Кіріспе

Дурнесс (Diùranais) – Шотландияның солтүстік-батыс таулы аймағындағы ауыл және азаматтық округ. Ол елдің солтүстік жағалауында, Сазерленд тарихи графтығында, Инвернестен шамамен 193 км (120 миль) солтүстікке қарай орналасқан. Бұл аймақ қашық және округ өте кең және сирек қоныстанған, Лох-Эриболлдың шығысынан бастап Шотландия материгінің ең солтүстік-батыс нүктесі – Кейп Вратхқа дейін созылады. Халық тыныш жерлерге тарап орналасқан, оларға Кемпи, Эриболл, Лейд, Сангобег, Лейринмор, Сму, Сангомор, Дурин, Балнакейл және Кеолдейл сияқты бірнеше шағын елді мекендер кіреді.

Этимология

Бұл атау скандинав тілінен шыққан "Дирнес" болуы мүмкін, яғни "көктемгі жануарлардың мүйісі" деген мағынаны білдіреді. Атаудың қандай екені белгісіз; оны әртүрлі жолдармен аударуға болады, мысалы, "Dorainn nis" – дауылды мүйіс, немесе "Dhu thir nis" – қара жердің мүйісі, немесе скандинав тілінде "көктемгі жануарлардың мүйісі". Кейбір болжамдар бойынша, бұл атау "Durine" деген негізгі ауылдың атынан шыққан болуы мүмкін, ол "Dubh Rinn" деп аударылады – қара (немесе құнарлы) мүйіс, ал скандинавтық "ness" сөзі гаэль тіліндегі атауға қосылған.

Тарихқа дейінгі дәуір

Бұл аймақ тарихқа дейінгі дәуірден бері қоныстанған. Ауылдың оңтүстігінде, бұрынғы Кнокбреак поселкесінде неолит дәуіріне жататын екі параллельді шөптен жасалған қоршаудың қалдықтарын көруге болады, олардың мақсаты белгісіз. 1995 жылы жүргізілген археологиялық зерттеулер Дурнестен бірнеше жүз метр қашықтықтағы төрт үңгірде (Смуу үңгірі, Гласскнаппер үңгірі, Мүйіз үңгірі және Жаңбырлы ауа-райы үңгірі) неолиттік, викинг және темір дәуіріне жататын артефакттарды тапты. Үңгірлерден табылған заттардың көпшілігі викингтер мен орта ғасырға қатысты. Балық сүйектері, теңіз қабықшалары, өсімдік қалдықтары, сүтқоректілер мен құстардың сүйектері теңіз және құрлықтағы тағамдарды өңдеу және тұтынуға байланысты екенін көрсетті. Темір шлагы мен қайық шегелері археологтарды осы қорғалған шығанақта қайықтар жөнделген деген тұжырымға жеткізді. Сму үңгірі мен Гласскнаппер үңгірінен алынған төрт радиокөміртектік сынақтар осы орындардың 8-ші мен 11-ші ғасырлар аралығында пайдаланылғанын көрсетеді. 1991 жылдың мамыр айында Фараид мүйісіндегі құмды төбелердің эрозиясынан жас викинг баласының денесі табылды. 2000 жылы Сангобег жағажайында викингтердің болуы мүмкін қонысы және тарихқа дейінгі баланың денесі (б.з.д. 170–30 жылдар) табылған.

Тарих

Дурнес бұрын Кейтнесс епископтығының бір бөлігі болған, ал Балнакейлдегі ескі үй бастапқыда епископтың жазғы резиденциясы болған. Балнакейлдегі шіркеу Кулдиан монахтарына жатады, бірақ қазіргі қираған шіркеуді 13 ғасырда Дорнох соборындағы монахтар салған деп айтылады. Кенебенеде "Clach a Breitheanas" немесе Сот тасы орналасқан. Бұл жерде қылмыскерлер сотталған, ал кінәлілер жардан лақтырылып, төмендегі өлімге кесілген. Дурнесс қауымы ғасырлар бойы Dùthaich MhicAoidh, Макай кланының жері болды, олар өздерінің құқығын шығыстағы Мелвичтен батыстағы Кайлескуге дейін созылған жерлерге иеленген. Бұл аймақ Моррисон кланы үшін де маңызды, олар дәстүрлі одақтастарымен, Макай кланымен бірге тұрады. "Дәстүр бойынша әлі күнге дейін айтылып жүрген көптеген қанды шайқастар бір жақтағы Маклиодтар мен Маколайлар, екінші жақтағы Морисондар арасында өтті. Соңында Морисондар Льюистен кетуге мәжбүр болды және олардың кланының сол бөлігімен Дуирнесс пен Эддерахиллиус, Сазерлендте қоныстанды, онда 1793 жылы жергілікті тұрғындардың көпшілігі, аздаған ерекшеліктерді қоспағанда, Мак-Лей, Морисон немесе Маклиод тегінен болған. " Лох Эриболл көлін Норвегия королі Хааконның 1266 жылы Ларгс шайқасына бара жатқан әскери флоты пайдаланған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде "Ямайка" әскери крейсерінде қызылша індеті тарады және ол айлар бойы көлде карантинге жабылды. 1945 жылы соғыс аяқталғаннан кейін, 30 неміс суасты қайығы капитуляциялады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде RAF Дунерске жақын Сангода Chain Home радиолокациялық стансасын салды. Соғыстан кейін Балнакейлдің жанындағы Фараид басында ROTOR радиолокациялық стансасы болды, оның бір бөлігі қазіргі заманғы әскери полигон ретінде пайдаланылады, ал тұру орны әртүрлі қолөнер шеберханалары үшін қолданылады. 19 ғасырдың басында приходтың халқы шамамен 1100 адамды құрады, олар шашыраңқы шағын елді мекендерге кеңінен тараған. Бүгінде халық саны күрт азайды, өйткені бүкіл Дурнесс аймағы 1809 жылы және одан кейін 19 ғасырдың көп бөлігінде, 1886 жылғы Крофтинг заңы шаруаларға жерді пайдалану құқығының қамтамасыздығын бергенше, жоғары жерлерден қоныс аударудан қатты зардап шекті. 1841 жылғы Дурнесс бүлігі Кенебене елді мекенінің әйелдері сот кеңсесінің қызметкеріне қарсы шығып, оны үйден шығару туралы шақыруды жеткізуге қарсылық көрсеткенінен туды. Бірінші әрекет 1841 жылдың тамызында сот кеңсесінің қызметкерлері мен констебльдер тобына қару-жарақпен қаруланған 400-ге жуық адам шабуыл жасады. Барлық топ мүшелері жарақат алды, ал кейбіреулері өмірінен асығып қалды. Олардың үйден шығару қағаздары да топтың өкілі, Кэмпбелл тегінен шыққан сот кеңсесінің қызметкерінің көзінше өртеп жіберілді. Екінші әрекетті полиция бастығы Филипп Маккей жасады, бірақ оған да осылай қаралып, үйіне қайтып кетті. 1841 жылдың 17 қыркүйегінде Маккей тағы бір күшпен тағы бір әрекет жасады, ол келесі күні кешке келген сот кеңсесінің қызметкерлері мен арнайы констебльдер тобынан тұрды. Олардың жақындап келе жатқанын байқағаннан кейін, оларға қарсы тұру үшін барлығы қару-жарақпен қаруланған 200-300 жергілікті адам жиналды. Халық Маккейді ұстауға асықты, бірақ олар жеңілді, ал Маккей мен оның адамдары қонақүйге жетті. Алайда жергілікті халық, тағы 100 адам қосылып, терезелерді сындырып, есіктерді бұзып жіберді. Констебльдердің барлығы сыртқа сүйреліп, бұрынғыдай қаралып, толықтай таратылды. Басқа бөлмеде отырған сот кеңсесінің қызметкерлері де сыртқа сүйреліп шығарылды. Жергілікті тұрғындар кейін оларға қарсы әскери күш жөнелтілетіні туралы ескертілді және қайтадан көтерілген жоқ.

География

Ауылдағы негізгі жұмыспен қамту көздері – шаруалық және туризм. Бұл Шотландияның солтүстік-батыс бөлігіндегі ең ірі ауыл, шамамен 400 тұрғыны бар және A838 тас жолында орналасқан. Ол солтүстік жағалауда, шығысқа қарай 72 миль (116 км) қашықтықтағы Тюрсо және оңтүстікке қарай 68 миль (109 км) қашықтықтағы Уллапул қалаларының арасында жатыр. Бұл аймақ Батыс Еуропадағы ең сирек қоныстанған аймақ ретінде белгілі. 50 жылдай бұрын Дурнесс аймағында басым түрінде гэль тілінде сөйлейтін адамдар тұрған.

Геология

Дурнесс аймағының ландшафты, төмен қарай ығысқан, оқшауланған Камбро-Ордовик дәуірінің Дурнесс тобы карбонаттарының есебінен, қоршаған аймақтармен күрт контрастқа түседі, бұл жергілікті тұрғындар арасында тарихи (қазір де жиі бейресми) түрде "Дурнесс әктасы" деп белгілі. Бұл бірлік Скайға дейін оңтүстікке қарай жатады, бірақ толық тізбегі тек Дурнесс аймағында ғана көрінеді, сондықтан бірліктің аты осы аймақтан шыққан. Бұл қалың тізбек (шамамен 2625 фут (800 м)) доломиттерден, аз мөлшерде әктастар мен херттен тұрады және айналадағы төбелерге қарағанда жұмсақ, себебі олар Льюис Гнейсі немесе Торридон құмтастарынан құралған, кейде кембрийлік кварцитпен жабылған. Осының салдарынан, жергілікті жер карбонатты тау жыныстары мен олардан пайда болған әкке бай топырақтардың арқасында Солтүстік-Батыс таулы аймағындағы басқа жерлерге қарағанда көбінесе тегіс және құнарлы болып келеді. Бұл ауданның салыстырмалы түрде кішкентай болса да, шіркеу шегінде тау жыныстарының ерекше түрлерге толы болуына себеп – аймақтағы кең таралған жарылыстар, олар әртүрлі дәуірдегі (архей – ордовик) әртүрлі тау жыныстарын бір-бірімен жанастырады. Мойн итермесінің төмен қарай ығысқан бөлігі, негізгі итерме аймағы Лох-Эриболлдан бірнеше шақырым шығысқа қарай орналасқан болса да, Фараид бас және Санго шығанағында да көрінеді. Санго шығанағындағы итермелер Мойн итерме аймасын бақылауға ең қолайлы орындар болып табылады. Сонымен қатар, Санго шығанағы (геологиялық тұрғыдан грабен) Британ аралдарындағы ең жақсы бассейн шекаралық жарылыстардың бірін көрсетеді. Фараид бас геологиялық тұрғыдан Шотландиядағы ең ірі құмдық дюналар жүйесінің бірі үшін маңызды, онда биік басқұрсы қатты желге ұшырайды, нәтижесінде теңіз деңгейінен 200 фут (61 м) биіктікке дейін әртүрлі құмдық дюналар қалыптасады. Бұл басқұрстың шығыс жағындағы жартастар Шотландиядағы Мойн итермесінің негізгі жатынының батысындағы Мойн метаседименттерінің сақталған жалғыз жатынын көрсетеді (итермелеу және кейінірек қалыпты жарылыстар нәтижесінде) және жартас үсті мен дюналар арасында макайрдің тамаша мысалдары қалыптасқан, бұл Дурнесс аймағындағы құмдардың теңіз қабығының жоғары құрамына байланысты. Осының нәтижесінде Дурнесс Солтүстік-Батыс таулы аймағы Геопаркінің құрамына кіреді және жаз айларында геология мамандықтарының аспиранттары мен студенттері үшін танымал мақсатты жер болып табылады.

Туризм

Туристерге жағажайдың үстіндегі жартастарда орналасқан (жағажайға оңай түсуге болатын) кемпинг, әскери ғимараттардың қайта жаңартылған бірнешесінде орналасқан SYHA жатақханасы, жатақ-аяқ және екі қонақ үй мен мейрамхана – Маккей және Smoo Cave қонақ үйі қызмет көрсетеді. Ауыл Cape Wrath-қа саяхаттайтындар үшін де база ретінде қолданылады. Дурнесс қаласының басты көрікті жерлері – Сму үңгірі, бірге қосылған теңіз және тұщы су үңгірі, одан кішкентай өзен ағып өтеді және жаңбырлы күндері сарқырама пайда болады, жартастармен шектескен табиғи жағажайлар, сондай-ақ жергілікті теңіз құстары, етесіп жүретін түлкілер, дельфиндер және минк киттері. Айналасындағы жағалау Еуропаның ең усақталған және әдемі жерлерінің бірі болып табылады, ал жақын орналасқан Кло Мор жарлары Ұлыбритания материгіндегі ең биік жарлардың бірі, олардың биіктігі 922 фут (281 метр). Балнакейл ескі шіркеуі – қорғалатын ескерткіш, шіркеудің бір қабырғасында сериялық қарақшы және кісі өлтіруші Донуилл Мак Моррайхтың қабірі орналасқан, сондықтан оның жауы оның қабірінен өтпеу үшін солай істеген дейді. Лох Круаспол және Лох Боррали айналасындағы аймақ археологиялық қызығушылық тудырады, мұнда бұлақтардан дөңгелек үйлерге дейін, ортағасырлық және жерді тазартуға дейінгі қоныстарды кездестіруге болады. Балнакейл қолөнер ауылы Дурнестен шамамен 1 миль (2 км) қашықтықта орналасқан және 1950 жылдарға дейінгі Қорғаныс министрлігінің бөлімшелерінен тұрады, қазір мұнда түрлі тәуелсіз дүкендер жұмыс істейді.

Мәдениет және қоғамдастық

Дурнесс – 1714 жылы Стратмордағы Ачнакиллихте дүниеге келген ақын Роб Доннның туған және жерленген жері. 1875 жылы "Am Fèillire" газеті оның өткір ойлы, сатирикалық, сонымен қатар ізгілік пен әдептілікке бойұсынғандығын баяндаған.

Джон Леннон

2007 жылы Дарнесс Джон Леннонның Солтүстік шолу фестивалін өткізді, бұл Джон Леннонның рухын құрметтеу мақсатында музыка, поэзия, театр және басқа да мәдени шараларды қамтыды. Ол бала кезінде жазғы демалысын осы ауылда өткізген. 1969 жылы Леннон Йоко Оно мен балаларымен бірге қайтадан келді, бірақ Лох Эриболл маңында көлігі жолдан шығып кеткеніне байланысты сапар қысқарып қалды. «Rubber Soul» альбомындағы «In My Life» әні Леннонның жасөспірім шағындағы демалысы кезінде Дурнесс туралы жазған өлеңіне негізделген деп есептеледі, алайда түпнұсқа өлеңнің көп бөлігі Пауль Маккартнимен бірге ән жазу барысында жоғалып кетті. Джон Леннонға арналған ескерткіш ауылдық үйдің жанындағы естелік бақта орнатылды, онда «In My Life» әнінен үзінділер жазылған үш үлкен тас плита бар. Ол тұрған үй бұрын бұзылып, орнына заманауи үй салынды. Жаңа үйдің қабырғасындағы тақтада: «Джон Леннон 1940-1980, әнші, ән жазушы және The Beatles тобының мүшесі, балалық шағының көптеген демалысын осында өткізді» деп жазылған. 1963 жылы Дурнесске жақын орналасқан қолданылмай қалған әскери радар станциясының орнында құрылған Балнакейл қолөнер ауылы 1974 жылы Дерек Купердің «Балнакейлге жол» атты BBC деректі фильмінің тақырыбы болды. Керамика шебері Лотте Глоб алғашқы тұрғындардың бірі еді. Ауылда белгілі шоколад өндіруші «Cocoa Mountain» орналасқан. Дурнесс пен Кейп Врат аймағындағы қалың пейзаж Толкинге «Орта Жер» эпостарын жасауда шабыттандырған болуы мүмкін деген болжамдар бар. Актриса Джульет Стивенсон Лох-Борали жағалауына орнатылған орындық 2000 жылы Дурнесс шығанағында автокөлік апатында қаза болған ағасы Джоннидің естелігіне арналған.

Көлік

Дурнесс А838 тас жолында орналасқан. Бұл жол еншілікті шығысқа қарай Тунгтегі A836 тас жолымен байланыстырады және жағалау бойынан Рхиконич арқылы Кинлохбервиге жақын айналып, Лэргтің солтүстігінде A836 тас жолымен қайтадан қосылады, ол көбінесе Бонар көпіріне және оңтүстікке қарай созылады. Тас жолдың көп бөлігі бір бағытты. Аймақта автобус қатынасы сирек, алайда күніне бір автобус Дурнесс пен Лаирг теміржол станциясындағы Қиыр Солтүстік теміржол желісін байланыстырады. Бұл теміржол арқылы Уикке солтүстікке және Инвернесске оңтүстікке қарай жол ашады.

Білім

Дурнесс бастауыш мектебі балабақша жасынан 11 жасқа дейінгі балаларды оқытады. 2012–13 оқу жылында мектепте 22 бала тіркелген, ал 2026–27 жылдарға қарай бұл көрсеткіш 13 балаға дейін төмендеуі күтілуде. Балалар 1990-шы жылдары ашылған Кинлохберви орта мектебіне көшеді. Бұл мектеп ашылғанға дейін балалар Дорнок академиясы немесе Голспи орта мектебінде оқу үшін апта бойы жатақханада тұруға мәжбүр болған.

Әскери қатысу

Кейп Урат, Дурнесс шығанағының ар жағындағы приходтың батысында, Кейп Урат оқу полигонының орналасқан жері – әскери тікелей оқ ату алаңы. Бұл аймақ теңіз және әуе күштерінің артиллериялық жаттығулары үшін, сондай-ақ құрлық әскерлерінің оқу алаңы ретінде қолданылады. Ұлыбританиядағы әскери оқ ату полигондарының ішінде ұшақтарға бомба тастауға рұқсат етілген жалғыз орын осы.