Кіріспе
Жақсы ұлпалық ісіктің түрі
Аденома – бездік тінінен пайда болатын, бездік қасиеттері бар немесе екеуі де бар эпителийлік ұлпаның жақсы ісігі. Аденомалар бүйрекүсті бездер, гипофиз безі, қалқанша безі, простата және басқа да көптеген бездік органдарда өсуі мүмкін. Кейбір аденомалар бездік емес аймақтардағы эпителийлік тіндерден өседі, бірақ бездік тінінің құрылымын көрсетеді (мұндай жағдай отбасылық полипоз колиде кездесуі мүмкін). Аденомалар қатерсіз болғамен, оларды қатерлі ісікке дейінгі жағдай ретінде қарастырып емдеу керек. Уақыт өте келе аденомалар қатерлі ісікке айналуы мүмкін, онда олар аденокарцинома деп аталады. Көптеген аденомалар өзгермейді. Дегенмен, олар қатерсіз болса да, басқа құрылымдарды қысып (массалық әсер) және реттелмейтін, кері байланысқа бағынбаған түрде көп мөлшерде гормондар өндіріп (паранеопластикалық синдромдарға себеп болады) денсаулыққа қауіпті асқынулар тудыруы мүмкін. Кейбір аденомалар макроскопиялық тұрғыдан көрінбейтіндей кішкентай болуы мүмкін, бірақ клиникалық белгілерді тудыруы мүмкін.
Гистопатология
Аденома – асқазан, жіңішке ішек және тоқ ішек қабығы сияқты бездік тіндердің қатерсіз ісігі, онда ісік жасушалары бездер немесе безге ұқсас құрылымдар құрайды. Қуыс мүшелерде (асқазан-ішек жолы) аденома аденомалық полип немесе полипоидты аденома түрінде өседі. Аденомалық полиптерді морфологиялық ерекшеліктеріне сәйкес жіктеуге болады, бұл қатерлі өзгеріске ұшырау қаупі жоғары зақымдануларды анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, тоқ ішектегі аденомалық полиптер сабақты (ұзын, жіңішке сабағы бар домалақ бас) немесе отырыққан (кең табанды) болуы мүмкін. Аденомалық өсімнің ерекшелігі – жасуша дисплазиясының (эпителийдің атипиясы немесе қалыпты дифференциациялану қабілетінің жоғалтылуы) әртүрлі дәрежелері, гиперхроматикалық ядролары бар, қабаттасқан немесе жалған қабаттасқан ядролары бар, ядрошалар, шырыш секрециясының азаюы және митозбен сипатталады. Архитектурасы түтікшелі, қылтанды немесе түтікше-қылтанды болуы мүмкін. Базалық мембрана мен бұлшық қабықшалар зақымдалмайды.
Ішімдік
Ішектің аденомалары, сондай-ақ аденомалық полиптер деп те аталады, өте көп кездеседі. Олар көбінесе колоноскопия кезінде табылады. Олардың қатерлі ісікке айналуға және ішек рагына әкелу мүмкіндігі болғандықтан алынып тасталады. Ашкенази еврейлерінің аденомаға, содан кейін ішек рагына шалдығу қаупі жалпы халықтан 6%-ға жоғары, сондықтан олардың жүйелі түрде нақты колоноскопиядан өтуі маңызды, және әсіресе инвазивті емес диагностикалық әдістерден бас тарту қажет.
Бүйрек
Бұл көбінесе кішкентай және белгісіз, бүйрек түтікшелерінен пайда болатын ісік. Ол бүйрек қатерлі ісігінің бастапқы сатысы болуы мүмкін.
Бүйрек үсті
Бүйрекүсті без аденомалары жиі кездеседі және көбінесе іш қуысында табылады, әдетте зерттеудің негізгі мақсаты емес; көбінесе кездейсоқ оқшау табылады. 10 000 адамның біреуінде ғана қатерлі ісікке айналады. Сондықтан, биопсия сирек қажет болады, әсіресе зақым біртекті және 3 сантиметрден кіші болса. Үш-алты айдан кейін түсірілген кескіндердің қайталап қаралуы өсімнің тұрақты екенін растайды. Кейбір бүйрекүсті без аденомалары мүлдем гормон бөліп шығармайды, ал кейбіреулері кортизол бөліп, Кушинг синдромын, альдостерон Конн синдромын, немесе андрогендер гиперандрогенизмді тудыруы мүмкін.
Қалқанша безі
10 адамның шамамен біреуінде қалқанша безінде жекелеген түйін табылады. Олардың шағын бөлігі қатерлі болғандықтан, зерттеу жүргізу қажет. Биопсия көбінесе бұл өсудің аденома екенін анықтайды, бірақ кейде, әсіресе биопсияда фолликулярлық жасушалар табылған жағдайда, хирургиялық жолмен алып тастау қажет болуы мүмкін.
Гипофиз
Гипофиз аденомалары неврологиялық пациенттердің 10%-ында кездеседі. Олардың көптеген жағдайлары анықталмай қалады. Емдеу көбінесе хирургиялық болып келеді, және пациенттер оған жақсы жауап береді. Ең көп таралған түрі – пролактинома, әйелдерде жиірек кездеседі, және жүктілік кезінде гормон прогестеронның оны өсіруіне байланысты жиі диагноз қойылады. Каберголин немесе бромкриптинмен жүргізілетін емдеу пролактиномаларды тиімді түрде басады; прогестерон антагонистерімен емдеудің нәтижелі екені дәлелденбеді.
Паратиреоидты
Паратиреоид безінің аденомасы паратиреоид гормонының қалыптан тыс жоғары мөлшерін бөліп шығарып, осылайша бастапқы гиперпаратиреоидизмге себеп болуы мүмкін.
Бауыр
Бауыр аденомасы – бауырдың сирек кездесетін қатерсіз ісігі, ол гепатомегалиямен немесе басқа да симптомдармен көрініс беруі мүмкін.
Көкірек
Сүт безінің аденомалары фиброаденома деп аталады. Олар көбінесе өте кішкентай болады және анықтау қиынға түседі. Көп жағдайда ешқандай белгілері байқалмайды. Емдеуге инемен биопсия жасау және/немесе хирургиялық жолмен алып тастау кіруі мүмкін.
Қосымша
Аденомалар сіңірде де пайда болуы мүмкін. Бұл жағдай өте сирек кездеседі. Ең көп кездесетін түрі – цистаденома. Олар көбінесе сіңірді жою операциясынан кейін алынған тіндерді зерттеу кезінде табылады. Егер сіңір жарылып, ісік болса, бұл қиындықтар туғызады, әсіресе егер қатерлі жасушалар пайда болып, іш қуысына тараған болса.
Бронхиялық
Бронхиялық аденомалар – бронхтардағы аденомалар. Олар карциноидты синдромды, паранеопластикалық синдромның бір түрін тудыруы мүмкін.
Сүтқоректілер
Себацеоздық аденома – теріде кездесетін, әдетте қызғылт, ет түсті немесе сары түсті папула немесе түйін түрінде білінетін, баяу өсетін ісікпен сипатталатын жағдай.
Сөл бездері
Сөл бездерінің ісіктерінің көпшілігі қатерсіз – яғни, олар қатерлі ісік емес және денедегі басқа мүшелерге таралмайды. Бұл ісіктерге өмірлік қауіп төндіру сирек. Аденома, онкоцитома, Вартин ісігі және қатерсіз аралас ісіктер (плеоморфты аденома деп те аталады) сияқты түрлі қатерсіз сөл безі ісіктері бар. Қатерсіз ісіктерге хирургиялық араласу арқылы көбінесе ем жасалады. Сирек жағдайларда, ұзақ уақыт емделмесе немесе толыққанды алынып тасталмаса, қайта өсіп қатерлі ісікке айналуы мүмкін. Қатерсіз ісіктердің қалай қатерлі ісікке айналатыны әлі толық анықталған жоқ. Сөл безінің қатерлі ісігінің көптеген түрлері бар. Қалыпты сөл бездері әртүрлі жасушалардан тұрады және ісік осы жасушалардың кез келген түрінен басталуы мүмкін. Сөл безінің қатерлі ісіктері микроскоп астында көрінетін жасуша түріне сәйкес аталады. Негізгі қатерлі ісік түрлері төменде сипатталған. Дәрігерлер қатерлі ісіктің сипаттамасына қарай (1-ден 3-ке дейін немесе төменнен жоғарыға қарай) дәрежелейді. Дәреже, ісіктің қаншалықты жылдам өсіп, таралуы мүмкін екенін шамамен көрсетеді. 1-дәрежелі қатерлі ісік (төмен дәрежелі немесе жақсы дифференциацияланған) қалыпты сөл безі жасушаларына өте ұқсас. Олар әдетте баяу өседі және жақсы болжамға (прогнозға) ие. 2-дәрежелі қатерлі ісік (аралық дәрежелі немесе орташа дифференциацияланған) 1- және 3-дәрежелі ісіктердің арасындағы сипаттамаға ие. 3-дәрежелі қатерлі ісік (жоғары дәрежелі немесе нашар дифференциацияланған) қалыпты жасушалардан мүлдем өзгеше көрінеді және көбінесе жылдам өседі және/немесе таралады. Мұндай ісіктердің болжамы, әдетте, төмен дәрежелі ісіктерге қарағанда нашар болады.
Простаттың
Простата аденомасы несеп құбығының айналасындағы бездерден, орталық немесе бүйірлік бөліктерінде пайда болады.
Емдеу
Дәрігердің пациентте аденоманы анықтағандағы жауабы аденоманың түрі мен орналасуы сияқты факторларға байланысты өзгереді. Әртүрлі аденомалар әртүрлі жылдамдықпен өседі, бірақ дәрігерлер көбінесе өсу қарқынын болжай алады, себебі кейбір жиі кездесетін аденомалар көптеген пациенттерде бірдей қалыпта дамиды. Екі кең таралған жауап – аденоманы хирургиялық жолмен алып тастау және пациентті белгіленген ережелер бойынша бақылауда ұстау. Емдеудің бір мысалы – пациенттен аденоматозды полиптерді алып тастағаннан кейін мамандандырылған ұйымдар ұсынатын жауап. Егер пациентте қатерлі ісікке қатысты ерекше тәуекел факторлары болмаса, ішектегі бір немесе екі полипті алып тастаған жағдайда, ең дұрысы стандартты ұсынымнан жиілеу тексерудің орнына 5-10 жылдан кейін бақылау колоноскопиясын қайталау болып табылады.