Ресей православиесінің бөлінісі және Ескі Нанымдылар қозғалысы

Кіріспе

1650-60 жылдардағы орыс православиелік схизмасы ескі сенімділердің пайда болуына әкелді.
Папуа-Жаңа Гвинеяның Порт-Морсби қаласындағы бандалар.

Ресей шіркеуінің схизмасы, сондай-ақ Раскол (раскол, «бөлініс» немесе «схизма» деген мағынаны білдіреді) деп аталады, 17 ғасырдың ортасында орыс православиелік шіркеуінің ресми шіркеуге және ескі сенімділер қозғалысына бөлінуі болды. Бұл 1653 жылы патриарх Никонның реформаларынан басталды, оның мақсаты грек және орыс шіркеу амалдарының біртектілігін орнату еді.

Чиркінің реформалары және оларға реакция

Құдайға құлшылық етушілердің қызғанышпен қарауы (орысша: Кружок ревнителей благочестия, Kruzhok revnitelei blagochestiya) деп аталатын ықпалды топтың мүшелері орыс православиесінің сенімін тазартуды жақтады. Олар мәсіхшілік құндылықтарға сәйкес келетін және шіркеу тәжірибесін жақсартатын Мәскеу қоғамын реформалауға ұмтылды. Осының салдарынан, олар балама нұсқаларды жоюмен және қасиетті қызмет кітаптарын түзетумен айналысты. Бұл топтың ең ықпалды мүшелері - архиерейлер Аввакум, Иван Неронов, Стефан Вонифатьев, Федор Ртищев және Новгород архиепискобы болған кезінде, болашақ патриарх Никонның өзі болды. Ресей патшасы Алексей Михайловичтің қолдауымен патриарх Никон орыс қасиетті қызмет кітаптарын қазіргі грек үлгілеріне сәйкес түзету процесін бастады және кейбір рәсімдерді өзгертті (екі саусақпен шалом жасау үш саусақпен ауыстырылды, «аллилуйя» екі емес, үш рет айтылуы керек және т.б.). Бұл жаңалықтар дін қызметкерлері мен халықтан қарсылық күшін алды, олар теологиялық дәстүрлер мен Шығыс православиелік шіркеу ережелеріне сілтеме жасап, осы реформалардың заңдылығы мен дұрыстығын даулады. Бұл наразылықтарды ескермей, 1654–1655 жылдарғы шіркеу соборлары реформаларды бекітті. 1653–1656 жылдары Епифаний Славинецкийдің баспаханасы жаңадан аударған қасиетті қызмет кітаптарының түзетілген нұсқаларын шығара бастады. Бұл реформалар туралы кең таралған дәстүрлі пікір, олар орыс православиесінің сыртқы ритуалдық жағына ғана әсер еткенін және осы өзгерістерді діндар орыс халқы маңызды оқиға деп санағанын айтады. Алайда, олардың кездейсоқтығынан басқа, бұл реформалар шіркеу мен сенімділер арасындағы түбегейлі жаңа қатынастарды орнатты. Тезірек арада Никон бұл реформаны шіркеуді орталықтандыру және өзінің билігін нығайту мақсатында пайдаланғаны анық болды. Никонның жаңа қасиетті қызмет кітаптары мен рәсімдерін күштеп енгізуі құлшылық етушілер мен Никон арасында үлкен алшақтық тудырды. Олардың кейбіреулері ескі сенімді (старообрядшылар: Ескі ритуалдарды сақтаушылар) қорғап, патриархтың реформаларына қарсы шықты. Аввакум мен Даниил патшадан екі саусақпен шалом жасауды және қасиетті қызметтер мен уағыздар кезінде иілуді ресми түрде бекітуді өтінді. Содан кейін олар дін қызметкерлеріне грек стандарттарына сәйкес кітаптарды түзету таза сенімді бұзатынын, себебі грек шіркеуі «ежелгі құлшылықтан» ауытқып, қасиетті қызмет кітаптарын католик баспаханаларында басып шығарғанын және рим-католик ықпалына ұшырағанын дәлелдеуге тырысты. Сонымен қатар, Грекияның ұзақ уақыттан бері Осман империясының ықпалында болғаны және грек халқының өміріне және шіркеуге исламның кейбір элементтері енгені де факт. Реформаның қарсыластары, сондай-ақ, ескі орыс литургиялық кітаптарын түзету үшін анықтама ретінде 1605 жыл шамасында Венецияда басылған нақты грек литургиялық кітаптарын алу жоспарланғанын (және соңында осылай жасалғанын) қатты алаңдатты, сондықтан «ескірген және өзгерген орыс литургиялық кітаптарын түпнұсқа грек дереккөздерімен сәйкестендіру» деген бастапқы аргумент жарамсыз болып көрінді. Иван Неронов патриархтың билігін күшейтуге қарсы сөйлеп, шіркеу басқаруын демократияландыруды талап етті. Никон мен ескі сенімді қорғаушылар арасындағы бұл қақтығыс нашарлап, көп ұзамай Аввакум, Иван Неронов және басқалар қудаланып, ақырында 1682 жылы өлім жазасына кесілді. Ескі сенімді қорғаушылардың қоздырған ісі Ресей қоғамының әртүрлі топтарынан көптеген қолдаушылар тапты, бұл Раскол қозғалысын тудырды. Ескі сенімді ұстанушылардың төменгі санаттағы дін қызметкерлерінің бір бөлігі шіркеу басшыларынан келетін феодалдық қысымның күшеюіне наразылық білдірді. Никонның ұмтылыстарына және оның шіркеу реформаларының кездейсоқтығына наразылық білдірген жоғары дәрежелі дін қызметкерлерінің кейбіреулері Раскол қозғалысына қосылды. Олардың кейбіреулері, мысалы, Коломенский епискобы Павел, Вятка архиепискобы Александр (сондай-ақ белгілі Соловецкий монастыры сияқты бірқатар монастырлар) ескі сенімді қорғады; Епископ Павел ескі рәсімдерге адал болғандығы үшін ақырында өлім жазасына кесілді. Боярня Феодосия Морозова, оның әпкесі ханшайым Урусова және басқа да сарай қызметкерлері ескі сенімді қорғаушыларды ашық қолдады немесе жасырын түрде оларға жанашырлық танытты. «Ресми шіркеуге» қарсы осындай әртүрлі күштердің бірігуін Раскол қозғалысының біршама қарама-қайшылықты идеологиясымен түсіндіруге болады. Дәстүрлі құндылықтар мен ескі дәстүрлерді идеалдау және сақтау, жаңалықтарға сынды көзқарас, ұлттық ерекшелікті сақтау және (радикалды элементтердің) ескі сенім атынан шейіттікке қанағат етуді құтқарудың жалғыз жолы ретінде қабылдау феодализм мен жекебасқа қарсы сынмен үйлеседі. Әртүрлі әлеуметтік топтар осы идеологияның әртүрлі жақтарына тартылды. Расколдың ең радикалды жақтаушылары Армагеддонға жақындау және Антихристтің келуі, патша мен патриархтың Шайтанға табыну туралы уағыздады, бұл идеялар орыс халқының арасында кең тарады, олар осы ең радикалды жақтаушылардың идеологиясына жанашырлық танытты. Осылайша, Раскол қозғалысы консервативті және демократиялық оппозицияның алғы шебіне айналды.

The members of an influential circle called the Zealots of Piety (Russian: Кружок ревнителей благочестия, Kruzhok revnitelei blagochestiya) stood for purification of Russian Orthodox faith. They strove to reform Muscovite society, bringing it into closer accordance with Christian values and to improve church practices. As a consequence, they were also engaged in the removal of alternative versions and correction of divine service books. The most influential members of this circle were Archpriests Avvakum, Ivan Neronov, Stephan Vonifatiyev, Fyodor Rtishchev and, when still Archbishop of Novgorod, Nikon himself, the future Patriarch. With the support from the Russian Tsar Alexei Mikhailovich, Patriarch Nikon began the process of correction of the Russian divine service books in accordance with their modern Greek counterparts and changed some of the rituals (the two finger sign of the cross was replaced by the one with three fingers, "hallelujah" was to be pronounced three times instead of two etc.). These innovations met with resistance from both the clergy and the people, who disputed the legitimacy and correctness of these reforms, referring to theological traditions and Eastern Orthodox ecclesiastic rules. Ignoring these protests, the reforms were approved by the church sobors in 1654–1655. In 1653–1656, the Print Yard under Epifany Slavinetsky began to produce corrected versions of newly translated divine service books. A traditional, widespread view of these reforms is that they only affected the external ritualistic side of the Russian Orthodox faith and that these changes were deemed a major event by the religious Russian people. However, these reforms, apart from their arbitrariness, established radically different relations between the church and the faithful. It soon became obvious that Nikon had used this reform for the purpose of centralization of the church and strengthening of his own authority. Nikon's forcible introduction of the new divine service books and rituals caused a major estrangement between the Zealots of Piety and Nikon. Some of its members stood up for the old faith (staroobryadsty : Old Ritualists) and opposed the reforms and patriarch's actions. Avvakum and Daniel first petitioned to the tsar to officialize the two finger sign of the cross and bows during divine services and sermons. Then, they tried to prove to the clergy that the correction of the books in accordance with the Greek standards profaned the pure faith because the Greek Church had deviated from the "ancient piety" and had been printing its divine service books in Catholic print houses and that they had been exposed to Roman Catholic influences. Moreover, it had been a long time already for the Greece to be under the influence of the Ottoman Empire, and, therefore, some elements of Islam also integrated in the life of Greek people and to the church. Also the opponents of the reform were deeply concerned that it was supposed (and, in the end, done this way) to take as the reference for corrections of old Russian liturgical books (rus. "knizhnaya sprava", "книжная справа") the concrete Greek liturgical books printed in Venice around 1605 so it appeared, that the original argument of "bringing outdated and mutated Russian liturgical books into line of original Greek sources" was invalid. Ivan Neronov spoke against the strengthening of patriarch's authority and demanded democratization of ecclesiastic management. This conflict between Nikon and defenders of the old faith took a turn for the worse and soon Avvakum, Ivan Neronov and others would be persecuted and eventually executed in 1682. The case brought by the defenders of the old faith found many supporters among different strata of the Russian society, which would give birth to the Raskol movement. A part of the old faith low ranking clergy protested against the increase of feudal oppression, coming from the church leaders. Some members of the high ranking clergy joined the Raskol movement due to their discontent over Nikon's aspirations and the arbitrariness of his church reforms. Some of them, such as Bishop Paul of Kolomna, Archbishop Alexander of Vyatka (as well as a number of monasteries, such as the famous Solovetsky Monastery), stood up for the old faith; bishop Paul was eventually executed for his loyalty to the old rites. Boyarynya Feodosiya Morozova, her sister Princess Urusova, and some other courtiers openly supported or secretly sympathized with the defenders of the old faith. The unification of such heterogeneous forces against what had become "the official church" could probably be explained by the somewhat contradictory ideology of the Raskol movement. A certain idealization and conservation of traditional values and old traditions, a critical attitude towards innovations, conservation of national originality and acceptance (by radical elements) of martyrdom in the name of the old faith as the only way towards salvation were intertwined with criticism of feudalism and serfdom. Different social strata were attracted to different sides of this ideology. The most radical apologists of the Raskol preached about approaching Armageddon and coming of the Antichrist, Tsar's and patriarch's worshiping of Satan, which ideas would find a broad response among the Russian people, sympathizing with the ideology of these most radical apologetes. The Raskol movement thus became a vanguard of the conservative and at the same time democratic opposition.

Көтерілістер мен қуғын-сүргін

Раскол қозғалысы 1666–67 жылдардағы шіркеу соборынан кейін күшейді, ол ескі нанымның жақтастарын (старообрядцы: ескі ритуалистер) еретиктер деп жариялап, оларға қатысты жазалау шараларын белгіледі. Әсіресе, шіркеумен байланысын үзген төменгі рухты дін қызметкерлері оппозицияның жетекшілеріне айналды. Олардың идеологиясының негізгі постулаты – реформаларға дейінгі православиелік нанымды сақтау үшін шіркеуден бөлінуді насихаттау болды. Расколдың ең айқын көріністерінің бірі – әлемнің аяқталуы жақын деп санаған ескі нанымның радикалды жақтастары жүзеге асырған огненное крещение (огненные крещения, яки отпен суға батыру) немесе өзін-өзі өртеу болды. Ескі нанымдылар жақын арада Поповцы және Беспоповцы деп аталатын түрлі бағыттарға бөлінді. Раскол идеологтарының уағыздарына қызыққан көптеген посадтық адамдар, негізінен шаруалар, шеберлер мен казактар Солтүстік Ресей мен Волга аймағының тығыз орманды жерлеріне, Ресейдің оңтүстік шекарасына, Сібірге және тіпті шетелге қашып, өздерінің общиналарын құрды. Бұл – жаңа шіркеу рәсімдерін қабылдаудан бас тартқан қарапайым орыс халқының жаппай көшіп кетуі еді. 1681 жылы үкімет «шіркеудің жауы» саналғандардың, әсіресе Сібірдегілердің санының артып жатқанын байқады. Ресей православие шіркеуінің белсенді қолдауымен ол раскольниктерді (раскольники), яғни «схизматиктерді» қуғынға түсірді. 1670–1680 жылдары орыс қоғамындағы әлеуметтік кемшіліктердің ашыққа шығуы Раскол идеологиясында ерекше маңызға ие болды. Раскол жақтастарының кейбіреулері, мысалы, Аввакум және Пустозёрск түрмесіндегі оның бауырлары, көтерілістерді діни және патшалық биліктің әрекеттері үшін Құдайдың жазасы деп түсіндіріп, ақтауға тырысты. 1670–1671 жылдардағы Степан Разин көтерілісіне ескі нанымдылардың кейбіреулері қатысты, бірақ бұл көтеріліс ескі нанымдылардың көтерілісі ретінде қарастырылмады және Степка Разиннің өзі дінге қарсы көзқараста болды. Ескі нанымдылар 1682 жылғы Мәскеу көтерілісінде маңызды рөл атқарды. Ескі нанымдылардың көптеген өкілдері Польша-Литва одағына қашып, онда олар өз нанымын еркін ұстануға мүмкіндік алды. 17-ғасырдың соңы – 18-ғасырдың басында Раскол қозғалысының ең радикалды элементтері реформаларды кері қайтару мүмкін емес екені анық болғаннан кейін күнге батты. Петр I-нің ішкі саясаты ескі нанымдыларға қарсы қуғын-сүргінді жеңілдетті. Алайда, патша олардан салықты көбейтті. Екатерина II билік кезінде шетелге қашқан ескі нанымдыларға Отанына оралуға шақыру жасалды. Дегенмен, 1905 жылға дейін Ресейде ескі нанымдылардың жағдайы заңсыз болып қала берді. Раскол (схизма) бүгінгі күнге дейін сақталған, сонымен қатар Мәскеу патриархатының Ресей православие шіркеуі мен ескі нанымдылар арасында белгілі бір қарсылықтар бар, бірақ ресми деңгейде екі тарап та бейбіт өмір сүруге келісім берді. Діни және теологиялық тұрғыдан алғанда, Раскол өте күрделі мәселе болып табылады және Ресей тарихының ең трагикалық эпизодтарының бірі саналады.

The Raskol movement gained in strength after the church sobor in 1666–67, which had anathemized the defenders of the old faith (staroobryadsty : Old Ritualists) as heretics and made decisions with regards to their punishment. Especially members of the low ranking clergy, who had severed their relations with the church, became the leaders of the opposition. Propagation of the split with the church in the name of preservation of the Orthodox faith as it had existed until the reforms was the main postulate of their ideology. The most dramatic manifestations of the Raskol included the practice of the so called ognenniye kreshcheniya (огненные крещения, or baptism by fire), or self immolation, practiced by the most radical elements in the Old Believers' movement, who thought that the end of the world was near. The Old Believers would soon split into different denominations, the Popovtsy and the Bespopovtsy. Attracted to the preachings of the Raskol ideologists, many posad people, mainly peasants, craftsmen and cossacks fled to the dense forests of Northern Russia and Volga region, southern borders of Russia, Siberia, and even abroad, where they would organize their own obshchinas. This was a mass exodus of common Russian people, who had refused to follow the new ecclesiastic rituals. In 1681, the government noted an increase among the "enemies of the church", especially in Siberia. With active support from the Russian Orthodox Church, it began to persecute the so called raskolniki (раскольники), i. e., "schism makers". In the 1670s–1680s, the exposure of certain social vices in the Russian society gained special importance in the Raskol ideology. Some of the Raskol apologetes, such as Avvakum and his brothers in exile at the Pustozyorsk prison, tended to justify some of the uprisings, interpreting them as God's punishment of the ecclesiastic and tsarist authorities for their actions. Some of the supporters of the Old Believers took part in Stepan Razin's rebellion in 1670–1671, although this uprising is not regarded as an Old Believers' rebellion and Stenka Razin himself had strongly antiecclesiastic views. The supporters of the old faith played an important role in the Moscow uprising of 1682. Many of the members of the old faith migrated west, seeking refuge in the Polish–Lithuanian Commonwealth, which allowed them to practice their faith freely. In the late 17th – early 18th century, the most radical elements of the Raskol movement went into recession after it had become obvious that the reforms could not be reversed. The internal policy of Peter the Great eased the persecution of the Old Believers. The Tsar, however, did impose higher taxes on them. During the reign of Catherine the Great, Old Believers who had fled abroad were even encouraged to return to their motherland. However, the position of Old Believers in Russia remained illegal until 1905. The Raskol (schism) still exists, and with it a certain antagonism between the Russian Orthodox Church of the Moscow Patriarchate and the Old Believers, although on an official level both sides have agreed on a peaceful coexistence. From an ecclesiastic and theological point of view the Raskol remains a highly controversial question and one of the most tragic episodes of Russian history.

Әдебиеттік сілтеме

Термин этимологиялық тұрғыдан Ф.М. Достоевскийдің әйгілі "Қылмыс және жаза" романының басты кейіпкері Родион Раскольниковтың тегімен байланысты.

Ағылшын тілінде

Since the English text consists only of periods, the Kazakh translation will also consist only of periods, maintaining consistency with the reference translation.

. . . . . . . .