Кіріспе

Афина Нике ғибадатханасы (грекше: Ναός Αθηνάς Νίκης, Naós Athinás Níkis) – Афина Акрополісіндегі Афина және Нике қасиеттеріне арналған ғибадатхана. Б.з.д. 420 жылдары салынған бұл ғибадатхана Акропольдегі ең алғашқы толық иондық стильдегі құрылыс болып табылады. Ол Акропольдің оңтүстік-батыс бұрышында, кіреберіс қақпасы – Пропилеяның оң жағындағы тік жарлықта орналасқан. Акропольдің өзі қабырғамен қоршалған қасиетті орын болып, Пропилея арқылы кіретін болса, ал Жеңіс қасиетті орны ашық болатын. Оған Пропилеяның оңтүстік-батыс қанатынан және солтүстік жақтағы тар баспалдақтан кіруге болады. Бастионның биік қабырғаларын Нике парапеті қорғайтын, ол Нике қасиетіне арналған фриздермен безендірілген. Нике грек мифологиясында жеңіс құдайы болған, ал Афина соғыста жеңіске жетуді бейнелейтін осы түрінде құлшылыққа алынған. Афиналықтар осы қасиеттерге құлшылық ету арқылы Пелопоннес соғысында Спарта және одақтастарына қарсы жеңіске жетеміз деп үміттенген. Ғибадатхананың құрылысы б.з.д. 449 жылы басталып, б.з.д. 420 жылы аяқталған. Бұл қасиетті орын демократиялық сайлау арқылы тағайындалған Афина Нике діни қызметкерінің бақылауында болған. Егер ғибадатхана 4-ші ғасырда да қолданыста болса, онда Рим империясының соңғы кезеңіндегі пұтқа табынушыларға қарсы қудалау кезінде жабылып қалған болар еді. 1456 жылы Афина Осман империясының билігіне көшкен. Ғибадатхана 1686 жылға дейін зақымдалмаған күйде тұрды, содан кейін Османдықтар оны қиратып, тастарын қорғаныс құрылыстары үшін пайдаланған. 1834 жылы Грекия тәуелсіздік алғаннан кейін ғибадатхана қайта жаңартылған. 1998 жылы ғибадатхана бұрынғы күйіне келтіріліп, құлап бара жатқан бетон едені ауыстырылды, фриздері алынып, 2009 жылы ашылған жаңа Акрополь мұражайына қойылды. Афина Нике ғибадатханасы әлі де жұмыс жүріп жатқандықтан, көбінесе келушілерге жабық болады. Жаңа мұражайдағы көрмелерде парсылардың б.з.д. 480 жылы қиратқан деп есептелетін орынның фрагменттері көрсетілген. Фриздерден Геркулестің ерліктері, Москофорос мүсіні, Праксительге тиесілі деп саналатын зақымдалған құдай мүсіні, Рампин аттысы және эпиграфикалық бағыштамалар, жарлықтар мен стелалар сияқты мүсіндер сақталған.

Сәулет

Афина Нике ғибадатханасы Никия бейбітшілігі кезінде шамамен 420 ж.б.д. аяқталды. Бұл төрт бағанды (тетрастильді) иондық құрылым, алдыңғы және артқы қасбеттерінде бағаналы портик (амфипростиль) бар, және оны архитектор Калликрат жобалаған. Шығыс және батыс жақтардағы бағаналар монолитті болған. Ғибадатхананың ұзындығы – , ені – , ал биіктігі – құрады. Стилботадан фронтон шыңына дейінгі жалпы биіктік ғибадатхана толық болған кезде шамалы болды. Бағаналардың биіктігі мен диаметрі арақатынасы 7:1, ал иондық ғимараттардағы стандартты арақатынас 9:1 немесе 10:1 болған. Ақ Пентелик мәрмәрінен салынған, ол соғыс қаржыландыруды шектегендіктен кезең-кезеңмен салынды.

Фриздер

Ғимараттың антаблементінің фриздері барлық жағынан б.з.д. 5-ші ғасырдың идеализировандік классикалық стиліндегі бейнелі мүсіндермен әшекейленген. Ғибадатхананың бағыты сондай етіп белгіленген, осылайша шығыс фризі ғибадатхананың кіреберісінің үстінде, веранда жағында орналасқан. Солтүстік фриз гректердің кавалериямен шайқасын бейнелейді. Оңтүстік фриз Платея шайқасындағы парсыларға қарсы шешуші жеңісті көрсетеді. Шығыс фризінде Афина, Зевс және Посейдон құдайларының жиналысы бейнеленген, бұл афиналықтардың діни сенімдері мен құдайларға деген құрметін, 5-ші ғасыр Афинасының әлеуметтік және саяси ахуалымен байланысты көрсетеді. Батыс фризінің түпнұсқа мүсінінің көп бөлігі сақталған. Шығыс фризіне ұқсас, ол шайқастың, немесе нақтырақ айтқанда, жеңістің оқиғасын баяндайды. Онда басқа үш фризден көп өліктер бейнеленген, сондай-ақ шлем киген кейіпкерлермен бірге өлтірілуге айналған адамның суреттері бар. Бұл әскерлер арасындағы шайқас коринфтіктердің афиналықтар тарапынан жасалған қырғынын бейнелеуі мүмкін. Ғибадатхана салынғаннан кейін, шамамен б.з.д. 410 жылы, адамдардың тік жардан құлауын болдырмау үшін оның айналасына парапет орнатылды. Парапеттің сыртында Никинің түрлі іс-әрекеттерін бейнелейтін ою-өрнектелген рельефтік мүсіндер болды, оның ішінде екі Никай трофей орнатып, шерумен келеді. Архитекторлар Кристиан Хансен мен Эдуард Шауберт 1830 жылдары ғибадатхананы қазды. Ғимарат 17 ғасырда толығымен бұзылып, тастары төбеге дейін қоршаған түрік қабырғасына кіргізілген. 1836 жылы ғибадатхананың қалған бөліктерінен қайта тұрғызылған кезде алғашқы анастилоз жұмыстары жүргізілді. Үшінші реставрация 2010 жылдың жазында аяқталды. Негізгі құрылым, стилобат және бағаналар шатыр мен көптеген тимпансыз сақталған. Мүсінді фриздің фрагменттері Акрополь мұражайында және Британ мұражайында көрсетілген; олардың көшірмелері ғибадатханада өз орындарында орнатылған.

Nike-тің парапеті

Қақпаның қабырғасында қанаты жоқ Нике мүсіні тұрған. Бұл мүсіннің орналасуы Никидің оң аяғына қарай еңкейгенін, оң қолы сандалына қарай созылғанын және киімдері иығынан сыға қалып тұрғанын көрсетеді. Біраз уақыттан бері осы мүсіннің бейнесі нені білдіретіні туралы көптеген пікірлер айтылып келеді. Грек сандалдарымен байланысты суреттер көптеген тостағандарда, вазаларда және тіпті Парфенонның фриздерінде де кездеседі. Дегенмен, бұл суреттердің барлығында адамдар екі қолын созып, иіліп, сандалдарын түзеп немесе байлап отырғандары бейнеленген. Бір қол мен екі қолдың арасындағы бейнелеу айырмашылығы қанаты жоқ Нике мүсінінің мағынасы туралы дау тудырды. Көптеген мамандардың пікірінше, Нике сандалын түзеу немесе киюдің орнына, оны шешіп алып жатыр немесе босатып жатыр. Осы бейнелеудің мақсаты, Афинаға құрмет көрсету үшін ғибадатханаға кіргендерге аяқ киімдерін шешу керектігін көрсету болған деп саналады, өйткені бұл орында ғибадат етудің дәстүрлі тәсілі еді. Мүсін 1835 жылы ғибадатхананың жанынан табылған. Ол ғибадатхананың оңтүстік жағында тұрған деп есептеледі. Қазіргі уақытта Акрополь мұражайында сақталады (инвентаризациялық нөмірі Ακρ. 973). Нике сандалын шешіп тұрған бейнесі – ылғалды драпировканың көрнекті мысалы. Ылғалды драпировка дене пішінін көрсетумен қатар, киімнің бүктемелері арқылы дене жасыруды да қамтиды. Кейбір фриздер парсы және Пелопоннес соғыстарынан алынған. Фриздерде Марафон шайқасынан атты әскерлердің суреті және Платая шайқасындағы парсыларға қарсы гректердің жеңісі бейнеленген. Бұл шайқастар гректер мен афиналықтардың әскери күш арқылы және тарихи оқиғалар арқылы үстемдігін көрсетеді. Нике мүсіні кельдада немесе наос деп те аталатын жерде тұрған. Нике бастапқыда "қанатты жеңіс" құдайы болған (Самотракиялық қанатты Никеге қараңыз). Афина Нике мүсінінің қанаттары болмағандықтан, афиналықтар оны кейінгі ғасырларда Аптерос Нике, яғни қанатсыз жеңіс деп атаған, және мүсін қаладан ешқашан шыға алмауы үшін қанаттарынан айырылған деген аңыз пайда болған.

Корниза

Корниз стандартты архитектуралық жобаға сәйкес келіп, фриздің тікелей үстінде орналасқан және бүкіл құрылымды айналып тұрады. Қазылып алынған корниз бөліктерінің көптеген бөліктері Афина Нике ғибадатханасының бір бөлігі деп саналады, бірақ кейбір археологтар ғибадатхананың жанынан табылған кейбір бөлшектер оған жата қоймауы мүмкін деп ойлайды. Корнистің бұл бөліктерінің ішкі жағында тесіктер қатарымен жабылған, бұл корнизді фризге бекітіп тұрған дөңгелектерді қолдау идеясын күшейтеді. Осы корниз бөліктерінің көптеген бөліктері соншалықты тозып, жабысқан, тіпті дөңгелек тесіктері де көрінбейді.

Ағаш мүсін теориясы

Орталық акротерияның мүмкін теориясы Олимпиададағы Зевс ғибадатханасындағыларға ұқсас қола үш аяқты болуы мүмкін. Бұл гипотеза бірнеше себепке байланысты жоққа шығарылмады: 1) Бұл мүсіннің пішініне сәйкес келетін нақты жауап болар еді, себебі үш аяқтың өлшемдері тірек блоктарының кесінділеріне сай келер еді (жануарлар теорияларынан өзгеше). 2) Акротерия ретінде қызмет еткенде үш аяқты мүсіннің қоладан жасалған ішкі бөлігі болуы ықтимал. 3) Үш аяқты жеңістің символы ретінде жиі қолданылады. Мемориалдық трофей – орталық акротерияның тағы бір теориясы, ол үш аяқты сияқты көптеген себептерге байланысты әлі дәлелденбеген. Сонымен қатар, төңіректегі парапеттерде Нике трофей орнатып тұрған бейнелері бар. Әлі жоққа шығарылмаған соңғы теория – ұшып бара жатқан Нике акротериясы. Бұл идея бойынша, қанатты Нике мүсіні қалқанның үстіне қойылса, оның екі жағында қару ұстаған Никайлар тұрған болуы керек, бұл қарулар құдайға арналған. Олимпиядағы Зевс ғибадатханасындағы акротерия, екі Никайды есептемегенде, салыстыру үшін жақсы үлгі болар еді. Орталық акротерияның осы пішіні тірек блоктарындағы кесінділерді түсіндіреді, олар басқа пішіндермен үйлеспейтін.