Кіріспе

Исламға дейінгі Арабияның пұтқа табыну құдайы (مناة pausa, немесе көне араб тілінде manawat; сондай-ақ транслитерацияланған) – 6/7 ғасырда Ислам мен Ислам пайғамбары Мұхаммед пайда болғанға дейін Арабия түбегінде құлшылық етілген исламға дейінгі араб құдайы. Ол Мекедегі үш бас құдайдың бірі болды, оның қарындастары Аллат және Әл-Узза еді, және олардың арасында ол ең алғашқысы және ең көнесі саналды.

Этимология

Бұл құдайдың есімі екі мағынаны білдіруі мүмкін. Біріншісі, оның аты араб тіліндегі "мана" түбірінен шыққан болуы мүмкін, сондықтан "өлшеу" немесе "шешім ету" мағынасын береді. Екіншісі, ол араб тіліндегі "мания" сөзінен туындаған, яғни "тағдыр" дегенді білдіреді. Екі мағына да оның тағдыр және жазмыш құдайы рөліне сай келеді. Исламнан бұрынғы, Манатты қоса алғандағы, құдайлық атаулар араб деректерінде жақсы дәлелденген.

Дін

Тағдыр, бақыт, уақыт және жазмыш құдайы саналатын ол, Аль Лат пен Аль ‘Уззадан да көне болған, себебі оның атымен байланысты теофориялық есімдер, мысалы, Абд Манах немесе Зайд Манах, Аль Лат немесе Аль ‘Узза аты бар есімдерге қарағанда ертерек кездеседі. Бірақ Меккедегі үш басты құдайдың ең көнесі ғана емес, семит пантеонындағы ең көне құдайлардың бірі болуы мүмкін. Оның қазір жоғалған басты қасиетті орны, Қызыл теңіз жағалауындағы Мекке мен Медина арасында, әл Мушаллалда орналасқан болуы мүмкін, онда оның сүреті орнатылған. Бану Аус және Бану Хазраж тайпалары осы құдайға ең берілген тайпалар саналды, сондықтан оған құрбан шалу орны Хазраж тайпасы үшін маңыздылығымен аталатын, Абд әл-’Узза ибн Вадиах әл-Музани жазған өлеңде айтылғандай:

Оның ерте бейнелері құрбандық қанмен жабылған ағаштан жасалған портретін қамтыды, бірақ оның ең танымал бейнесі – әл-Мушаллалда орнатылған сүреті болды. Исламға дейінгі арабтар әл-Мушаллалға қажылық жасағанда, шаштарын қырқып, Манаттың сүретінің алдында тұратын. Олар оның сүретіне бармайынша, қажылықтары толыққан деп есептемейтін. Оның сүреті Қағбадағы 360 сүретінің арасында болған болуы мүмкін. Ибн әл-Калби айтуынша, ғибадат етушілер Қағбаны тауаф еткенде, оның есімін оның қарындастары Аль Лат пен Аль ‘Уззаның есімдерімен бірге айтып, олардың құрметін және шаفاعатын тілейтін. Манаттың қабірлерді де бақылайтыны айтылады, себебі бір қабірдегі жазуда: «Дүшара, Манат және Қайша осы қабірді сатуға, сатып алуға, кепілге беруге, сыйға беруге, жалға беруге, оған қатысты кез келген құжатты жасауға немесе жоғарыда аталғандардан басқа біреуді қабірге көмуге тырысқандарды қарғысын» делінген.

Ғибадатхананың қиратылуы

Халид ибн әл-Уәлид әл-Узза мен Сууаны жою миссиясын орындаған айдың өзінде Са‘д ибн Зайд әл-Ашхали 20 атты әскермен бірге Арабияның көпқұдайлы Әл-Аус және Әл-Хазрадж тайпалары табынған Манат деген пілді жою үшін Әл-Машаллалға жіберілді. Аңыз бойынша, шашы шатасқан, жалаңаш қара әйел пайда болып, жылап, кеудесіне ұрып тұрды. Са‘д оны дереу өлтіріп, пілді жойып, сандықты қиратты, жұмысын аяқтап қайтып келді. Осы шабуылға қатысқан топ бұрын Манатқа құлшылық ететін. Кейбір деректерде, соның ішінде ибн Калбидің айтуынша, Манатты бұзу үшін Әли жіберілген; алайда, сэр Уильям Мьюр бұл шабуылды Са‘д жасағанын көрсететін дәлелдер көп екенін, және Мұхаммедтің Әлиді жіберуі оның мінезіне қайшы болар еді дейді, себебі Мұхаммед пілдерді бұзу үшін бұрынғы табынушыларды жіберіп келген.

Сомнат ғибадатханасы

1024 жылы Үндістандағы Сомнат ғибадатханасына Махмуд Газнидің шабуылы Манат құдайының бейнесі ғибадатханаға жасырын түрде көшірілді деген сеніммен туған болуы мүмкін. Газнавидтер сарайының ақыны Фаррухи Систани, Махмудтың шабуылына қатысқанын айтады, оның сөзіне сүйенсек, Сомнат (парсы тіліндегі атауындай) – «су Манат» деген сөздің бұрмаланған түрі, ол Манат құдайына сілтеме жасайды. Оның және кейінірек Газнавид тарихшысы Әбу Саид Гардезидің мәліметінше, басқа құдайлардың бейнелері Арабияда жойылған, ал Манаттың бейнесі құпия түрде Катияварға (қазіргі Гуджарат) қауіпсіздік үшін жіберілген. Манаттың бейнесі қара тастан жасалғандықтан, оны Сомнаттағы лингпен шатастыру оңай болған. Махмуд бейнені сындырып, оның бөліктерін олжа ретінде алып кетіп, адамдар басып жүруі үшін жерге қойған деседі. Халифатқа жазған хаттарында Махмуд Сомнат ғибадатханасының өлшемдерін, байлығын және діни маңыздылығын артық көрсетіп, осының нәтижесінде халифадан құрметті атақтар алды.