Кіріспе

Габсбургтер патшасы 1273–1291 жылдары.

Рудольф I (1 мамыр 1218 – 15 шілде 1291) – Габсбургтер әулетінен шыққан Германияның алғашқы патшасы. Германияның граф-патшаларының біріншісі ол 1273 жылдан өмірінің соңына дейін, 1291 жылға дейін биледі. Рудольфтың сайлануы 1250 жылы Хогенштауфен императоры Фредерик II қайтыс болғаннан кейін басталған Ұлы Үзіліс кезеңінің аяқталуын білдірді. Бұрын Швабия графы болған ол, өзінің қуатты қарсыласы, Премислид әулетінен шыққан Богемия патшасы Отокар II-ге қарсы Австрия және Штирия герцогтіктерін иеленген алғашқы Габсбург болды және 1278 жылы Марчфельд шайқасында оны жеңді. Бұл аймақтар 600 жылдан астам уақыт Габсбургтердің билігінде болды, Габсбург монархиясының ядросын құрады және қазіргі Австрия мемлекетінің негізі болды. Рудольф Габсбургтер әулетін императорлық князьдер деңгейіне көтеруде маңызды рөл атқарды.

Ерте өмір

Рудольф 1218 жылдың 1 мамырында қазіргі Оңтүстік-Батыс Германияның Брайсгау аймағындағы Сасбах-ам-Кайзерстуль қаласының жанындағы Лимбург қамалында дүниеге келді. Ол Габсбург әулетінің графы Альберт IV-нің және Кибург графы Ульрихтың қызы Гедвиганың ұлы еді. Шамамен 1232 жылы, ол Лауфенбург графы Рудольф I-нің інісіне, рыцарьлық өнерді үйрену үшін жас шабандоз ретінде берілді.

Габсбург графы

1239 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Рудольф одан қазіргі Швейцарияның Аргау аймағындағы Габсбургтер қасаратының ата-бабалары мекендеген жері мен Эльзаста үлкен жерлер мұраға алды. Осылайша, 1240 жылы Рудольфтің күшінің артуын тоқтату және Schöllenenschlucht шатқалы арқылы өтетін маңызды "Ібіліс көпірі" (Teufelsbrücke) бақылауына алу мақсатымен император Фредерик II Фрайбриф фон Фаенца арқылы Швицке рейхсфрейт (императорлық еркіндік) берді. 1242 жылы Туффенштейннің Югосы граф Рудольфты келемездік сөздерімен ашуландырды. Габсбург графы жауап ретінде оның иеліктеріне шабуыл жасады, бірақ билік орталығын басып алуға қол жеткізе алмады. Күндер өте келе граф Рудольф қала күзетшілеріне пара беріп, қалаға кірді де, сол жерде Югоны өлтірді. 1244 жылы Люцерн көлін бақылауға және көршілес Uri, Schwyz және Унтервальден ормандық қауымдастықтарын шектеу үшін Рудольф оның жағасында Нюхабсбург қамалын салды. Ол 55 жасқа келгенде, оның өмірлік жолының көп бөлігі, Нюрнбергтің Гогенцоллерн бурграфы Фридрих III-нің күш-жігерінің нәтижесі болды. Саксония герцогы Альберт II және Пфальц курфюрсі Людовик II-нің қолдауы Рудольфтың екі қызына үйлендіру арқылы алынды. Нәтижесінде, сайлау коллегиясында Богемия королі Оттокар II (1230–1278), өзі де таққа үміткер және қайтыс болған Хогенштауфен королі Швабиялық Филипппен туыс (ең үлкен қызының ұлы болғандықтан), Рудольфқа қарсы жалғыз болды. Басқа үміткерлер Анхальт князі Зигфрид I және Мейсен марграфы Фридрих I (1257–1323) болды, ол әкесі әлі тірі болғандықтан өз княздығына ие емес, император Фредерик II-нің жас немересі еді. Төменгі Бавария герцогы Генрих XIII-нің Богемия королінің орнына жетінші сайлаушы ретінде қабылдануы арқасында Рудольф жеті дауыстың барлығына ие болды.

Неміс патшасы

Рудольфтің тәжі 1273 жылдың 24 қазанында Ахен соборында киді. Рим папасының мақұлдауына қол жеткізу үшін Рудольф Римдегі, Папаның аймағындағы және Сицилиядағы барлық императорлық құқықтарынан бас тартты және 1275 жылы крест жорығына қатысуға ант беріп, жаңа крест жорығын бастауға уәде берді. Рим папасы Григорий X, Богемияның Оттокар II-сінің наразылығына қарамастан, Рудольфті ғана мойындап қана қоймай, 1257 жылы Голландия графы Вильгельм II-нің мұрагері ретінде Германияның (анти) патшасы болып таңдалған Кастилия королі Альфонсо X-ті (Швабияның Филипптің тағы бір немересі) солай істеуге көндірді. Осылайша Рудольф бұрынғы адал қызмет еткен Хогенштауфен әулетінің екі мұрагерінен де асып түсті. 1274 жылдың қарашасында Нюрнбергтегі императорлық сеймде император Фридрих II қайтыс болғаннан бері тартып алынған барлық корольдік иеліктерді қалпына келтіру керек деп шешілді, ал король Оттокар II жаңа корольды мойындамағаны үшін сеймге жауап беруі керек болды. Оттокар Австрия, Штирия және Каринтия герцогтықтарын, сондай-ақ оның бірінші әйелі, Бабенберг әулетінен шыққан мұрагер арқылы талап еткен Карниола маркасын қалпына келтіруден бас тартты. Рудольф Бабенберг мұрасына Оттокардың мұрагерлігін қабылдаудан бас тартты, провинциялар еркек ұрпақтары болмағандықтан императорлық тәжге қайта оралатынын мәлімдеді. Король Оттокар императорлық тыйымға алынды; 1276 жылдың маусымында оған қарсы соғыс жарияланды. Оттокардың бұрынғы одақтасы, Төменгі Баварияның герцогы Генрих XIII-ті жақтасуын өзгертуге көндіргеннен кейін, Рудольф Богемия королін 1276 жылдың қарашасында төрт провинцияны корольдік әкімшіліктің бақылауына беруге мәжбүр етті. Рудольф Оттокарды Богемия патшалығына қайта орналастырып, оның қызын Оттокардың ұлы Вацлав II-ге берді және Венаға жеңіспен кірді. Алайда Оттокар келісімді орындау туралы сұрақтар көтерді және бірнеше неміс князьдерінің, оның ішінде Төменгі Баварияның Генрих XIII-нің қолдауын алды. Бұл одаққа қарсы тұру үшін Рудольф Венгрия королі Ладислав IV-пен одақ құрып, Вена азаматтарына қосымша жеңілдіктер берді. 1278 жылдың 26 тамызында қарсыластар Марчфельд шайқасында кездесті, онда Оттокар жеңіліп, қаза тапты. Моравия маркаграфы бағындырылды және оның үкіметі Рудольфтің өкілдеріне тапсырылды, ал Оттокардың жесірі, Славонияның Кунигундасы Прага маңындағы провинцияны ғана басқара алды, ал жас Вацлав II Рудольфтің кіші қызы Юдитке тағы да берілді. Рудольфтің назары Австрия мен оған жақын провинциялардағы иеліктерге ауды, олар корольдік доменге қосылды. Ол сол жерде билігін орнатуға бірнеше жыл жұмсады, бірақ отбасын сол провинцияларды басқаруға мұрагер етіп тағайындауда қиындықтарға тап болды. Соңында князьдердің қарсылығы жеңілді. 1282 жылдың желтоқсанында Аугсбургтегі Хофтагта (императорлық сеймде) Рудольф өзінің ұлдары Альберт пен Рудольф II-ні Австрия мен Штирия герцогтықтарымен тағайындады, осылайша Габсбург әулетіне негіз салды. Сонымен қатар, ол он екі жасар Рудольфті Швабия герцогы етіп тағайындады, бұл тек атаққа ғана ие болған лауазым болды, өйткені герцогтік Конрадинді өлтіргеннен бері нақты билеушісі болған жоқ. 1274 жылдан бері Гориция-Тироль графы Майнхард II-нің қызына үйленген 27 жастағы герцог Альберт жаңа иелікте белгілі бір ықпалға ие болуға қабілетті болды. 1286 жылы король Рудольф Альберттің қайнағасы, граф Майнхардты Оттокардан тартып алынған бағындырылған провинциялардың бірі - Каринтия герцогтығымен толықтай тағайындады. Империя князьдері Рудольфке патшалық доменге қайтарып алынған барлық иеліктерді өз ұлдарына беруге рұқсат бермеді, ал оның одақтастары да сыйлықтарына мұқтаж болды. Батысқа бет бұрып, 1281 жылы Савой графы Филипп I-ді өзіне кейбір аумақтарды беруге мәжбүр етті, содан кейін Берн азаматтарын бұрын бас тартқан салық төлеуге мәжбүр етті. Оның ұлы Рудольф II Шосшальде шайқасында Бернді жеңгеннен кейін Швейцариядағы билігін нығайтты. Ол Швейцариядағы иеліктерін одан әрі кеңейтіп, отбасына кейбір шіркеулік лауазымдарды берді. 1289 жылы ол граф Филипптің мұрагері Отто IV-ке қарсы жорық жасап, оны құрмет көрсетуге мәжбүр етті. 1281 жылы Рудольфтің бірінші әйелі қайтыс болды. 1284 жылдың 5 ақпанында ол Францияның батыс көршісі Бургундия герцогы Хью IV-нің қызы Изабеллаға үйленді. Бірақ Рудольф ішкі бейбітшілікті қалпына келтіре алмады. Бавария, Франкония және Швабияда аумақтық бейбітшілік орнату туралы бұйрықтар шығарылды, ал 1287 жылдың наурыз айында Вюрцбург Синодында бүкіл империя үшін. Бірақ патшада оларды жүзеге асыру үшін күш, ресурстар мен шешімділік болмады, бірақ 1289 жылдың желтоқсанында ол Тюрингияға экспедиция ұйымдастырып, онда бірнеше қарақшы сарайларын қиратты. 1291 жылы ол өзінің ұлы Альбертті Германия королі етіп сайлауға тырысты. Бірақ сайлаушылар екі корольді қолдауға шамалары жетпейтінін мәлімдеді, бірақ шындығында Габсбург әулетінің күшінің артуынан қорқып отырған болуы мүмкін. Рудольфтің қайтысынан кейін олар Нассау графы Адольфты сайлады.

Яһудилерді қудалау

1286 жылы Рудольф I яһудилерге қарсы жаңа қудалауды бастады, оларды servi camerae ("қазынаның құлдары") деп жариялап, осылайша олардың саяси еркіндіктерін жоққа шығарды. Көптеген адамдармен бірге Ротенбург раввині Мейр отбасымен және ізбасарларымен Германиядан кетіп бара жатқанда Ломбардияда қолға түсіп, Эльзастағы бекініске қамалды. Дәстүр бойынша, оның үшін (Рош) 23 000 күміс маркасы көлемде үлкен құн төленді, бірақ раввин Мейр басқа раввиндердің де тұтқындалуына себеп болуы мүмкін деп ойлағандықтан одан бас тартты. Ол жеті жыл түрмеде қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін он төрт жыл өткен соң, Александр бен Шломо (Сускинд) Уимпфен оның денесі үшін құн төледі, содан кейін ол Махарамның қасына жерленді.

Өлім

Рудольф 1291 жылғы 15 шілдеде Шпейерде қайтыс болды және Шпейер соборында жерленді. Оның ұлдарының тек біреуі ғана – Альберт I сақталды. Оның қыздарының көпшілігі одан кейін өмір сүрді, бірақ Екатерина 1282 жылы босанғанда, ал Хедвиг 1285/6 жылдары қайтыс болды. Рудольфтың билеуі Габсбургтер әулетін мемлекеттің оңтүстік-шығыс бөлігінде күшті династия ретінде орнатуымен ерекшеленеді. Басқа аймақтарда императорлық биліктің Инвеституралық дау-дамайдан бергі ғасырлар бойғы құлдырауы жалғасты, ал князьдер көбінесе өздеріне қарай басшылық етуге қалдырылды. "Құдайлық комедияда" Данте Рудольфті замандастарымен бірге тазару есігінің алдында отырған күйінде көріп, оны "қажетті ісін орындамаған адам" деп сипаттайды.