Кіріспе

Жылдамшалар – Aerodramus, Collocalia, Hydrochous және Schoutedenapus төрт туысына жататын құстар, олар жылдамшалар (Apodidae) туысының Collocaliini тайпасын құрайды. Топта шамамен отыз түр бар, олардың көпшілігі Оңтүстік Азия, Тынық мұхиты аралдары және Солтүстік-Шығыс Австралияда, тропикалық және субтропикалық аймақтарда таралған. Олар көп жағынан Apodidae туысының әдеттегі өкілдері болып табылады, жылдам ұшуға арналған тар қанаттары, ұшқанда жәндіктерді ұстауға ыңғайлы кең ауыз қуысы және кішкентай, қысқарған тұмсығы бар, ал тұмсықтың айналасы қылшықтармен қоршалған. Көптеген түрлерді басқа жылдамшалардан және тіпті басқа құстардан ерекшелейтін нәрсе – олардың қараңғыда, түнде үңгірлердегі жарықтар мен қуыстар арқылы навигация жасауға мүмкіндік беретін қарапайым, бірақ тиімді эхолокация қабілеті. Кейбір түрлердің ұялары толығымен олардың сілекейінен қатып қалған жіптерден тұрады, олар жеуге жарамды және сондықтан Қытайдың дәстүрлі тағамы – құстар ұясы сорпасын дайындау үшін жиналады.

Сипаттамасы мен экологиясы

Тез ұшқыштар тұқымдасы таксономиялық зерттеулердегі құстардың ең күрделі топтарының бірі болып табылады, бірақ шаяншақтар тайпасы жақсы анықталған топ. Оның ішкі жіктелуі шатастырады; қауырсыны көбінесе қара, қоңыр және сұр түстерде болады, сыртқы түрінен көптеген түрлері өте ұқсас. Шаяншақтардың төрт саусағы бар, тек Папуа шаяншағында артқы саусақ (hallux) жоқ. Олардың аяқтары өте қысқа, бұл құстардың қонбауына кедергі келтіреді, бірақ тік беттерге жабысуға мүмкіндік береді. Ұшу негізінен ұзын бас қауырсындары мен кішкентай кеуде бұлшық еттерінің арқасында сырғанау арқылы жүзеге асырылады. Ірі Aerodramus шаяншақтарының салмағы шамамен 14 грамм, ал ұзындығы 10 см. Шаяншақтар жәндіктермен қоректенеді, гименоптералар мен диптералар ең көп кездесетін жем. Сондай-ақ, ол өкпені күшейтеді, жөтелдің алдын алады, организмді жақсартады және өмірді ұзартады деп саналады. 100 г құрғақ ұяның тағамдық құндылығында 49,9 г суда еритін белок (амидо азот, моноамин азот, белок емес азот, аргинин, гумин, гистидин, лизин және цистеин қоса алғанда), 30,6 г көмірсулар (гликопротеин және муцин), 4,9 г темір, 2,5 г минералды тұз (калий, натрий, кальций, магний, күкірт, фосфор, кремний және басқа да іздік элементтер) және 1,4 г талшық бар (Дәстүрлі қытай медицинасының сөздігі, Қытай медицинасының тарихы және Тамақтану кестесі). 100 г шаяншақ ұясының энергетикалық құндылығы 345 ккал құрайды. Ұялар көбінесе тауық сорпасында қайнатылып беріледі. Нағыз құс ұясынан жасалған сорпа Азияда кең таралған. Бұл өте қымбат, сондықтан көптеген батыс мейрамханалары құс ұясына ұқсайтын кеспе лапшасы бар сорпадан тұратын арзан нұсқасын ұсынады.

Үңгір экологиясы

Құсқарлар мен үңгірлерде қоныстанған көптеген жарықшалардан алынған гуано, осы түйіндейлермен қоректенетін көптеген арнайы жануарлардың өмір сүруіне көмектеседі. Одан әрі, осы түйіндейлермен қоректенетін, сондай-ақ құстар мен жарықшалардың өздерімен азықтанатын жаратылыстар да бар, олардың ішінде тік жарларды шапшаң өрлеп, өтіп бара жатқан жемді ұстап алатын жыландар мен шығарлар мен жарықша бабырларына шабуыл жасайтын ірі ет жегіш жәндіктер де бар. Бұл үңгір фаунасының экожүйесі өздігінен қамтамасыз етіледі, сыртқы әлеммен байланысы тек құстар мен жарықшалар арқылы, олар алғашқыда үңгірлерге қоректік заттарды әкеледі. Филиппиннің Палаван аймағындағы Эль-Нидо муниципалитеті әктас жартастарымен және таза жағажайларымен танымал. Эль-Нидо атауы испан тілінде "Ұя" дегенді білдіреді. Көптеген жергілікті тұрғындар әлі де шаяншақтардың ұяларын жинау үшін әктас үңгірлеріне қолмен өрмелеп шығады.