Кіріспе

Израиль көпүрлі шайқас ұшағы

Израиль ұшақ өнеркәсібінің Kfir (, "Арыстан баласы") ұшағы – француздық Dassault Mirage 5 негізінде жасалған, израильдік авионика және General Electric J79 турбореактивті қозғалтқышының израильде құрастырылған нұсқасымен жабдықталған, кез келген ауа райында қолданылатын көпүрлі шайқас ұшағы.

Өмірбаян

Kfir ұшағының пайда болуына себеп болған жобаның бастамасы Израильдің Dassault Mirage IIIC-ті Израиль әуе күштерінің (IAF) нақты талаптарына бейімдеу қажеттілігіне байланысты. Кез келген ауа райында ұшуға арналған, дельта қанатты Мираж IIICJ – Израильдің сол кездегі жақын одақтасы Франциядан сатып алған алғашқы дыбыс жылдамдығынан асып (Мах 2) ұшатын ұшақ болды және 1960 жылдардың көп бөлігінде IAF-тың негізгі ұшағы болып табылды, Дуглас А-4 Skyhawk және, ең бастысы, McDonnell Douglas F-4 Phantom II ұшақтары келіп, онжылдық аяқталғанға дейін осылай болды. Мираж IIICJ әуеде үстемдікке қол жеткізуде өте тиімді болғанымен, оның салыстырмалы түрде қысқа қашықтығы оны жердегі нысандарға шабуыл жасау үшін пайдалану мүмкіндігін шектеді. Сондықтан, 1960 жылдардың ортасында Израильдің өтініші бойынша Dassault Aviation Mirage III-нің жердегі шабуылға арналған нұсқасы – Mirage 5 ұшағын әзірлеуді бастады. Израильдіктердің ұсынысы бойынша, пилот кабинасының артында орналасқан жетілдірілген электроникалық құралдар алынып тасталды, бұл ұшақтың отын сыйымдылығын арттыруға және техникалық қызмет көрсету шығындарын азайтуға мүмкіндік берді. 1968 жылға қарай Dassault Израиль төлеген 50 Mirage 5J ұшағының өндірісін аяқтады, бірақ 1967 жылы Франция үкіметі Израильге қару-жарақ ембаргосы салғандықтан, жеткізілімдер жүзеге аспады. Израильдіктер жауап ретінде Израиль тыңшыларының алған техникалық сипаттамалары негізінде Mirage 5 ұшағының лицензиясыз көшірмесін – Нешерді жасады, ол ұшақ корпусы мен қозғалтқышының техникалық ерекшеліктерін де қамтыды.

Дизайн

Kfir бағдарламасы сериялық өндіріске енгізілген IAI Nesher ұшағының тиімді нұсқасын жасау мақсатымен басталды. Генерал де Голль Израильге қару-жарақ сатуға тыйым салғаннан кейін, Израиль Әуе Күштері (ИАФ) болашақта қарсыластарынан сапалық артықшылығын жоғалтуы мүмкін деп қауіптенді, олар кеңестік ұшақтардың жаңадан дамыған түрлерін ала бастады. ІАФ-тің негізгі және ең жетілген ұшақ түрі – Mirage болды, бірақ Алты күндік соғыстан кейін Mirage паркінің тозуы салдарынан ауыр мәселе туындады. Жеке өндіріс тыйым салу мәселесін толығымен болдырмауға мүмкіндік берер еді; Mirage компоненттерін кері инженериялау және қайта жасау жөніндегі күш-жігерге Израильдің тыңшылық қызметі көмектесті. Бастапқыда сынақтарға екі қозғалтқыш таңдалды: General Electric J79 турбореактивтік және Rolls Royce Spey турбовентиляторлық. Соңында J79 таңдалды, себебі ол McDonnell Douglas F-4 Phantom II ұшағында қолданылатын қозғалтқыш еді, және израильдіктер 1969 жылдан бастап АҚШ-тан оны сатып ала бастады, сонымен қатар J79 өндірісіне лицензия алды. J79 француздық Atar 09-дан айқын артықшылыққа ие болды, ол 49 кН (11 000 фунт) құрғақ итеру күшін және 83,4 кН (18 750 фунт) форсаждық итеру күшін қамтамасыз етті. Жаңа қозғалтқышты Mirage III фюзеляжіне орналастыру және J79 қажет ететін қосымша салқындатуды қамтамасыз ету үшін ұшақтың артқы бөлігі сәл қысқартылып, кеңейтілді, ауа түсіру тесіктері үлкейтілді және тік стабилизатордың түбіне қосымша ауа түсіру тесігі орнатылды, бұл форсаждық камераны салқындату үшін қажетті қосымша салқындатуды қамтамасыз етті. Қозғалтқыш өзі титаннан жасалған жылу қалқанымен жабылған. GE J79 қозғалтқышымен жабдықталған екі орынды Mirage IIIBJ 1970 жылдың қыркүйегінде алғашқы рейсін жасады, ал одан кейін 1971 жылдың қыркүйегінде ұшқан жаңа қозғалтқышпен жабдықталған Nesher ұшағы да ілесті. Ұшақтың жақсартылған прототипі, Ra'am B ("Ra'am" сөзі "Найзағай" деген мағынаны білдіреді; ал "Ra'am A" – Nesher болды), 1973 жылдың маусымында алғашқы рейсін жасады. Оның кабинасы, қону шассисі және Израильде жасалған көптеген авиациялық жүйелері жаңартылды. Ішкі жанар май бактерілерінің орналасуы сәл өзгертілді, олардың жалпы сыйымдылығы артты. J79 қозғалтқышымен жаңартылған және Barak ("Жыпылық") деп аталған бірнеше түпнұсқа Mirage IIIC ұшақтарының 1973 жылғы Йом Кипур соғысына қатысқаны туралы расталмаған хабарлар тарады, бірақ кейбір дереккөздер бұл ұшақтардың ешқашан болмағанын айтады.

Израиль

1975 жылы «Кфир» әуе күштерінің құрамына қабылданды, алғашқы бөлімдер 101-ші «Бірінші жауынгер» эскадрильясына бекітілді. Келесі жылдары бірнеше басқа эскадрильялар да жаңа ұшақтармен жабдықталды. «Кфирдің» Израиль әуе күштерінің (IAF) әуедегі басымдыққа ие негізгі құралы ретіндегі рөлі қысқа ғана болды, себебі АҚШ-тан алғашқы F-15 Eagle истребительдері 1976 жылы Израильге жеткізілді. «Кфирдің» алғашқы жауынгерлік қимылы 1977 жылдың 9 қарашасында Ливанның Тель-Азиясындағы оқу лагеріне жасалған Израильдің әуе шабуылы кезінде болды. «Кфирдің» IAF қызметіндегі жалғыз әуе жеңісі 1979 жылдың 27 маусымында тіркелді, осы күні Kfir C.2 сириялық МиГ-21 ұшағын атып түсірді. 1982 жылы Израильдің Ливанның оңтүстігіне басып кірген кезде («Галилея үшін бейбітшілік операциясы») IAF өзінің F-15 және F-16 ұшақтарын әуедегі басымдықты қамтамасыз ету үшін пайдалана алды, ал «Кфирлерге» сүйемелдеместен соққы беру тапсырмаларын орындау қалды. Одан кейін барлық IAF C.2 ұшақтары C.7 нұсқасына жаңартыла бастады, бұл салмақ көрсеткіштерін жақсартты және «Кфирді» жаңа жауынгер-бомбалаушы рөліне сәйкес етті. 1990 жылдардың екінші жартысында «Кфирлер» IAF-тің активтік қызметінен алынды, олар шамамен 20 жыл бойы үздіксіз қызмет еткеннен кейін. Израиль аэроғарыш өнеркәсібі 2013 жылдың тамызында шетелдік клиенттерге 40 жылдық кепілдікпен бұрын қолданылған «Кфир» истребительдерін ұсынатынын хабарлады. Бірлік бағасы 20 миллион долларға бағаланған. Израильдің «Globes» бизнес-журналы бірнеше Шығыс Еуропа және Латын Америка елдерінің қызығушылық танытқанын хабарлады. 2013 жылдың қазанында Израиль аэроғарыш өнеркәсібі «Кфир Блок 60» ұшағына қызығушылық танытқан кем дегенде екі әуе күшімен «өте озық келіссөздер» жүргізіп жатқандығын мәлімдеді. Ұшақ бір жыл ішінде жеткізілуі мүмкін, ал екі эскадрилья екі-үш жыл ішінде сатылуы мүмкін. Block 60 Elta EL/M 2032 ашық архитектуралы авионикасымен ұсынылады, бұл клиентке басқа жүйелерді орнатуға мүмкіндік береді. Сенсор әуеден әуеге және әуеден жерге миссияларында барлық бағыттан, төмен қарап ату мүмкіндігін қамтамасыз етеді және бір уақытта 64 нысананы қадағалай алады. J79 қозғалтқышы толығымен жөнделді, ал 1600 сағаттан кейін ауыстыру қажет болады.

Шетелдік қызмет

J79 турбореактивті қозғалтқышы АҚШ-тың жобасы болғандықтан, Израильде лицензия бойынша өндірілгенімен, Kfir-дің барлық экспорттық сатылымы АҚШ Мемлекеттік департаментінің алдын ала келісіміне байланысты, және осы факт Kfir-ді шетелдік елдерге сатуды шектеді. 2006 жылға дейін IAI Kfir Колумбияға, Эквадорға және Шри-Ланкаға экспортталды.

Эквадор

1981 жылы Эквадор мен Израиль 1982–1983 жылдары Эквадор Әуе күштеріне (FAE) жеткізілген он жаңартылған және жаңа IAF Kfir C.2 және екі TC.2 ұшақтарын сату туралы келісімге қол қойды. Kfir ұшақтары Эквадордың батыс жазығындағы Таура әуе базасында орналасқан FAE-нің 21-ші истребитель қанатының 2113-ші эскадрильясын (Арыстандар) құрады. FAE Kfir ұшақтары 1995 жылы Эквадор мен Перу арасындағы Сенапа соғысы кезінде қолданысқа енді. Перу позицияларына төмен қабатты шабуылдар үшін дыбыс астындағы A 37B ұшақтарына сүйенген Эквадор Әуе күштері Mirage F.1 және Kfir C.2 ұшақтарын эскорт және ұрыс қимылдары үшін сақтап қалды. 1995 жылдың 10 ақпанында Kfir C.2 ұшағы Shafrir 2 IR іздеуші басқарылатын ракетасымен Перу Әуе күштерінің Cessna A 37B ұшағын атып түсірді. 1996 жылы Эквадор мен Перу арасындағы шиеленіс сақталған кезде, Эквадор АҚШ Мемлекеттік департаментінен рұқсат алғаннан кейін тағы төрт Kfir (үш C.2 және бір TC.2) сатып алды. 1998 жылы, SEPECAT Jaguar истребитель-бомбардировщиктерінің эскадрильясы қызметтен шығарыла бастағанда, Эквадор Израильмен сегіз Kfir ұшағының жаңа партиясын сату туралы келіссөздер жүргізді. Оңтүстік Америкадағы қарулану жарысының күшеюінен қауіптеніп (Перу Беларусьтен 18 МиГ-29 және 18 Су-25 ұшақтарын сатып алғаннан кейін), АҚШ келісімді тоқтатты. Соған байланысты, Эквадор мен Израиль 1999 жылы екі Kfir C.10 ұшағын жеткізу және FAE-нің бастапқы C.2 ұшақтарын қалқанға орнатылған дисплей жүйесімен және Python 3 және Python 4 IR іздеуші басқарылатын ракеталарымен жабдықталған Kfir CE деп аталатын C.10 нұсқасына түрлендіру туралы келісімге келді. 2005 жылға қарай Эквадор 1982 жылдан бері қызметте болғаннан кейін апаттар салдарынан төрт Kfir ұшағын, оның ішінде бір TC.2 ұшағын жоғалтты.

Шри-Ланка

1995–1996 жылдары Шри-Ланка Әуе күштері (SLAF) алты Kfir C.2 және бір TC.2 ұшағын сатып алды. 2005 жылға дейін инвентаризацияға тағы тоғыз ұшақ қосылды, оның ішінде 2000 жылы сатып алынған төрт C.2 және төрт C.7 ұшағы. Қазіргі уақытта SLAF екі TC.2 ұшағын, екі C.7 ұшағын және алты C.2 ұшағын №10 "Жауынгерлік" эскадрильясында пайдаланады. SLAF өздерінің Kfir ұшақтарын Шри-Ланкадағы азамат соғысы кезінде LTTE көтерілісшілеріне қарсы шабуылдар жасау үшін қолданды. 2001 жылдың 24 шілдесінде LTTE жасаған шабуыл кезінде Бандаранайке халықаралық әуежайының бөлігі болып табылатын SLAF Катунаяке әуе базасында екі Kfir C.7 ұшағы жойылды. Азамат соғысы кезеңінде жауынгерлік оқиғаларға байланыссыз үш ұшақ жоғалды. Әуе шайқасында бірде-бір ұшақ жоғалған жоқ. 2011 жылдың наурыз айында әуе шоуына дайындық барысында екі Kfir ұшағы әуеде соқтығысты. 2021 жылдың 30 маусымында IAI компаниясы 50 миллион АҚШ доллары көлеміндегі келісімшарт бойынша бес Шри-Ланка Kfir ұшағын жаңа жүйелер мен сенсорлармен жаңартып, қайта пайдалануға дайындауды жоспарлап отыр.

Америка Құрама Штаттары

1985 және 1989 жылдар аралығында АҚШ Әскери-теңіз күштері және АҚШ Теңіз жаяу әскерлері 25 дана Kfir C.1 ұшағын жалдады, олар ресми түрде F 21A деп белгіленді және қарусыз қарсыластар ретінде, яғни әртүрлі әуе шайқасы жаттығуларында (DACT) қолдану үшін модификацияланды. Бұл ұшақтарда тар аралықтағы канардты алдыңғы қанаттары және мұрынның екі жағында орналасқан екі кішкентай тікбұрышты стрэктер болды, бұл ұшақтың төмен жылдамдықтарда маневрлеу қабілетін және басқаруын айтарлықтай жақсартты. АҚШ Әскери-теңіз күштеріне жалға берілген 12 F 21 ұшағы үш тонды көк-сұр түсті "көлеңке" схемасымен боялды және Вирджиния штатындағы Океана әуе базасында орналасқан 43-ші истребитель эскадрильясы (VF 43) тарапынан пайдаланылды. 1988 жылы олар қайтарылып, F 16N ұшақтарымен ауыстырылды. АҚШ Теңіз жаяу әскерлеріне жалға берілген 13 ұшақты Аризона штатындағы Юма әуе базасында орналасқан 4-ші Теңіз жаяу әскерлерінің әуе шабуылы қанаты / Теңіз жаяу әскерлерінің резервтік эскадрильясы 401 (VMFT 401) истребитель жаттығу эскадрильясы пайдаланды. Көк-сұр түсті ұшақтардан басқа, Теңіз жаяу әскерлерінің құрамында Израильдің түстерімен боялған және Варшава шартының МиГ-23 "Flogger" ұшақтарының бояу схемаларын бейнелейтін шөлді "Flogger" схемаларындағы F 21 ұшақтары да болды. Kfir ұшақтарының таңдалу себебі – олардың екеуінің де жоғары жылдамдықпен үдеуге және 2 Махтан жоғары жылдамдыққа қол жеткізу қабілеті болды. МиГ-23 осы кезде көптеп енгізіліп жатқан және бұрынғы кеңестік типтерге қарағанда өте қабілетті ұшақ болғандықтан, "жау" ұшағы ретінде таңдалды. 1989 жылы F 21 ұшақтары қайтарылғаннан кейін бұл Теңіз жаяу әскерлерінің F 21 ұшақтары F 5E ұшақтарымен ауыстырылды (бірақ бұл жаттығу бөлімшелерін 2 Махтан жоғары жылдамдықпен үдейтін МиГ-23 ұшақтарын дәл симуляциялай алатын ұшақтарсыз қалдырды). Алты Kfir ұшағы АҚШ-тың Airborne Tactical Advantage Company (ATAC) компаниясымен де пайдаланылады, бұл әскери-тактикалық қарсыластық ұшақтар қызметін көрсететін азаматтық қорғаныс мердігері. ATAC әуедегі тактикалық оқу, қауіп-қатерлерді симуляциялау және ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүзеге асырады. ATAC компаниясының бас кеңсесі және негізгі жұмыс орны Вирджиния штатындағы Ньюпорт-Ньюс қаласындағы Патрик Генри халықаралық әуежайында орналасқан, ал қосымша тұрақты жұмыс орындары АҚШ Әскери-теңіз күштерінің әуе базаларында және Калифорния, Невада, Гавайи және Жапониядағы Теңіз жаяу әскерлерінің әуе базаларында орналасқан. ATAC сонымен қатар Hawker Hunter F.58 ұшақтарын пайдаланады. 2012 жылдың 6 наурызында ATAC Kfir ұшағы (FAA тіркелімі N404AX) Невада штатындағы NAS Fallon әуе базасына қону кезінде апатқа ұшырады, бұл рейс Теңіз күштерінің соққылық және әуе соғысы орталығын қолдаған болатын. Ұшқыш, зейнеткердегі әскери офицер, қаза тапты.

Әлеуетті пайдаланушылар

1990 жылдардың басында IAI Қытай Республикасына (Тайвань) 40 Kfir C истребителін экспорттауды жоспарлаған, бұл мәміленің құны 400 миллионнан 1 миллиард долларға дейін бағаланған; алайда, мәміле ақыры орындалмады. 2013 жылы Аргентина Әуе күштері Израильмен 18 Kfir Block 60 истребителін сатып алу туралы келіссөздер жүргізді, бұл 16 бұрынғы испандық Mirage F1 истребителін сатып алу жоспарына балама болды. 2014 жылдың ортасында индустриялық дереккөздер IAI-ға Аргентина Әуе күштерінен Kfir Block 60 истребителіне тапсырыс келе жатыр деп хабарлады, себебі олардың артық испандық Mirage F1 истребителін сатып алу әрекеттері сәтсіз аяқталды.

Нұсқалар

Kfir C.1: Базалық өндіріс үлгісі, қанатсыз. Kfir C.1P/Kfir Canard: Kfir C.1 ұшағының жаңартылған нұсқасы, бастапқы ұшақтарды C.2 стандартына дейін жетілдіруге арналған. Бұл ұшақтар ауа түсірілісі мен мұрын бөлігіне қоршаулар қосылып өзгертілді. Бұл қоршаулар ұшақтың маневрлеу қабілетін және төмен жылдамдықтағы басқаруын жақсартты. Сондай-ақ, бұл ұшақтарда жарқын шашырату құралдары (flare/chaff dispensers) орнатылған. F 21A Kfir: 25 жаңартылған Kfir C.1P ұшағы АҚШ Әскери-теңіз күштеріне (USN) және Әскери-теңіз жаяу әскеріне (USMC) қарсыласу ролінде жалға берілді және F 21A Lion деп аталды. Бұл ұшақтар қаруланбаған және олардың ішкі қарулары алынып тасталды. Kfir C.2: Жақсартылған Kfir, көптеген аэродинамикалық жақсартуларға ие. Өзгерістерге қанаттың "тісті" алдыңғы жиектері, мұрынға қоршаулар және ауа түсірілісіне үлкен бекітпелер кірді. Kfir TC.2: C.2 үлгісінен жасалған екі орындық оқу нұсқасы. Ұшқыштың көрінуін жақсарту үшін ұзын және төмендетілген мұрны бар. Kfir RC.2: C.2 ұшағының барлау нұсқасы, Tzniut камерасының мұрын бөлігі орнатылғандықтан Kfir Tzniut деп белгілі. Kfir C.7: Көлемді өзгертілген нұсқа. C.2 ұшақтарының көпшілігі, мүмкін барлығы да осы нұсқаға өзгертілді. Оған толық форсажда қосымша итерме күші беретін (соның салдарынан максималды ұшу салмағы артты), ауа түсірілісінің астындағы 2 қосымша ілмек және MFD сияқты жақсартылған авионика жүйесі кірді. Kfir TC.7: C.7 ұшағынан жасалған екі орындық оқу нұсқасы. Kfir C.9: Аргентина үшін ұсынылған, Atar 9K50 қозғалтқышымен жабдықталған. Жоба тоқтатылды. Кейіннен Оңтүстік Африканың Atlas Cheetah ұшағы ретінде дамыды. Kfir C.10: Әсіресе экспортқа арналған нұсқа. Ең маңызды өзгеріс – Elta EL/M 2032 радарының бейімделуі. Басқа өзгерістерге HMD мүмкіндігі және екі 127×177 мм MFD экраны кіреді. Бұл нұсқа Kfir CE (Эквадорлық нұсқасы) және Kfir COA (Колумбиялық нұсқасы) деп те аталады. Kfir TC.10: Колумбия Әуе-ғарыш күштері үшін TC.7 ұшағының жаңартылған нұсқасы. Kfir C.12: Колумбия Әуе-ғарыш күштері үшін C.7 ұшағының жаңартылған нұсқасы, Elta EL/M 2032 радары жоқ C.10. Kfir Block 60: C.10 ұшағының жаңартылған нұсқасы. Бұл нұсқаның басты ерекшелігі – AESA радарының қолданылуы, Болгария Әуе күштері мен Колумбия Әуе-ғарыш күштеріне ұсынылды. 2014 жылғы қаңтарда Аргентина Испаниядан жоспарланған қолданылған Mirage F1M ұшақтарын алмастыру үшін он сегіз Block 60 ұшағына 500 миллион АҚШ доллары жұмсауға қызығушылық танытқандығы хабарланды. Kfir NG: Жаңартылған нұсқа, "Next Generation" (Жаңа буын) деген сөздің қысқартылған түрі. Колумбия, Эквадор және Шри-Ланка сияқты қазіргі және бұрынғы операторларға ұсынылды, 2019 жылғы Париж әуе шоуында таныстырылды.

Израиль

010 Кфир С.2 Овда әуежайының қақпасының күзетшісі ретінде қойылған. 310 Кфир ТС.2 Хацерим әуе базасындағы Израиль әуе күштері мұражайында көрсетілген. 419 Kfir RC.2 Tzniut Хацерим әуе базасындағы Израиль әуе күштері мұражайында көрсетілген. 712 Kfir C.1 Хацерим әуе базасындағы Израиль әуе күштері мұражайында көрсетілген. 814 Кфир С.2 Рамат-Дәуіт әуе базасында көрсетілген. 826 Кфир С.2 Хацерим әуе базасындағы Израиль әуе күштері мұражайында көрсетілген. 874 Кфир С.2 Хацерим әуе базасындағы Израиль әуе күштері мұражайында көрсетілген. 886 Кфир С.2 Хацерим әуе базасындағы Израиль әуе күштері мұражайында көрсетілген.

Шри-Ланка

CF 712 Kfir C.2 Шри-Ланка әуе күштері мұражайындағы тіреуге орнатылған. SFM 721 Kfir C.7 Шри-Ланка әуе күштері мұражайында көрсетілген. SFM 5207 Kfir C.2 Коломбодағы SLAF Colombo сыртында орналасқан.

Америка Құрама Штаттары

BuNo 999734 F 21A Kfir Intrepid теңіз, әуе және ғарыш мұражайында қойылған.