Кіріспе

Шошқаның кіші ішегінен жасалған тағам. Читтерлинг (/tʃ/ɪ/t/ə/) /l/ɪ/ŋ/z/, кейде читлин немесе читтлин деп те жазылады, - бұл үй жануарларының ірі ішегі. Олар көбінесе шошқаның ішегінен дайындалады. Сондай-ақ, оларға фарш салып шұжық жасауға болады. Сиыр, қозы, қаз және ешкі сияқты басқа жануарлардың ішегі де читтерлинг дайындау үшін қолданылады.

Этимологиясы мен ерте қолданылуы

Читтерлинг алғаш рет орта ағылшын тілінде 1400 жыл шамасында "cheterling" түрінде тіркелген. Әртүрлі басқа да жазу түрлері мен диалектілік нұсқалары қолданылған. Басты түрі мен шығу тегі нақты емес. Рецептте "[осындай] пудингтерді жаз айларында жасау керек, себебі шошқалар көбінесе осы кезде сойылмайды" деп, әдеттегі шошқа ішегінің орнына бұзау ішегін пайдалану туралы түсіндірілген. Бұл рецептті ағылшын аспазшысы Ханна Гласс 1784 жылы шығарған "Тамақ дайындау өнері" атты кітабында қайта жариялаған. Тіл білімі маманы Пол Энтони Джонс былай деп жазды: "1500 жылдардың соңында читтерлинг – мойынға тағылатын әсемдік саналатын, жиегі сойылған малдың ішегіндей бүктеліп тұратын сәнді жаға".

Өңірлік дәстүрлер

Дүниежүзінің көптеген аймақтарында шошқа еті кең таралғандықтан, шошқа етін жейтін көптеген мәдениеттерде "читтерлинг" деп аталатын тағамды кездестіруге болады. Шошқа ішегінен жасалған читтерлинг Еуропаның көптеген бөліктерінде танымал, сондай-ақ АҚШ-тың оңтүстігінде де желінеді.

Ұлыбритания

Читтерлинг ортағасырлық Англияда шаруалардың кең таралған тағамы болды және 19-ғасырдың соңына дейін төмен кірісті отбасылардың диетасының негізгі бөлігі болып келді, ал 20-ғасырдың ортасына дейін де жиі кездесетін. Томас Харди өзінің "Тесс Д'Урбервилл" романында кедей отбасының әкесі Джон Дюрбифилд не жегісі келетіні туралы айтқанда былай жазды: "Үйдегілерге айтыңыз, кешкі асқа мен... егер ала алса, қозының бауыр-жағарын жегім келеді; егер ала алмаса, қара қазан; егер соны да ала алмаса, онда читтерлинг те жарайды." Бұл читтерлингтің кедейлер тағамының ең арзан нұсқасы екенін көрсетеді. Джордж Стюрт 1919 жылы Фарнбородағы шаруа отбасының бала кезінде (шамамен 1830 жылдар шамасында) жеген тағамдарын егжей-тегжейлі сипаттады: "Қыс бойы олар шошқа етінің барлық түрлерінен жалықты: шошқа пудингі, гаммон, читтерлинг, соус, тұздалған қабырға – олар барлық сорттарын білді және кез келген өзгеріске қуанатын. Қой етін олар көбінесе татып көрмеді, бірақ кейде бұзаудың басын, кейде тіпті, бірақ сирек, бұзау етінің бөлігін жейтін." 1970-жылдардағы Scrumpy және Батыс комедиялық фолк-тобы The Wurzels, Англияның оңтүстік-батысынан шыққан, читтерлинг туралы ән жазды. Шотландияда қой ішегінен жасалған хаггис әлі де кең таралған дәстүрлі тағам болып табылады.

Балқан, Грекия және Түркия

Көбінесе кокореци, кукурек немесе кокореч дайындалып, ішектері толтырылып, содан кейін түкірікте пісіріледі. Түркия, Грекия, Албания және Болгария сияқты бірнеше елде қой ішегі кеңінен қолданылады. Түрік асханасында ішек көбінесе орегано, бұрыш және басқа да дәмдеуіштермен шауып пісіріледі.

Испания

Галлинеха – Мадридтің дәстүрлі тағамы. Бұл тағам қойдың кішкентай ішегі, көкбауыры және ұйқы безінен тұрады, олар өз майларында қуырылып, кішкентай спиральдар түзеді. Тағам ыстық күйде беріледі, көбінесе картоп фримен бірге. Бүгінде галинеханы ұсынатын мекемелер азайып барады, себебі ол күнделікті тағамға қарағанда арнайы тағам саналады. Көбінесе мерекелерде дайындалады. Зарахо: Куэнканың дәстүрлі тағамы – зарахо, жүзімнің сабағына оралған қой ішегі, әдетте грильде пісіріледі, бірақ кейде қуырылады немесе шегіріледі. Ол әдетте ыстықтап, аперитив ретінде немесе тапас ретінде беріледі. Ла-Риохадағы ұқсас тағам – эмбучадос, ал Арагон провинциясында – мадехас, екеуі де қой ішегінен жасалады және тапас ретінде ұсынылады.

Франция

Трикандиллер – Жирондадағы дәстүрлі тағам. Олар шошқаның жіңішке ішегінен жасалады, дәмді суда қайнатылып, содан кейін жүзім сабағының отында қуырылады. Бұл қымбат деликатес саналады. Андуйет – Трояда ерекше танымал шұжықтың бір түрі, ол негізінен шошқаның ішегінен дайындалады. Андуй – Бретань және Нормандияда кең таралған француздық шошқа ішегінен жасалған шұжықтың тағы бір түрі. Сауссисон – шұжықтың бір түрі, дәстүрлі түрде оны дайындау үшін шошқа ішегі қаптама ретінде де, құрамында да қолданылады.

Латын Америкасы мен Кариб бассейндері

Кариб теңізі мен Латын Америкасында адамдар шошқа ішегін жейді. Чинчулин (Аргентина, Парагвай және Уругвайда) немесе чунчуле (Чилиде) (кечуа тілінен алынған ch'unchul сөзі, яғни "ішек") – бұл сиырдың жұқа ішегі, тағам ретінде қолданылады. Елдерде кездесетін басқа да атаулары: кальдо ава (Парагвай), трипас немесе мондонго (Доминикан Республикасы мен Пуэрто-Рико), мондонго (Бразилия, Перу, Панама), чунчулло, чинчуррия немесе чунчуррия (Колумбия), чинчуррия (Венесуэла), трипа мишки (Эквадор), трипе (Ямайка) және трипа (Мексика).

Жамайка

Ямайкада читтерлингтер әдетте әртүрлі тәсілдермен дайындалады. Көбінесе ешкінің ішегі Мэнниш суының немесе ешкінің қарнының сорпасының құрамына кіреді. Кейде ешкінің басы да қосылады және оны жай ғана ешкінің басы сорпасы деп атайды, әйтсе де ингредиенттердің көп бөлігі тек ешкінің басынан тұрмайды. Сиырдың ішегі көбінесе үш түрлі дәмдеумен қайнатылады. Ең танымал рецепт – каримен пісірілген қабықша және бұршақ, онда ішек майлы бұршақ пен кари ұнтағымен бірге пісіріледі. Дәл осыған ұқсас сорпа майлы бұршақпен, бірақ кари ұнтағысыз да жасалады. Сирек кездесетін рецепттерде майлы бұршақ орнына қызыл бұршақ қолданылады және кари ұнтағы да қосылмайды. Осындай жағдайда сорпаның түсі қатты қызыл болып келеді және көбінесе қою консистенцияға ие болады. Көбінесе читтерлингтерді ақ күрішпен жейді, бірақ күріш пен бұршақ қосылған тағам да таңдаулы болуы мүмкін.

Мексика

Мексикада трипалар таколарда гуисадо ретінде өте танымал. Олар тазаланып, қайнатылып, тілімделіп, содан соң хрустящий күйге дейін қуырылады. Көбінесе оларды ащы, қышқыл томатillo негізіндегі сальсамен қоса береді. Гвадалахарада, такоға дәстүрлі дайындаудан басқа, оларды жеке тағам ретінде де дайындайды – арнайы соуспен бірге ыдысқа салып, үстіне торттильялар, қосымша соустар, лайм және тұз қосады.

Азия

Шығыс Азияның көптеген асүйлерінде де қытырлақ ішек тағамы дайындалады және желінеді.

Қытай

Қытайда ірі және жұқа ішек (көбінесе шошқаның) желінеді. Ірі ішек feichang деп аталады, сөзбе-сөз 'майлы ішек', себебі ол майлы болады. Жұқа ішек zhufenchang деп аталады, сөзбе-сөз 'шошқа ұнтақ ішегі', себебі оның құрамында ақ, қою немесе ұнтақ тәрізді зат болады. Оларды шатастырмау үшін басына zhu немесе 'шошқа' сөзі қосылады. Себебі кантондық асүйінде cheong fun деп аталатын, ішек пішіндес лапшадан жасалған тағам бар. Ірі ішек көбінесе сақиналарға кесіледі және жұқа ішектен күштірек иіске ие. Оны қуырылған тағамдар мен сорпаларға қосады. Сондай-ақ, баяу пісіріп немесе қайнатып, жеке тағам ретінде ұсынады. Ол тағамда көрінетін майды бөліп шығарады. Жұқа ішек әдетте түтікшелерге кесіледі және қарапайым қайнатылып, соуске мақтап жеуге беріледі. Ел ішінде екі түрлі ішек – ірі және жұқа ішектерді дайындау және ұсыну тәсілдері әртүрлі.

Жапония

Жапонияда читтерлинг немесе もつ; моцу көбінесе қуырылып, шыршада немесе 串; кушикацу (串カツ) немесе 串揚げ; кушиаге (kushiage) мейрамханаларында және көше сатушыларының арбаларында сатылады. Грильде пісіргенде, әдетте ホルモン; horumon деп атайды, мысалы, Horumonyaki. Одан әрі, оны мисо, имбирь және иісін азайту үшін ұсақ шалынған жасыл пиязбен, сондай-ақ дайындаушыға байланысты басқа да ингредиенттермен және асқазан сияқты ішкі органдармен бірге もつ煮; motsuni деп аталатын сорпа ретінде де береді. Окинавада бұл сорпа 中身汁; nakamijiru деп аталады және читтерлингтердің иісін кетіру үшін ұзақ тазалаудан өткендіктен мисосыз беріледі. Нагояда ол どて焼き; doteyaki деп аталады және қызыл мисомен, сорпасыз беріледі. Фукуокада оны моцунабе (もつ鍋) деп атайды және капуста, қияр, бұршақ өскіндері және тофумен бірге набе (nabe) қайнатпасы ретінде ұсынады.

Корея

Кореяда шошқаның ішегін (гопчанг) грильде пісіреді немесе корей сорпасы (чонголь) үшін пайдаланады. Грильде пісірген кезде, оларға көбінесе әртүрлі дәмдеуіштер мен салат жапырақтары (орап жеу үшін) қосады. Сорпаны әртүрлі көкөністермен және дәмдеуіштермен пісіреді.

Филиппин

Филиппинде шошқаның ішегі динугуан (шошқаның қанынан жасалған сорпа) сияқты тағамдарда қолданылады. Грильде пісірілген ішек – исау деп аталады және көшеде сатылатын тағам ретінде танымал. Тауық ішегі де (isaw ng manok, isaw ng baboy-мен салыстырғанда) қолданылады. Шошқа ішегі сонымен қатар шошқаның қабығына ұқсас етіп дайындалады, бұл жергілікті жерде "чихарон" деп аталады. Олардың екі түрі бар: чихарон битука және чихарон булаклак, олар қолданылған ішектің бөлігімен ерекшеленеді.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда қой мен қозының, кейде шошқаның ішегі пайдаланылады және көбінесе өте қарапайым етіп дайындалады. Сойылғаннан кейін бірден ішектің ішіндегі қалдықтарды шығару үшін оған шланг өткізіледі; содан кейін ішек әдетте өріліп, капуста мен картоппен қайнатылады. Маори мәдениетінде бұл тағам теротеро деп аталады.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарының оңтүстігінде "читлин" деп аталатын читтерлингтер жан азығының аспаздық дәстүрінің бір бөлігі болып табылады. Құлдық плантацияларында шошқа сою маусымында жануардың сақтауға болатын барлық бөліктері сақталған. Сақтау мүмкін болмаған читтерлингтер дереу пісіріліп, көбінесе (бірақ тек солар ғана емес) құлдарға берілген. Сондықтан, афроамерикалықтар арасында оларға қарама-қарсы пікірлер бар: кейбіреулер оны қанаудың естелік ретінде қарастырса, енді біреулер дәмді тағам деп есептейді. 2007 жылы Мэриленд штатының Принс-Жорж округі үкіметі Chitlin Market мекемесін коммерциялық аймақтан тұрғын үй аймағына ауыстырылғандықтан жапты. 1965 жылы блюз гармоникашысы және вокалисі Джуниор Уэллс өзінің Delmark Records лейбліндегі Hoodoo Man Blues альбомында "Chitlin Con Carne" әнін жазды. Джаз гитарисі Кенни Беррелл 1963 жылы Midnight Blue альбомында (Стиви Рэй Вон және Double Trouble сияқты басқалар да орындаған The Sky Is Crying альбомында) басқа да джаз-блюз "Chitlins con Carne" әнін жазды. Читтерлингтер туралы айтылатын тағы бір белгілі блюз әндерін 1929 жылы Пег Лег Хауэлл ("Chittlin' Supper"), ал 1934 жылы Мемфис Джуг Банды ("Rukus Juice and Chittlin") жазды. Гас Дженкинс, Джонни Отис және Артур Уильямс де өз тақырыптарында читтерлингтер туралы әндер жазды.

Қауіпсіздік

Ауру дұрыс тазаланбаған және толық пісірілмеген қара ішектер арқылы таралуы мүмкін. Патогендерге E. coli, Yersinia enterocolitica және Salmonella жатады. Қара ішектерді көбінесе бірнеше рет салқын суға батырып, жақсылап шайып, қолмен қайта-қайта тазалап, артық майды, сіңбеген тамақты және нәжіс қалдықтарын алып тастайды. Содан кейін оларды кері бұрып, тазалап, кейде сода немесе тұз қосып қайнатып, суын құйып жібереді.