Кіріспе
VII ғасырдағы англосаксондық епископ, монах және әулие Кутберт Линдисфарндық (шамамен 634 – 20 наурыз 687) – кельт дәстүріндегі ерте Нортумбрия шіркеуінің англосаксондық қасиетті кісісі. Ол монах, епископ және жалғыз өмір сүруші болып, Нортумбрия Корольдігіндегі Мелроуз және Линдисфарн монастырларымен байланысты болды, бұл жерлер қазір Солтүстік-Шығыс Англия және Оңтүстік-Шығыс Шотландияда орналасқан. Өмірінде де, өлімінен кейін де ол Солтүстік Англияның танымал ортағасырлық әулиесіне айналды, оның қабірі Дурхам соборында құрметке ие болды. Кутберт Нортумбрияның қамқоршысы саналады. Оның мереке күндері – 20 наурыз (Католик шіркеуі, Англия шіркеуі, Шығыс православие шіркеуі, Епископальдық шіркеу) және 4 қыркүйек (Уэльс шіркеуі, Католик шіркеуі). Кутберт Лодердейлде немесе оның айналасында, Олд Мелроуз аббаттығының жанында, қазіргі Шотландиядағы Линдисфарнның еншілес үйінде өсті. 651 жылы Линдисфарнның негізін қалаушы Эйдан қайтыс болған түні оған көрініс келгеннен кейін монах болуға шешім қабылдады, бірақ одан бұрын әскери қызметтен өткен болуы мүмкін. 655 жылдан кейін Рипон жаңа монастырында қонақтарды қарсы алушы болып тағайындалды, бірақ Вильфридке монастырь берілген соң Хексемнің Этасымен бірге Мелроузға қайта оралуға мәжбүр болды. Шамамен 662 жылы Мелроузде аббат болып тағайындалды, ал 665 жылдары Линдисфарнға аббат ретінде барып жұмыс істеді. 684 жылы Линдисфарн епископы болды, бірақ 686 жылдың соңында өлімі жақын болғанын сезіне отырып, қызметтен кетіп, жалғыз өмір сүруге қайта оралды. Ол шамамен 50 жаста болған.
Cuthbert of Lindisfarne (c. 634 – 20 March 687) was an Anglo Saxon saint of the early Northumbrian church in the Celtic tradition. He was a monk, bishop and hermit, associated with the monasteries of Melrose and Lindisfarne in the Kingdom of Northumbria, today in north eastern England and south eastern Scotland. Both during his life and after his death, he became a popular medieval saint of Northern England, with a cult centred on his tomb at Durham Cathedral. Cuthbert is regarded as the patron saint of Northumbria. His feast days are 20 March (Catholic Church, Church of England, Eastern Orthodox Church, Episcopal Church) and 4 September (Church in Wales, Catholic Church). Cuthbert grew up in or around Lauderdale, near Old Melrose Abbey, a daughter house of Lindisfarne, today in Scotland. He decided to become a monk after seeing a vision on the night in 651 that Aidan, the founder of Lindisfarne, died, but he seems to have experienced some period of military service beforehand. He was made guest master at the new monastery at Ripon, soon after 655, but had to return with Eata of Hexham to Melrose when Wilfrid was given the monastery instead. About 662 he was made prior at Melrose, and around 665 went as prior to Lindisfarne. In 684 he was made bishop of Lindisfarne, but by late 686 he resigned and returned to his hermitage as he felt he was about to die. He was probably in his early 50s.
Шығуы және тарихы
Кэтберт (әлдекім, асыл текті отбасында) Данбарда, содан кейін англосаксондық Нортумбрияда, қазіргі Шотландияның Шығыс Лотиан аймағында 630-шы жылдардың ортасында дүниеге келген. Бұл шамамен 627 жылы Нортумбрия королі Эдвиннің христиан дінін қабылдауынан кейін он жыл өткен соң болды, оның ізімен халықтың қалғаны да бірте-бірте христиандықты қабылдады. Патшалықтағы саяси жағдай зорлық-зомбылыққа толы болды, кейіннен пұтқа табынушылықтың қайта жаңруына дейін барды. Христиандық дінді патшалық бойынша тарату Кэтберттің өмірі бойына жалғасқан қиын міндет болды. Эдвин Римнен келген Грегориан миссиясының өкілі Паулин Йорктікпен шомылдырылды, бірақ оның ізбасары Освальд Ионадан ирланд монахтарын шақырып, Кэтберт өмірінің көп бөлігін өткізетін Линдисфарн монастырын құрды. Бұл шамамен 635 жылы, Кэтберт дүниеге келген кезде болды. Римдік және кельт христиандығы арасындағы шиеленіс, көбінесе Кэтберттің замандасы Уилфридтің, римдік дәстүрді қатал және талапкерлікпен қолдауымен күшейді, Кэтберттің өмірінде маңызды орын алды. Кэтберт өзі кельт дәстүрінде білім алғанмен, 664 жылы өткен Уитби синодынан кейін, ұстазы Эатаның үлгісімен, римдік формаларды қабылдады. Ең ертегі өмірбаяндар оның өмірінің басындағы көптеген керемет оқиғаларға назар аударады, бірақ ол алыс ауылдарға христиандық жаңалықты таратуда тынбай жұмыс істеген, сонымен қатар патшалар мен ақсүйектерге әсер ете білген саяхатшы дін қызметкері болды. Уилфридтен айырмашылығы, оның өмір салты қарапайым болды, мүмкіндігі болғанда, шөлгеушінің өмірін сүрді, бірақ әлі де көптеген келушілерді қабылдады. Кэтберт заманында англосаксондық Нортумбрия патшалығы қазіргі заманғы өлшемдермен Солтүстік Англияның бір бөлігін, сондай-ақ Форт теңізіне дейін солтүстікке қарай Шотландияның оңтүстік-шығыс бөлігін қамтыды. Кэтберт қазіргі Шотландиядағы Форт теңізінің сағасындағы Данбар маңында туған болуы мүмкін, бірақ Альбан Батлердің «Әкелердің, шейіттердің және басқа да басты қасиеттілердің өмірі» («Батлердің өмірі») атты еңбегінде ол бала кезінде Мельроуз маңында тәрбиеленгені айтылады. Баланың асырап алуы оның асыл текті екенін көрсетеді, сондай-ақ жас кезінде атпен жүргені де осыны растайды. Бір түні, әлі бала кезінде, қойшы болып жұмыс істеп жүргенде, ол Аиданның жаны періштелермен көкке көтерілгенін көреді, кейіннен Аидан сол түні қайтыс болғанын білді. Эдвин Бертон оның төбелерде қой баққандығын қарапайым текті екенін көрсетеді. Ол әскери қызметтен өткен болуы мүмкін, бірақ кейіннен Боисил басшылығымен Мелроуздағы жаңа монастырға қосылды. 661 жылы Боисил қайтыс болғаннан кейін Кэтберт оның орнына басшы болып тағайындалды. Кэтберт Нортумбрия королі Олдфриттің екінші туысы болуы мүмкін (ирландтық шежірелеріне сәйкес), бұл оның кейінірек Олдфритті монарх ретінде тәж кигізу туралы ұсынысын түсіндіруге болады.
Мансап
Кэтберттің құдайшылдығы, еңбекқорлығы және мойынсұнушылығы зор даңққа ие болды. Деир патшасы Альхфрит Рипон қаласында жаңа монастырь құрғанда, Кэтберт оның преэпозитус хоспитумы, яғни қонақтарды күтушісі болды, ол Еатаның басшылығында болды. Уилфрид монастырьдың абысы болған соң, Еата мен Кэтберт Мелроузға қайтып келді. 664 жылы монастырьда ауру тарады, Кэтберт жазылып кетті, ал бұрынғы приор қайтыс болды, оның орнына Кэтберт приор болып тағайындалды. Ол көп уақытын халық арасында өткізіп, олардың рухани қажеттерін қанағаттандырып, миссионерлік сапарлар жасап, уағыздады және кереметтер тындырды. Уитби синодынан кейін Кэтберт римдік дәстүрлерді қабылдаған сияқты, ал оның бұрынғы абысы Еата оны Линдисфарнға приор ретінде шақырып, оларды енгізуді сұрады. Оның аскетизмін оның әдемі мінезі мен кедейлерге көрсеткен жомарттығы толықтырды, ал оның емдеу және болжау қабілеттері туралы хабар көптеген адамдарды оған ақыл сұрауға итерді, соның нәтижесінде ол "Британияның ғажайапат жасаушысы" деп аталды. Ол миссионерлік қызметін жалғастырып, елдің барлық жерін – Бервиктен Галлоуэйге дейін аралап, пасторлық жұмыстар атқарды және Шотландияның Дулл қаласында үлкен тас айқышы және өзі үшін шағын бөлмесі бар оратория салды. Сондай-ақ, ол Эдинбургте Сент-Кэтберт шіркеуін салғаны да айтылады.
Ерекше өмір
676 жылы Котберт зейнеткерлікке шықты, оған көбірек ой-толғанысқа толы өмірге ұмтылысы жетеледі. Абаттың рұқсатымен ол архиепископ Эйр Линдисфарн жанындағы Сент-Кутберт аралы деп атап көрсеткен, бірақ Рейн Холбурн маңындағы, қазір Сент-Кутберт үңгірі деп белгілі бір жерге көшті. Біраз уақыттан соң Котберт Нортумберленд жағалауындағы Бамбургтен екі шақырым қашықтықтағы Ішкі Фарн аралына қоныс аударды, онда ол өзін қатаң өмірге толықтай берді. Басында ол келушілерді қабылдады, бірақ кейіннен өзін шатырға қамап, тек құдіретті батасын беру үшін ғана терезесін ашатын болды. Ол 680 жылы Уитби абысы қызметін атқарған Кильданың орнын басып алған, Нортумбрияның Освиу қызы, қасиетті абысыны және ханшайым Эльфледамен кездесуден бас тарта алмады. Кездесу Нортумберленд жағалауынан оңтүстікке қарай жатқан Кокет аралында өтті.
Епископ болып сайлану, Линдисфарн және өлім
684 жылы Кэтберт Твифордтағы (қазіргі Айнмут деп саналады) синодта Гексам епискобы болып сайланды, бірақ зейнетке шығуын тастап, қызметке кірісуге құлшынбады; король Эггфриттің ішінде болған үлкен топтың келуінен ғана ол қайта оралып, епископтық міндеттерді атқаруға келісті, бірақ оның орнына Линдисфарн епискобы болып, Кэтберттің орнына Гексамға кеткен Эатамен ауысты. Кэтберт 685 жылдың 26 наурызында Йорк қаласында архиепископ Теодор және алты епископтың қатысуымен шіркеуге бекітілді. Бірақ 686 жылғы Рождестводан кейін ол Ішкі Фарн аралындағы шатырына оралды, онда 687 жылдың 20 наурызында ауыр сырқаттан кейін қайтыс болды. Ол сол күні Линдисфарн қаласына жерленді, ал даниялықтардан қашып, ұзақ сапарлардан кейін оның қабірлік қалдықтары, сондай деп есептелді, Дурхемде қоныстанды, соның нәтижесінде қала мен Дурхем соборы құрылды. Қасиетті Котберт Ілтебісі – кейіннен Котберттің табытынан табылған заттардың бірі, ол да маңызды артефакт болып табылады.
Мұра
Кэтберт қайтыс болғаннан кейін, оның арашалық етуіне және оның қабірінің жанында дұға ету арқылы көптеген кереметтер байланыстырылды. Атап айтқанда, Уэссекс патшасы Ұлы Альфред, Данияға қарсы күресінде Кэтберт туралы көрген арман немесе көрінен шабыттанып, күш алды. Кейін Англия патшалары болған Уэссекс патшалық үйі Кэтбертке құрмет көрсетуді маңызды міндет санады, бұл ағылшын ұлтының екі шетінен келгендігін еске түсіріп, саяси маңызы бар хабарлама берді. Мишель Браун айтқандай, Даниялықтардың англосаксондық қоғамға сіңісіп кеткеннен кейін Кэтберт «Нортумбрия мен Англияның қайта жаңарған ұлттық санасы үшін келісімге келтіретін тұлға және біріктіру ортасы» болды. 8 ғасырдың тарихшысы Беда шамамен 720 жылы Әулие Кэтберттің өмірі туралы өлең мен проза жазды. Ол «Томас Беккет 1170 жылы қайтыс болғанға дейін Англиядағы ең танымал әулие болған» деп сипатталған. 698 жылы Кэтберт Линдсфарн қаласында әсемделіп жасалған еменнен жасалған қабірге қайта жерленді, бірақ оның тағы да көп қабірлері болды. 995 жылы «Кэтберт қауымы» Даремде құрылып, қоныстанды, олардың пікірінше, әулиенің еркімен, оның қабірін Честер-ле-Стритке апарып қайтару кезінде, Даниялықтардың шабуылынан уақытша қашқаннан кейін, арба жолға тығырыққа тіреліп қалды. Орта ғасырларда Кэтберт Тизден солтүстікке қарайғы Нортумбрияда тұратын халықтың өзін-өзі тануына үлкен үлес қосты. Симеон, 1018 жылы Кархам шайқасында шотландтарға қарсы сәтсіз жорыққа шыққан «Әулие Кэтберттің халқы», яғни «Тиз және Твид өзендері арасындағы барлық халық» екенін атап өтті. 11 ғасырдың соңына қарай Дарем епископтары Тайн мен Тиз өзендері арасында Дурхэм еркіндігі, кейін Дурхэм Палатинаттығы деп аталған жартылай тәуелсіз аймақ құрды. Осы аймақта Дарем епископы Англия патшасы сияқты билікке ие болды, ал әулие аймақтың тәуелсіздігінің күшті символына айналды. Палатинат тұрғындары «халиверфолк» деп аталды, бұл шамамен «әулиенің халқы» деп аударылады, және Кэтберт өзінің иелігін қатал қорғаушы ретінде танымал болды. Мысалы, 1346 жылы Невилл шайқасында Дарем аббаттығының преоры Кэтберттің көрінісін көріп, оған әулиенің киімін алып, оны шайқас алаңына жақын жердегі найзаға байрақ ретінде тіктеп беруді бұйырды. Осылайша, преор мен оның монахтары «Қасиетті Кэтберттің арашалығы және аталған қасиетті реликтің болуы» арқылы қорғалды. Көрініс шындыққа жата ма, жоқ па, Қасиетті Кэтберттің туы реформацияға дейін шотландтарға қарсы шайқаста үнемі алып жүрілді, және ол Әулие Кэтберттің өз халқының қорғаушысы ретінде қалай есептелгеніне жақсы мысал болып табылады. Нортумбрия университетінің ғалымы Фиона Рейсайд Эллиотт жасаған және жергілікті тоқыма суретшісі Рут О'Лири кестелеген тудың заманауи нұсқасы қазір Дарем соборындағы әулиенің қабірінде қойылған. Кэтберттің культі сонымен қатар Йорк Корольдігінің көп бөлігін құрайтын, енді Англияны басып алған Нормандармен де қабылданып, өзгертілген Даниялықтарға да тартымды болды. Дарем соборындағы Кэтберттің қабірі орта ғасырлар бойы маңызды саяхат орталығы болды, бірақ Генрих VIII-нің комиссарлары монастырларды тарату кезінде оны жойды.
Ескерткіштер
Беданың қасиетті өмірбаянына сәйкес, Кутберттің саркофагы оның қайтысынан он бір жыл өткен соң ашылғанда, оның денесі толыққанды сақталған немесе бүлінбеген күйде табылған. Бұл айқын керемет Кэтберттің өлімнен кейінгі құлшынысының үдемелі өсуіне алып келді, осылайша ол Солтүстік Англияның ең танымал қасиеттісіне айналды. Көптеген кереметтер оның арашалығымен және оның қабірінің жанында жасалған дұғалар арқылы орын алды. 875 жылы даниялықтар Линдисфарн монастырын басып алды, ал монахтар қашып, қасиетті Кутберттің денесін бірге алып, Мелроуз сияқты әртүрлі жерлерге көшірді, сондай-ақ Англиядағы католик шіркеуінде оны еске алу рәсімі ретінде сақтады. 1069 жылы епископ Этельвин Солтүстіктің тонаулары басталғанда король Уильямнан қашу үшін Кутберттің денесін Линдисфарнға тасымалдауға тырысты. 1104 жылы Кутберттің қабірі қайта ашылып, оның қабірлік заттары жаңадан салынған собордың алтарының артына орналастырылған жаңа киелі орынға көшірілді. Қорап ашылғанда, қазір "Сент-Кутберт Евангелиясы" (қазіргі Британ кітапханасының қосымша MS 89000, бұрын "Стонихерст Евангелиясы" деп белгілі) деп аталатын, 138х92 миллиметр өлшемді Жохан Евангелиясының кішкентай кітабы табылды. Бұл – түпнұсқа мұқабасы сақталған ең көне Батыс кітабы, ол әдемі безендірілген былғарыдан жасалған. Сонымен қатар, кейінірек 909-916 жылдарға жасалған, "Табиғат Құдайы" өрнегімен византиялық жібектен тігілген және өте сирек кездесетін ағылшын-саксон кестесімен (opus anglicanum) безендірілген киімдер жиынтығы табылды. Бұл киімдерді король Этельстан (927-939) Кутберттің киелі орны Честер-ле-Стритте болған кезде сапарға шығып, оның қабіріне сыйлаған. Кутберттің киелі орны монастырларды тарату кезінде қиратылды, бірақ ерекше жағдайларда оның қабірлік заттары сақталып қалды және әлі де сол жерде жерленген, бірақ олар 19 ғасырда оның ағаш сандығы мен басқа да қабірлік заттарымен бірге алынып тасталды. Қасиетті Кутберттің сандығы (іс жүзінде бірнеше сандықтардың бірі), Эрнст Китцингер және басқалардың жұмысымен қайта құрастырылды, соборда сақталды және ағылшын-саксон ағаш оюының маңызды және сирек мысалы болып табылады. Сандық 1827 жылдың 17 мамырында соңғы рет тексерілгенде, гранаттармен әшекейленген алтыннан жасалған, кейінірек Дарем және Ньюкасл университеттерінің гербінде Кутберттің геральдикалық белгісі ретінде қолданылған, ерекше пішіндегі саксондық төртбұрышты салбыр табылды.
Атаулар ауыстырылуы
2013 жылдан бері Дарем округінің туында Сент-Кутберттің кресі бейнеленген, көк және алтын түстерде. 2016 жылдан бері Шотландиядағы Кирккдбригшир округінің туында да Сент-Кутберттің кресі бар, және округтің аты оның есімімен байланысты. 1843 жылы салынған Дарем университетінің гербінде Сент-Кутберттің кресі басты элемент ретінде бейнеленген: күміс қалқанда қызыл Сент-Кутберттің кресі, сол жақ жоғарғы бұрышта көк түсті шаршыда алтын шеврон және үш күміс арыстан ("Көк қалқанда күміс Сент-Кутберттің кресі, ал жоғарғы сол жақ бұрыштағы көк шаршыда алтын шевронға қарай жүріп отырған қызыл арыстан"). Бұл крест университеттің көптеген колледждерінің гербтерінде де кездеседі. Бұрын Дарем университетінің құрамындағы Король колледжі болған Ньюкасл-апон-Тайн университетінің 1937 жылы бекітілген гербінде де Сент-Кутберттің кресі бар. Ньюкасл университетінің гербі: көк қалқанда күміс Сент-Кутберттің кресі және қалқанның жоғарғы бөлігінде қызыл арыстан ("Көк қалқанда күміс Сент-Кутберттің кресі, ал жоғарғы үштен бір бөлігінде сізге қарай жүріп отырған қызыл арыстан"). Сент-Кутберттің кресі Тайн мен Уэрдегі екі англикандық орта мектептің – Дам Аллан мектебі мен Сандерленд орта мектебінің таңбаларында да қолданылады. 1888 жылы құрылған Дарем университетінің Сент-Кутберт колледжі оның есімімен аталып, Дарем соборындағы әулиенің қабіріне жақын орналасқан. Колледж әр жылғы 20 наурызда немесе оған жақын күндері Сент-Кутберт күнін тойлайды. "Кут күні" – жыл сайынғы колледж мерекесі, ол көктемгі семестрде музыка, ойын-сауық, мерекелік шаралар және ішімдіктермен аталып өтеді. "Кадди Корси" – Честер-ле-Стрит пен Дарем соборы арасындағы белгіленген жаяу жол, ол қабірдің соңғы тоқтаған жерлерінің арасындағы саяхатты көрсетеді. 1895 жылы Сент-Кутберт атымен құрылған Уоркшоп колледжі Вудард мектептерінің соңғысы болды. Сент-Кутберт Жаңа Зеландиядағы Эпсом қаласындағы Сент-Кутберт колледжінің де құрметіне аталған; 21 наурыздағы Сент-Кутберт күні мектепте тойланады. Мектеп үйлері әулиенің өміріндегі маңызды орындардың аттарымен аталады: Данблан (сары), Элгин (жасыл), Иона (күлгін), Келсо (көк), Линдисфарн (ақ), Мелроуз (қызыл), Йорк (қызғылт) және Дарем (көк). Ньюкасл-апон-Тайн қаласындағы Рим-католик мектебі – Сент-Кутберт орта мектебі әулиенің есімімен аталады. Сент-Кутберт күні құлшылықпен тойланады, ал мектеп дұғаларында олардың қамқоршысы қасиеттіге сілтеме жасалады (әрқашан "Сент-Кутберт, біз үшін дұға ет" деген тілекпен аяқталады). Мектеп таңбасында Сент-Кутберттің епископ болған кезіне сілтеме жасайтын епископтың таяғы және оның жануарларға деген сүйіспеншілігін көрсететін қаздар бейнеленген. Сент-Кутберт есімін алған тағы бір Рим-католик орта мектебі – Рочдейлдегі Сент-Кутберт RC орта мектебі. 1968 жылы Bishop Henshaw School ретінде құрылған ол 1980 жылдардың соңында қазіргі атына өзгертілді. Мектеп таңбасында Сент-Кутберттің кресі және "In Christ We Serve" ("Біз Мәсіхте қызмет етеміз") деген ұран бар. Сент-Кутберт кооперативтік қоғамы (қазіргі Scotmid) 1859 жылы Эдинбургте алғашқы дүкенін ашты және Шотландиядағы ең ірі кооперативтердің біріне айналды. Оның сүт зауыты 1985 жылға дейін жылқымен тартылған жеткізу көліктерін пайдаланды, ал 1944 және 1959 жылдар аралығында кейіннен Джеймс Бондты ойнаған Шон Коннери сүтші болып жұмыс істеді. Рим-католик Хексам және Ньюкасл епархиясы Сент-Кутбертті өзінің қамқоршысы ретінде санайды, ал епархиядағы епископтарды бағыштау әрдайым 20 наурызда, Католик шіркеуіндегі Сент-Кутберт мейрамы күні өтеді. Көптеген шіркеулер Сент-Кутберт атымен аталады. Англияның Честерфилд қаласындағы православие қауымы Сент-Кутбертті өздерінің қамқоршысы ретінде қабылдады. Линдисфарн жерінде қазылған немесе жағалауда табылған әктас тастан алынған, омыртқаға немесе розниге байланған, құнарлы криноидты колоннальдар Сент-Кутберт бұрандасы деп аталды. Нортумберлендте ейдр қазындығы "кадди" қазындығы деп аталады. Фарн аралдарында Сент-Кутберт аралдарда ұя салатын қаздар мен басқа да теңіз құстарын қорғау үшін арнайы заңдар енгізді. Камбрияда Холм Сент-Кутберт ауылдық округі мен кенті, сонымен қатар приход шіркеуі де оның есімімен аталған. Бұл ауылды аймақ, онда үлкен ауыл және көптеген кішігірім ауылдар бар. Сент-Кутберт жолы – Шотландияның ұлы жолдарының бірі. Сент-Кутберт Англия шіркеуінде 20 наурызда кіші мерекесімен еске алынады, немесе 4 қыркүйекте және Англиядағы Рим-католик шіркеуінде 4 қыркүйекте тойланады.
Көркем шығармаларда
Сент-Катберттың мұрасы Бенджамин Майерстің "Кадди" романында көркемделіп суреттелген, Блумсбери циркі, 2023 жыл.