Кіріспе

Әскери қызметтегі саяси офицер

Әскери қызметте саяси комиссар немесе саяси офицер (немесе политрук, «саяси басшы» және «саяси нұсқаушы» сөздерінің біріккен түрі) – оған бекітілген әскери бөлімнің саяси білімі (идеологиясы) мен ұйымдастырылуына жауапты бақылаушы офицер. Бұл функция алғаш рет француз революциясы кезінде (1789–1799 жж.) француз революциялық армиясында «commissaire politique» (саяси комиссар) немесе «représentant en mission» (миссиядағы өкіл) ретінде пайда болды. Саяси комиссарлар Испания азамат соғысы (1936–1939 жж.) кезінде Халықаралық бригадаларда кеңінен қолданылды. Олар 1918 жылдан 1991 жылға дейін Кеңес Қызыл Армиясында, сондай-ақ 1943 жылдан 1945 жылға дейін нацистік Германияның қарулы күштерінде «Nationalsozialistische Führungsoffiziere» (ұлттық-социалистік басшылық офицерлері) ретінде болды. Бұл функция Қытай Халық Азаттық Армиясында, Тайваньның Қытай Республикасы Армиясында және Вьетнам Халық Армиясында қолданылуда. Әдебиетте Том Клэнсидің «Қызыл қазанға аңшылық» романында осы аттас совет суасты кемесінің саяси офицерінің (Замполит) қазасы капитан Рамиустың ұзақ уақыттан бері жоспарланған дезертирлік схемасын іске қосатын оқиға ретінде бейнеленген.

Қытай Халық Республикасы

Саяси комиссар лауазымы 1927 жылғы Санван қайта ұйымдастыруынан бері Қытай Қызыл Армиясында болды, ол Қытай Коммунистік партиясы комитеттерімен әр деңгейдегі әскери ұйымдарды құрды. Бұл практика 1929 жылғы Гутиан конференциясында «Партия мылтықты басқарады» принципімен ресмилендірілді. Қызыл Армия коммунистік революция күштерінің бөлігі болғандықтан, Мао Цзэдун оның жауынгерлік және саяси миссиялардағы рөлін үнемі атап көрсетті. Саяси комиссарлардың міндеті – Қызыл Армияның ішкі мүшелеріне коммунистік идеологияны үйрету, сондай-ақ Қызыл Армияны әділ күш ретінде көрсету арқылы жауға қарсы насихат жүргізу болды. Халық Азаттық Армиясында (ХАА) әр деңгейдегі басқарудың екі буынды құрылымы бар: әскери және партия органы. Бұл ұжымдық басшылық әскери қолбасшы мен саяси қолбасшы (яғни саяси комиссар) арасында жүзеге асырылады. Саяси комиссар әрқашан әскери формадағы офицер, тактикалық және саяси білімі бар, сонымен қатар Қытай Коммунистік партиясының кадры болып табылады. Бұрын бұл лауазым партияның азаматтық қызметкерлеріне әскери қызметте тәжірибе алу үшін пайдаланылған. Әдетте, операциялық басқару органында әскери қолбасшы ең жоғары шешім қабылдаушы болып табылады, ал саяси комиссар оның орынбасары болып табылады. Орынбасар ретінде саяси комиссар көбінесе қоғамдық байланыстар, бөлімдердің әл-ауқаты, психикалық денсаулық, мораль және саяси білім беру сияқты әкімшілік мәселелерге жауапты. Чжан Чжэн Куо кейін Сунь Ли Женді тұтқындап, оны Американың Орталық барлау агенттігімен бірге Чжан Кайшы мен Гоминьданды құлатуға сүмелек болды деп айыптады. Сунь 1955 жылы үй қамауына алынды. Бүгінде саяси комиссарлар Саяси соғыс басқармасына қарасты және Қытай Республикасы Армиясының саяси операцияларын жоспарлау және бақылау үшін жауапты. Олар психологиялық соғысқа қатысады, сыртқы тұтынуға арналған насихат дайындайды, сондай-ақ кеңес беру, психологиялық соғыс бойынша оқыту және Тайвань әскері үшін жаңалықтарды өңдеу жұмыстарын жүзеге асырады.

Кеңес Одағы мен Шығыс блогы

Саяси комиссардың алғашқы нысаны 1917 жылғы ақпан революциясы кезінде Исполкомның даулы №1 жарлығын шығарғанда құрылды. Большевиктер 1917 жылдың қараша айындағы қазан революциясы арқылы билікке келгенде және 1917–1922 жылдардағы Ресей азамат соғысы басталғанда, Леон Троцкий Қызыл Армияны біртіндеп құрып, саяси офицерлердің рөлін белгіледі. Олардың міндеті – коммунистік партиялардың қарулы күштердің адалдығына сене білуін қамтамасыз ету болды. Ақпан революциясы мен қазан революциясы арасында зор айырмашылық болғанымен, екі революцияның да басшылары қарсы революциядан қорқып, әскери шенеуніктерді ең мүмкін қарсы революциялық қауіп деп санады. Кейіннен Шығыс блогындағы комиссарлар әлеуметтік инженерия саласында кеңірек өкілеттіктерге ие болды.

Кеңес Одағында

Қызыл Армияда (1918-1946) және Кеңес Армиясында (1946-1991) саяси комиссар (комиссар) лауазымы тек 1918-1924, 1937-1940 және 1941-1942 жылдары ғана болды; барлық Қызыл Армия саяси офицерлері комиссар болған жоқ. Саяси комиссардың әскери шені, өзіне тіркелген бөлім командирінің шенімен тең болды; сонымен қатар, комиссардың бөлім командирінің бұйрықтарына кез келген уақытта қарсы келуге құқығы болды. Қызыл Армия тарихының басқа кезеңдерінде саяси офицерлер әскери жағынан бөлім командирлеріне бағынышты болды және саяси комиссар лауазымы болған жоқ. Ресей армиясының саяси бақылауын саяси комиссар жүзеге асырды, ол ротадан дивизия деңгейіне дейін, соның ішінде теңіз күштерінде де, барлық бөлімшелерде және құралымдарда болды. Армия, майдан, флот және флотилия деңгейінде Революциялық әскери кеңестер (немесе Реввоенсоветтер, РВС) құрылды, олар кем дегенде үш мүшеден – командирден және екі саяси қызметкерден тұрды. Саяси қызметкерлер ресми саяси комиссарлар болғанымен, "комиссарлар" емес, "РВС мүшелері" деп аталды. 1919 жылы рота деңгейіндегі саяси офицерлерге политрук (политрук, политический руководитель, саяси жетекші) атағы берілді. Олардың ресми саяси комиссарлар ретінде тағайындалғанына қарамастан, оларды "комиссар" деп атамады. 1925 жылдан бастап, эдиноначалие (единоначалие, бір қолбасшылық) доктриналық бағыты қалыптасты, және саяси комиссар әскери институт ретінде жойылды. Эдиноначалиені енгізу екі жолмен жүргізілді: әскери командир Коммунистік партияға қосылып, өз бөлімшесінің саяси офицеріне айналды, немесе оған бағынышты офицер (помполит, саяси жұмыс жөніндегі қолбасшының көмекшісі) тағайындалды. Алдынан, 1924 жылы РВС әскери кеңестер деп аталды, мұндай жоғары деңгейдегі саяси офицерлер ХВС (Chlen Voennogo Soveta, Әскери кеңестің мүшесі) деп аталды; олар 1934 жылы таратылды. 1937 жылдың 10 мамырында Қызыл Армияда саяси комиссар лауазымы қайта жаңғыртылды және әскери кеңестер құрылды. Бұл, кеңес қарулы күштеріндегі саяси тазалаулардың нәтижесі болды. Тағы да, 1940 жылдың тамызында саяси комиссарлар лауазымы жойылды, бірақ әскери кеңестер Герман-Совет соғысы (1941-1945) кезеңінде және одан кейін де жалғасты. Армия деңгейінен төмен, эдиноначалие (бір қолбасшылық) жүйесі қайта орнатылды. 1941 жылдың шілдесінде, Қызыл Армияның соғыстың басындағы жеңілістерінен кейін, саяси комиссар лауазымы қайтадан пайда болды. Осы кезеңде комиссарлар әскери бөлімдердегі "екінші қолбасшылар" ретінде маңызды рөл атқарды. Олардың шені мен нышандары, әдетте, офицерлердің шенімен сәйкес келді. Бұл тиімсіз болып шыққандықтан, генерал Конев Сталиннен саяси офицерді қолбасшыларға бағындыруды сұрады: комиссарлардың жұмысы көңіл-күйге қатысты функцияларға қайта бағытталды. "Комиссар" термині 1942 жылдың тамызында жойылды, ал рота және полк деңгейінде помполит офицері замполитпен (саяси мәселелер жөніндегі орынбасар) ауыстырылды. Бастапқы "комиссар" атағымен танымал болмаса да, саяси офицерлер Кеңес Қарулы Күштерінің барлық түрінде – армия, теңіз күштері, әуе күштері, стратегиялық зымыран әскерлері және т.б. – 1991 жылы Кеңес Одағы тарағанға дейін сақталды.

Шығыс блогының әскерлері

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Шығыс блогының басқа әскерлері де кеңестік үлгідегі саяси офицерлерді пайдаланды. Мысалы, Шығыс Германияның Ұлттық халық армиясы Политофицерлерді бөлім командирінің саяси тәрбие жөніндегі орынбасары ретінде қолданды. Корея соғысы кезінде Корея Халық Армиясының комиссарлары "Мәдени бөлімдері" немесе "Саяси бөлімдері" деп танылды.