Қытайдың басты басшысы

Кіріспе

Қытайдың жоғарғы басшысына арналған бейресми термин. «Жоғарғы басшы» – Қытай Халық Республикасының (ҚХР) ең маңызды саяси тұлғасына арналған бейресми термин. Жоғарғы басшы әдетте Қытай Коммунистік партиясын (ҚКП) және Халықтық азаттық армиясын (ХАА) бақылайды, көбінесе ҚКП Бас хатшысы және Орталық әскери комиссияның (ОАК) төрағасы лауазымдарын иеленеді. Қытайдың партиялық-мемлекеттік жүйесінде мемлекеттік өкіл (президент) немесе үкімет басшысы (премьер-министр) міндетті түрде жоғарғы басшы болмайды, себебі ҚКП-нің рөлі саяси тұрғыдан мемлекеттік лауазымдардан маңыздырақ. Жоғарғы басшы – бұл жеке лауазым немесе ресми қызмет емес. Бұл термин Ден Сяопиннің кезеңінде (1978–1989) кеңінен танымал болды, ол кезде ол мемлекеттік өкіл, үкімет басшысы немесе ҚКП Бас хатшысы сияқты ешқандай ресми немесе маңызды партиялық немесе үкіметтік лауазымды атқармай тұрып саяси билікке ие бола алды. ІЖӨ-нің сатып алу қабілеті паритеті бойынша әлемдегі ең ірі экономиканың, номиналды ІЖӨ бойынша екінші ірі экономиканың және болашақ супердержаваның басшысы ретінде жоғарғы басшы әлемдегі ең ықпалды саяси тұлғалардың бірі саналады. Жоғарғы басшы мәртебесі мен «көшбасшылық өзегі» мәртебесі арасында үлкен байланыс бар, көптеген, бірақ барлық емес жоғарғы басшылар сонымен қатар «көшбасшылық өзегінің» құрамында болды, дегенмен бұл екі бөлек ұғым. Бұл термин Деннің ізбасарлары Цзян Цзэминь, Ху Цзиньтао және Си Цзиньпинге қатысты жиі қолданылмайды, олардың барлығы ресми түрде ҚКП Бас хатшысы (партия басшысы), ҚХР Президенті (мемлекеттік өкіл) және ОАК төрағасы (бас қолбасшы) лауазымдарын атқарды. Сондықтан Цзян, Ху және Си халықаралық аренада көбінесе президент деп аталады, бұл атау басқа республика басшылары тарапынан да қолданылады, және ғалымдар бұл лауазымды жоғарғы басшы деп санауға болады. Конституцияға сәйкес, президенттік лауазым көбінесе рәсімдік сипатта болады, ал Қытайдың саяси жүйесіндегі ең күшті лауазым – ҚКП Бас хатшысы. Си Цзиньпин – қазіргі жоғарғы басшы. Ол 2013 жылғы наурызда Ху Цзиньтаодан президенттік лауазымды қабылдағаннан бұрын, 2012 жылғы қарашада ҚКП Бас хатшысы болған кезде бұл рөлді атқарған деп есептеледі.

Informal term for the top leader in China

Paramount leader is an informal term for the most important political figure in the People's Republic of China (PRC). The paramount leader typically controls the Chinese Communist Party (CCP) and the People's Liberation Army (PLA), often holding the titles of CCP General Secretary and Chairman of the Central Military Commission (CMC). The state representative (president) or head of government (premier) are not necessarily paramount leader—under China's party state system, CCP roles are politically more important than state titles. The paramount leader is not a formal position nor an office unto itself. The term gained prominence during the era of Deng Xiaoping (1978–1989), when he was able to wield political power without holding any official or formally significant party or government positions at any given time (state representative, head of government or CCP General Secretary). As the leader of the world's largest economy by GDP purchasing power parity (PPP), the second largest economy by nominal GDP, and a potential superpower, the paramount leader is considered to be one of the world's most powerful political figures. There has been significant overlap between paramount leader status and leadership core status, with a majority but not all of paramount leaders being also leadership cores, though they are separate concepts. The term has been used less frequently to describe Deng's successors, Jiang Zemin, Hu Jintao and Xi Jinping, who have all formally held the offices of General Secretary of the Chinese Communist Party (party leader), President of the People's Republic of China (state representative) and Chairman of the Central Military Commission (commander in chief). Jiang, Hu and Xi are therefore usually referred to as president in the international scene, the title used by most other republican heads of state. and generally regarded by scholars as the post whose holder can be considered paramount leader. The presidency is a largely ceremonial office according to the Constitution, and the most powerful position in the Chinese political system is the CCP general secretary. Xi Jinping is the current paramount leader. He is considered to have taken on the role in November 2012, when he became CCP general secretary, rather than in March 2013 when he succeeded Hu Jintao as president.

Тарих

Төраға Мао Цзэдун 1949 жылы Коммунистік Қытай құрылғаннан бастап сөзсіз билеуші болды және бірден үш төрағалық лауазымды атқарды: Қытай Коммунистік партиясының төрағасы, Орталық әскери комиссияның төрағасы және Қытай Халық Республикасының төрағасы (1954–59), осылайша ол партия, әскери және мемлекеттік басшы болып табылды. Мәдени революциядан кейін партия ішінде ең ауыр кемшіліктер саяси билікті жүзеге асырудағы тексерулер мен тепе-теңдіктің болмауынан және Маоның "жеке тұлғалық билігінен" туындады деген консенсус қалыптасты. 1980 жылдардан бастап басшылық биліктерді бөлуді тәжірибеден өткізуге тырысты, нәтижесінде бас хатшы, президент және премьер-министр лауазымдарын әртүрлі адамдар атқарды. Мысалы, 1985 жылы ҚКП Бас хатшысы Ху Яобан, Қытай Президенті Ли Сяньнян және Қытай Премьер-министрі Чжао Цзыян болды. Алайда, Дэн Сяопин әлі де басшылықтың өзегі ретінде танылды. Ху мен Чжао екеуі де 1980-ші жылдардың соңында жақсы қабақтан шықпады, бірақ Дэн соңғы саяси бақылауды сақтай алды. 13-ші Орталық Комитетінің 4-ші пленумына (23-24 маусым 1989 ж.) дейін Орталық Комитет мүшелерімен өткен талқылауда Дэн Сяопин "Басты көшбасшы" тұжырымын енгізді. Оның талдауына сәйкес, Чэнь Дуксю, Цюй Цюбай, Сян Чжунфа, Ли Лисан және Ван Мин сияқты тұлғалар болғанына қарамастан, партия 1935 жылғы Цзунь конференциясында Мао Цзэдун билікке келгенге дейін дұрыс "Басты көшбасшыға" ие болған жоқ. Маоның сайлануы ҚКП басшылығының "Бірінші буынына" бастама берді. Екінші буынға қатысты, Дэн кейінге қарап, өзінің "Жеңкі" болғанын, бірақ үшінші буынға өтуді үнемі жоспарлап отырғанын мойындады. Осы мақсатта ол өз тыңдаушыларын Цзян Цзэминьді "Үшінші буынның" өзегі ретінде біріктіруге шақырды. Дэн 5-ші пленумға дейін (1989 ж. 6-9 қараша) Орталық әскери комиссия төрағасы лауазымынан ресми түрде бас тартса да, ҚКП жариялаған ресми тарихтар бұл мақұлдауды 4-ші пленумда Дэн әкімшілігінен Цзян әкімшілігіне өту деп қарастырады. "Басты көшбасшы" атауы Дэннің ізбасарлары Цзян Цзэминь мен Ху Цзиньтаоға қолданылды, бірақ олар көптеген басшылық лауазымдарды атқарғанына қарамастан, Дэн сияқты билікке ие болмағаны баршаға мәлім. Ұжымдық басшылыққа көбірек мән берілді, онда жоғарғы басшы теңдер арасындағы бірінші тұлға ретінде билікті ҚКП Саяси бюросының тұрақты комитетінің келісімімен жүзеге асырады. Цзян 2002 және 2003 жылдары Бас хатшы және Президент лауазымдарынан кеткеннен кейін Орталық әскери комиссия төрағасы лауазымын сақтап қалды. Әскери билік коммунистік Қытайда саяси билікті жүзеге асырудың маңызды бөлігі болды және осылайша жоғары әскери лауазымды иелену Цзянға белгілі бір формалды билікті сақтап қалуға мүмкіндік берді. Цзян 2002-2004 жылдар аралығында ресми лауазымдарынан кеткен кезде, "Басты көшбасшы" кім екені белгісіз болды. Ху Цзиньтао билікте болған жылдары үш лауазымды бірге атқарды. Ху барлық үш лауазымды 2012 жылдың қарашасында Си Цзиньпин ҚКП Бас хатшысы және Орталық әскери комиссия төрағасы болған кезде, ал 2013 жылдың наурызында Си президент болған кезде өзінің ізбасары Си Цзиньпинге тапсырды. Си Цзиньпин билікке келгеннен бері екі жаңа орган – Ұлттық қауіпсіздік комиссиясы және Орталық кең ауқымды реформаларды тереңдету комиссиясы құрылды, бұл саяси билікті Дэннан бері ешкімге тең емес деңгейде ең жоғары басшыға шоғырландырды. Бұл органдар ұлттық қауіпсіздік және экономикалық реформа салаларындағы жалпы саяси бағытты белгілеуге жауапты болды. Екі топты да Бас хатшы басқарады.

Chairman Mao Zedong was the undisputed ruler of Communist China from its beginning in 1949 and held three chairman offices at once: Chairman of the Chinese Communist Party, Chairman of the Central Military Commission and Chairman of the People's Republic of China (1954–59), making him the leader of the party, military and state, respectively. Following the Cultural Revolution, a rough consensus emerged within the party, that the worst excesses were caused by lack of checks and balances in the exercise of political power and the resulting "rule of personality" by Mao. Beginning in the 1980s, the leadership experimented with a quasi separation of powers, whereby the offices of general secretary, president and premier were held by different people. In 1985, for example, the CCP General Secretary was Hu Yaobang, the Chinese President was Li Xiannian and the Chinese Premier was Zhao Ziyang. However, Deng Xiaoping was still recognized as the core of the leadership. Both Hu and Zhao fell out of favour in the late 1980s, but Deng was able to retain ultimate political control. In a discussion with Central Committee members in the lead up 4th Plenum of the Thirteenth Central Committee (Jun. 23 24 1989), Deng Xiaoping introduced the concept of the "Core Leader". In his analysis, despite the existence of figures like Chen Duxiu, Qu Qiubai, Xiang Zhongfa, Li Lisan, and Wang Ming, the Party did not have a proper "Core Leader" until the ascent of Mao Zedong at the Zunyi Conference of 1935. Mao's election ushered in the "First Generation" of CCP leadership. As for the second generation, Deng conceded that in retrospect, he had himself been the "Core", but that he had been constantly planning for the transition to a third generation. For this purpose, he encouraged his audience to rally around Jiang Zemin as the core of the "Third Generation". Despite Deng formally relinquishing the position of Chairman of the Central Military Commission until the 5th Plenum (Nov. 6 9 1989), official histories published by the CCP regard this endorsement, at the 4th Plenum, as the transition from the Deng administration to the Jiang administration. The paramount leader label has been applied to Deng's successors, Jiang Zemin and Hu Jintao, though it is generally recognized that they did not wield as much power as Deng despite their having held more offices of leadership. There has been a greater emphasis on collective leadership, whereby the top leader is a first among equals style figure, exercising power with the consensus of the CCP Politburo Standing Committee. When Jiang left the offices of General Secretary and President in 2002 and 2003, respectively, he held onto the position of Chairman of the Central Military Commission. Military power had always been an important facet in the exercise of political power in Communist ruled China and as such holding the top military post meant Jiang retained some formal power. When Jiang stepped down from his formal posts between 2002 and 2004, it was ambiguous who the paramount leader was. Hu Jintao held the same trio of positions during his years in power. Hu transferred all three positions onto his successor Xi Jinping between November 2012, when Xi became CCP General Secretary and Chairman of the Central Military Commission; and March 2013, when Xi became president. Since Xi's ascendance to power, two new bodies, the National Security Commission and Central Comprehensively Deepening Reforms Commission, have been established, ostensibly concentrating political power in the paramount leader to a greater degree than anyone since Deng. These bodies were tasked with establishing the general policy direction for national security, as well as economic reform. Both groups are headed by the General Secretary.