the defenders in the town's buildings, their further progress was blocked by concrete defences; the engineer demolition teams – killed or pinned on the beach – had not been able to accompany the tanks. Ten of these Churchills were able to return to the beach once the withdrawal had been signalled but they could not be evacuated. According to Henry, no Churchills were penetrated by German anti tank fire while still manned. These surviving tank crews fought to cover the withdrawal of the infantry from the beach, and almost all were captured with their vehicles, having exhausted their main gun ammunition. The tank regiment's commanding officer, Lieutenant Colonel Johnny Andrews, was among those killed in action. Nearly 70% of the Canadians were killed, injured or captured and none of the raid's objectives were met other than the secret raid on the radar station on a headland.

Солтүстік Африка

Екі Mark II сынақтар үшін Солтүстік Африкаға жіберілді және оларға алты Mk III Churchill (6 фунттық зеңбірекпен) қосылып, майор Норрис Кинг басқаратын Арнайы танк эскадрильясын құрады. Олар 1942 жылдың қазан айында Эль-Аламейннің екінші шайқасында қатысты. "Kingforce" деп аталған бұл бөлімше алдымен үш танкпен Кидни Риджде 7-ші моторлы бригаданың шабуылын қолдады (біреуі танкке қарсы оқтардан "бірнеше рет" зақымдалды, соның ішінде британдық зеңбірекпен келген "достық оқ" та болды, ал екіншісі "көп қиындыққа тап болды"), содан кейін қалған бесеуі Tell el Aqqaqirде. "Черчилльдер" итальяндық және неміс танкке қарсы зеңбіректерден көп рет атылды, бірақ тек біреуі істен шығып, жартылай өртенді. Бір танкқа дейін 80 рет оқ тиген деген сөз бар. Черчилльдердің Африкада жұмыс істей алатынын тексеру үшін құрылған Kingforce, шегініп келе жатқан жауынгерлерді қууға тым баяу болды деп есептелді, Александрияға қайтарылды және Эль-Аламейннен кейін таратылды. Одан кейін 21-ші армиялық танк бригадасы келді. "Черчилль" танктері 1943 жылдың ақпан-наурыз айларында "Оксенкопф" операциясы аясында неміс шабуылын тоқтатуға қатысты. Steamroller Farm деген жерде 51 RTR-дің екі Churchill Mk III танкі өз эскадрильясынан алға шықты. Олар толыққанды неміс көлік колоннасын кездестіріп, қайта қосылғанға дейін оған шабуыл жасап, толыққанды жойды. Нәтижесінде екі 88 мм, екі 75 мм және екі 50 мм, төрт кішкентай танкке қарсы зеңбірек, 25 дөңгелекті көлік, екі 3 дюймдік миномет, екі Panzer III танкі жойылды және шамамен 200 адам қаза тапты. Төменгі позициядағы "Черчилль" танкі одақтастардың жеңісіне ерекше үлес қосты. 1943 жылдың 21 сәуірінде Лонгстоп төбесі шайқасының басында 48-ші Корольдік танк полкінің "Черчилль" танкі неміс Tiger I ауыр танкісін жеңіп шықты. "Черчилль" танкінен атылған 6 фунттық зеңбірек оғы "Тигрдің" мұнарасы мен айналмалы бөлігінің арасына ілігіп, мұнараны тоқтатып, неміс экипажына жарақат келтірді. Олар "Тигрді" тастап кетті, кейін британдықтар оны басып алды. "Tiger 131" деп аталған бұл танк Батыс Одақтастары басып алған алғашқы "Тигр" болды және барлау үшін өте пайдалы болды. "Tiger 131" толық жұмыс жағдайына келтіріліп, қазір Ұлыбританияның Дорсет аймағындағы Танк мұражайында қойылған. 2021 жылдың басында бұл әлемдегі жалғыз жұмыс істейтін "Тигр" танкі.

Two Mark II had been sent to North Africa for trials and they were joined by six Mk III Churchills (with the 6 pounder) to form the Special Tank Squadron commanded by Major Norris King. They saw action in the Second Battle of El Alamein in October 1942. This detachment, called "Kingforce", supported the attack of 7th Motor Brigade first with three tanks at Kidney Ridge (where one was hit "repeatedly" by anti tank gun fire (including "friendly fire" from a British gun) and another took "a lot of punishment"), then the remaining five at Tell el Aqqaqir. The Churchills were fired on many times by Italian and German anti tank guns, but only one was knocked out and partially caught on fire. One tank was said to have been hit up to 80 times. Kingforce, formed to test whether the Churchills could operate in Africa, was considered too slow to participate in the chase after the retreating Axis, sent back to Alexandria and disbanded after El Alamein. It was followed by 21st Army Tank Brigade. Churchill tanks took part in containing the German offensive of Operation Ochsenkopf in February – March 1943. At a place called Steamroller Farm, two Churchill Mk III tanks of 51 RTR got ahead of their squadron. They came across an entire German transport column, which they ambushed and completely shot up before they rejoined. The result was the destruction of two 88 mm, two 75 mm and two 50 mm, four lesser anti tank guns, 25 wheeled vehicles, two 3 inch mortars, two Panzer III tanks and infliction of nearly 200 casualties. A Churchill tank in a hull down defensive position made a particular contribution to Allied success. In one encounter, on 21 April 1943, during the start of the Battle of Longstop Hill, a Churchill tank of the 48th Royal Tank Regiment got the better of a German Tiger I heavy tank. A 6 pounder shot from the Churchill lodged between the Tiger's turret and turret ring, jamming the turret and injuring the German crew. They abandoned the Tiger, which was subsequently captured by the British. Known as Tiger 131, this was the first Tiger captured by the Western Allies and was particularly useful for intelligence. Tiger 131 has since been restored to full working condition and is now on display at The Tank Museum in Dorset, UK. As of early 2021, it is the only working Tiger tank in the world.

Италия

1943 жылы Италия материгінде Черчилль танктері қолданылмады. Тунисте Черчилль танктерімен бірге алты полк болды, олар Монтгомери Шерманды артық көргендіктен немесе олардың 6 фунттық зеңбірегі Италиядағы шайқас үшін қолайсыз деп саналғандықтан қолданылмаған болуы мүмкін. Черчилль танктері 1944 жылдың сәуір-май айларында Италияға келді, ал 75 мм зеңбірекпен жабдықталған Черчилльдер кейін жеткізілді. Танк бригадаларының негізгі күші ретінде, жаяу әскерге қолдау көрсеткен Черчилль бөлімшелері басқа танк бөлімшелеріне қарағанда жиі қолданылды. АҚШ-тың 75 мм зеңбірегін тасу үшін модернизацияланған Черчилль NA75 және Черчилль Mark IV танктері Италияда қолданылды. Черчилльдің Шерманнан жақсы артиллериялық платформа екені дәлелденгендіктен, 75 мм зеңбіректің тиімді атыс қашықтығы арттырылды.

Солтүстік-Батыс Еуропа

Черчилль танктері Нормандиядағы 112-ші төбе шайқасы мен "Көк пальто" операциясында, сондай-ақ Төмен елдердегі және Германиядағы келесі операцияларда, мысалы, "Veritable" операциясы кезінде Рейхсвальдтағы шайқастарда кеңінен қолданылды. Черчилль батпақты жерлерді өтіп, Рейхсвальд ормандарынан күшпен өте алды; замандас баяндамасында басқа ешқандай танктың осындай жағдайда өте алмайтыны айтылды.

Бирма және Үндістан

1945 жылы Бірмада бір ғана «Черчилль» танкысы, мүмкін Mk V үлгісі, сынақтан өтті. Оны 1945 жылдың сәуір айының соңынан бастап шамамен бір ай бойы 3-ші драгун гвардиясы (карабинерлер) басқарды. «Черчилльді» жауынгерлік қолдану мүмкін болмаса да, алға жылжу кезінде танк сол кездегі қолданыстағы M3 «Ли» танкысынан кем түспеді. 1945 жылдың шілдесінде 254-індиялық танк бригадасы Бірмадан Үндістанға, Ахметнагарға оралды. Бригада дереу «Лиден» «Черчилльге» ауысуға кірісті, жаңадан жабдықталған бригаданың 1945 жылдың қазан айында қайтадан операцияларға қатысуы жоспарланған. Ол кезде Жапонияға қарсы соғыс жалғасады деп есептелді және жаңа майдан Малайя болады деген болжам жасалды. Аз ғана танк жеткізіліп, жаттығулар өткізілгенімен, Жапонияға қарсы соғыстың аяқталуы ауысудың толыққан тоқталғанын білдірді. Қыркүйек айының соңында 254-індиялық танк бригадасы қайтадан тағайындалып, Ахметнагардан басқа жерге жіберілді. Осыған дейін жеткізілген барлық «Черчилль» танкылары 1945 жылдың қараша айының соңы – желтоқсан айының басына дейін Киркидегі (Хадки) қару-жарақ қоймасына қайтарылды. Қатысқан үш полк (батальон) ішінде 3-ші драгун гвардиясы 254-ші бригадамен бірге жіберілді, ал 149-шы Корольдік бронетанкті корпусының полкі мен 150-ші Корольдік бронетанкті корпусының полкі 1946 жылдың 28 ақпанында Ахметнагарда таратылды, қызметкерлердің көп бөлігі бұрыннан Ұлыбританияға қайтарылған немесе басқа бөлімдерге жіберілген.

Басқа театрлар

1944 жылдың ортасында Ұлыбританияның соғыс ведомствосының өтініші бойынша, Черчилль танкысы Австралия армиясымен бірге M4 Шерман танкысымен сынақтан өтті. Сынақтардың нәтижелері тропиктік аймақтарда қолдану үшін қажетті өзгерістерді анықтауға арналған еді; Мадангта (Жаңа Гвинея) өткен сынақтарда Матильда танкылары салыстыру үшін пайдаланылды. Нәтижесінде, Черчилль танкысы джунглідегі шайқастар үшін басқа танктерге қарағанда артықшылықтары бар екені анықталды. Ол Тынық мұхитындағы соғысқа қатыстырылмады; Австралия тапсырыс берген 510 Черчилль танкысының соғыс аяқталғанға дейін тек 46-сы ғана жеткізілді, ал қалған тапсырыс күшін жойды.

Арнайы көліктер

Танкілерден басқа, бірнеше арнайы Churchill нұсқалары, негізінен жауынгерлік инженерлік рөлдер үшін жасалды. Churchill шабуылдық машинасы, Корольдік инженерлер, Churchill III немесе IV моделіне 6 фунттық зеңбірек орнына иінтірек минометімен жабдықталды. 230 мм-лік жарылғыш снарядтың, "ұшатын қоқыс шелек" деп аталғанының тиімді ату қашықтығы шамамен 80 ярдты құрады, ал максималды қашықтығы 230 ярд болды. Экипаж жүргізуші, командир, пулеметші, радист және көмекші жүргізуші/пулеметшіге қоса, жарылғыш заттарға жауапты офицерді орналастыру үшін алты адамға дейін арттырылды. Миномет оқ-дәрілерімен қатар, "Генерал Уэйд" 26 фунт салмақтағы жарылғыш заряды мен 75 фунтқа дейін жарылғыш заттары бар "Beehive" зарядын да тасымалдады. Екі типтегі зарядты да қолмен орнату қажет болды, бірақ оларды AVRE ішіндегі салыстырмалы қауіпсіздіктен детонизациялауға болады. AVRE әртүрлі жауынгерлік инженерлік жабдықтарды тасымалдауға бейімделді. Churchill Crocodile – корпустың пулеметі от тастағышпен ауыстырылған және броньды жанармай тіркемесіне ілесіп жүретін от тастағыш танк. Churchill танктері мұнарасын алып тастау арқылы "Kangaroo" бронетранспортерлеріне айналдырылды.

Дамыту

Қара ханзада, Бас штабтың A43 спецификациясы) – «Черчилль» танкысының жетілдірілген нұсқасы болды. 1943 жылы «Черчилль» танкысын, американдық M4 «Шерман» танкысының британдық модификациясы – «Шерман Файрфлай» сияқты, 17 фунттық зеңбірекпен жарақтандыруға тырысылды. Бұл зеңбірек «Черчилль» шассиі мен мұнарасына орнатылды. Еуропаға басып кіруге дейін жеткілікті мөлшерде 17 фунттық зеңбірекпен жабдықталған «Крейсер Mk VIII Challenger» танкыларының шығарылмауы күтілді, ал «Сентурион» крейсер танкысының жобалау жұмыстары ғана басталған болатын. Кеңірек мұнара сақинасы қажет болғандықтан, «Воксхолл» компаниясы корпус дизайнын қайта жасауға мәжбүр болды, бірақ «Черчилль Mark VII» танкысының мүмкіндігінше көп бөліктерін сақтап қалды, соның ішінде «Бедфорд Flat 12» қозғалтқышын да. Бұл «Қара ханзада» танкысын ауыррақ етуіне және жылдамдығын төмендетуіне әкелді: жол үстінде 15 миль/сағ (24 км/сағ) орнына 10.5 миль/сағ, ал жолдан тыс жерде 7.5 миль/сағ жылдамдыққа дейін төмендеді. Осының нәтижесінде «Танк, жаяу әскер, Қара ханзада (A43)» танкысы пайда болды. 1945 жылдың мамыр айында Еуропадағы соғыс аяқталып жатқанда алты прототип дайын болды және тапсырылды. Сынақ бағдарламасы аяқталды, бірақ жаңа және аз күрделі «Centurion Mark I» танкысының табысымен байланысты жоба тоқтатылды. «Centurion Mark I» танкысы бірдей қару-жарақ пен алдыңғы броняны ұсынды, жылдам және маневрлі болды және жаңа ғана өндіріске енгізілді. Қазіргі таңда екі «Қара ханзада» танкысы сақталған. Толық сақталған прототиптің нөмірі 4, ол Бовингтондағы Танк мұражайында қойылған. Екінші сақталған «Қара ханзада» танкысы тек корпусы ғана, ол 80-ші жылдары Солсбери жазығынан Тони Бадж коллекциясының бөлігі ретінде табылған. Қазір ол Рекс пен Род Кадман коллекциясында сақталады. «Қара ханзададан» кейін «Черчилль» танкысының басқа да түрлері жасалмады, өйткені армия бірінші бас танк ретінде танылған «Centurion» танкысына көшкен болатын. Сонымен қатар, британдық армия доктринаны өзгертіп жатты, яғни жаяу әскерді қолдау үшін үлкен танкылер енді фронтқа қажет емес еді.

Тірі қалған көліктер

Бірқатар Черчилльдер әлі күнге дейін қақпа күзетшілері немесе соғыс ескерткіштері ретінде сақталып келеді, ал көптеген мысалдары мұражайларда орналасқан. АҚШ-тың Калифорния штатындағы Жак Литтлфилдтің әскери көлік технологиясы қоры 2008 жылы өз коллекциясына Flail FV3902 "Toad" танкін қосты, оны Англияның Кент қаласындағы RR Services толық жұмыс жағдайына келтіргеннен кейін сатып алды; кейіннен ол аукционда сатылып, Австралияның бронь және артиллерия мұражайына тиесілі болды. Францияның Нормандия аймағында екі Черчилль Mark IV танкы бар; біреуі Лион-сюр-Мерде, ал екіншісі Грей-сюр-Мерде орналасқан. Черчилль қоры – бұл қолдағы Черчилль танктерін бастапқы жағдайына және жұмыс жағдайына келтіруді мақсат ететін жоба. Соңғы кезде атыс полигонынан құтқарылған Mark III AVRE және соғыстан кейінгі Mark IV Twin ARK танктері жөнделіп, іске қосылды. Арнайы жабдықтары алынып, екі танк те бастапқы нұсқаларына айналдырылды. 2016 жылы жоба Солтүстік Англияда табылған Mark VII AVRE танкін жөндеу жұмыстарын жүргізіп жатқан. Англияның Дорсет графтығындағы Бовингтон лагеріндегі Танк мұражайының коллекциясында қазір төрт Черчилль танкы бар: Mark VII танкы Танк тарихы залында статикалық экспонат ретінде, жұмыс істейтін Mark III AVRE танкы статикалық дисплей ретінде (қазіргі уақытта мұражайдың консервациялық залында орналасқан), Уайт аралы әскери тарих мұражайы жабылғаннан кейін мұражайға қайтарылған Mark VI танкы (қазіргі уақытта мұражайдың консервациялық залында орналасқан) және сыртқы статикалық дисплей ретінде көрсетілген Mark II танкы (косметикалық өзгерістермен Mark I танкысы сияқты көрінуі үшін). Mark III AVRE танкы атыс полигонының белгісінен толыққанды қираған күйінде табылды. 1988 жылдың тамыз айында Уиган қаласының Боб Гранди және оның Tracked Armour Group тобы оны жөндеуге кірісті. Черчилль қоры мен Танк мұражайының арасында ешқандай байланыс жоқ; олардың танктері әртүрлі және жеке меншікте, екі тараптың арасындағы жалғыз ортақ нәрсе – Черчилль қоры кейде өзінің танктерін Танк мұражайының жыл сайынғы Tankfest іс-шарасына қатысуға жібереді. Сонымен қатар, Черчилль қорының танктерінің барлығы арнайы көліктер болды, бірақ жөндеу кезінде стандартты мұнаралы ауыр танк нұсқаларына қайта айналдырылды. 2018 жылы екі тарап ұзақ мерзімді келісімге келді, оған сәйкес Черчилль қоры өзінің барлық үш Черчилль танкін Танк мұражайына уақытша берді, III* танкы мұражайдың іске қосылатын танктерінің тұрақты бөлігіне айналды, ал IV және VII танктері мұражайдың Екінші дүниежүзілік соғыс көрмелеріне қосылды. Черчилль III* танкы 2019 жылғы Tankfest іс-шарасына дейін жөнделіп, іс-шарада көрсетілді. Үндістанның Махараштра штатындағы Ахмеднагардағы кавалериялық танк мұражайында бір Черчилль Mark VII, Mark X (күшейтілген Mk VI шассиі; Mk VII мұнарасы; 75 мм-лік зеңбірек; Mk VII жүргізушісінің визоры және MG ұстағышы), Черчилль көпір салу машинасы және Черчилль ARV танктері бар. Mk. VII Черчилль танкы Карикфергус қаласының, Антрим графтығының теңіз тас жолының жанында тұр. Жөнделген көлік Солтүстік Ирландия атты әскерінің қауымдастығының сенімділерінен қалаға сыйлық ретінде табысталды.

A number of Churchills still exist as gate guardians or war memorials, while many examples reside in museums. Jacques Littlefield's Military Vehicle Technology Foundation in California, United States, acquired a Flail FV3902 "Toad" in its collection in 2008 after it was restored to full working order by RR Services in Kent, England; it was subsequently sold at auction and acquired by the Australian Armour and Artillery Museum. There are two Churchill Mark IVs at Normandy in France; one is residing at Lion sur Mer, while the other is located at Graye sur Mer. The Churchill Trust is a project that aims to restore existing Churchills to their original condition and working order. So far, a Mark III AVRE with appliqué armour, salvaged from a firing range, and a post war Mark IV Twin ARK have been restored to running condition. The specialist equipment was removed and turrets were added, converting both tanks into their original variants. as of 2016 the project was in the process of restoring a Mark VII AVRE recovered from a range in northern England. The Tank Museum in Bovington Camp, Dorset, England, currently has four Churchills in its collection: a Mark VII in The Tank Story Hall as a static exhibit, a working Mark III AVRE as a static display (currently located in the museum's Conservation Hall), a Mark VI returned to the museum after the closure of the Isle of Wight Military History Museum (also currently located in the museum's Conservation Hall) and a Mark II (with cosmetic alterations to make it appear as a Mark I) as an outdoor static display. The Mark III AVRE was salvaged from a firing range marker as a complete wreck. It was restored to running order by Bob Grundy of Wigan and his Tracked Armour Group in August 1988. The Churchill Trust and the Tank Museum are not affiliated or associated with one another in any way; their tanks are different and owned separately, and the only common ground between both parties is that the Churchill Trust sometimes sends its tanks to participate in the Tank Museum's annual Tankfest event. Additionally, the Churchill Trust's tanks were all specialist vehicles, but were converted back into the standard turreted heavy tank variants during restoration. In 2018 the two parties concluded a long term agreement that saw the Churchill Trust loan all three of its Churchills to the Tank Museum, with the III* becoming a permanent part of the museum's fleet of running vehicles and the IV and VII being included in the museum's Second World War exhibitions. The Churchill III* was restored in time for Tankfest 2019, and ran at the event. The Cavalry Tank Museum, Ahmednagar. Maharashtra, India has one Churchill Mark VII, a Mark X (uparmoured Mk VI chassis; Mk VII turret; 75mm gun; Mk VII driver's visor and MG mount), a Churchill bridgelayer and a Churchill ARV. A Mk. VII Churchill Tank stands at the side of the Marine Highway, Carrickfergus, Co. Antrim. The restored vehicle was a gift to the Borough from the Trustees of the North Irish Horse Regimental Association.