Кіріспе

Ханами (ханами) – гүлдердің әсемдігіне ләззат алудың дәстүрлі жапон әдеті; бұл жағдайда гүлдер (花) көбінесе шие гүлдерін (сакура) немесе, сирек жағдайда, Prunus mume (алыша) ағаштарының гүлдерін білдіреді. Наурыздың соңынан мамырдың басына дейін бүкіл Жапонияда, ал Окинава аралында қаңтар айының екінші аптасында шие гүлдей бастайды. Жапония метеорологиялық агенттігі жыл сайын гүлдеу болжамын (桜前線) жариялайды, және ханами жоспарлағандар оны мұқият қадағалайды, себебі гүлдер бір-екі апта ғана сақталады. Қазіргі Жапонияда ханами көбінесе күндіз немесе түнде сакура астында ашық ауада тойлаудан тұрады. Кейбір жағдайларда, әсіресе фестивальдерде, қытай-жапон термині (観桜) қолданылады. Түнгі ханами (夜桜) деп аталады. Көптеген жерлерде, мысалы, Уэно паркінде, йозакура үшін уақытша қағаз фонарлар ілінеді. Окинава аралында ағаштарға, мысалы, Мотобу қаласының жанындағы Яэ тауында немесе Накиджин қамалында, әсемдеу үшін электрлі шамдар ілінеді. Жапонияда тағы бір көне ханами түрі бар, ол – алыша гүлдерінен ләззат алу, ол (梅見) деп аталады. Бұл ханами егде жастағы адамдардың арасында танымал, себебі сакура тойларына қарағанда тыныш, ал сакура тойлары көбінесе жастардың қатысуымен өте шулы және көп адамды болады.

Тарих

Ханами дәстүрі көп ғасырлар бойы қалыптасқан. Бұл әдет Нара дәуірінде (710–794) басталып, алғашқыда адамдар алмұрт немесе уме гүлдерін тамашалаған. Жапондық ханами дәстүрі, гүлдерін тамашалап, алмұрт гүлдерінің астында поэзия мен шарап ішетін қытайлық әдеттен туындаған. Бұл фактіні ханамидің ауылдық емес, қалалық жерлерде пайда болуы, жапондықтардың бастапқыда қытайлықтар сияқты алмұрт гүлдеріне, емес вишня гүлдеріне қызығушылық танытуы және классикалық жапон поэзиясында вишня гүлдерінің қуанышпен байланыстырылмауы растайды. Хэйан дәуірінде (794–1185) вишня гүлдері немесе сакура алмұрт гүлдерінен гөрі көбірек назар аудара бастады, ал ханами сакурамен синоним болды. Содан бері вака және хайку поэзиясында "гүлдер" дегеніміз "сакура" дегенді білдірді. Ханами термині алғаш рет Хэйан дәуірінде жазылған "Гэндзи туралы әңгіме" романында вишня гүлдерін тамашалауға қатысты қолданылды. Глициния гүлдерін тамашалау да сипатталғанмен, "ханами" және "гүлдер тойы" терминдері кейіннен тек вишня гүлдерін тамашалаумен байланысты қолданылды. Сакура бастапқыда сол жылғы егіннің өнімділігін болжау және күріш егу маусымын жариялау үшін пайдаланылды. Адамдар ағаштардың ішінде қамиге сеніп, құрбандықтар шалған. Кейін олар құрбандықтан шарап ішіп тамақтанған. Хэйан дәуірінің императоры Сага осы дәстүрді қабылдап, Киотодағы императорлық сарайда сакура гүлдерінің астында саке және тойлар өткізген. Нәзік гүлдер өмірдің өзінің жарқын, әдемі, бірақ өткінші метафорасы ретінде мақталып, олар туралы өлеңдер жазылған. Осылайша Жапонияда ханами дәстүрінің пайда болғаны айтылады. Бұл әдет бастапқыда императорлық сарай элитасымен шектелген, бірақ тез самурайлар қауымына, ал Эдо дәуірінде қарапайым халыққа тарады. Токугава Ёсимунэ осы дәстүрді ынталандыру үшін вишня ағаштарын отырғызды. Сакура ағаштарының астында адамдар түскі ас ішіп, саке ішіп, көңіл көтерілген. Хэйан дәуірінде жазылған кітаптарда ":ja:シダレザクラ (сары вишня)" деп аталатын, салғыш бұтақтары бар сорттар айтылғандықтан, Prunus itosakura 'Pendula' (Sidare zakura) Жапониядағы ең көне сорт саналады. Камакура дәуірінде Оңтүстік Канто аймағында халық саны артқан кезде, Идзу Осима аралынан шыққан Осима вишнясы Хонсюға әкелініп, өсірілді, содан кейін астана Киотоға жеткізілді. Муромачи дәуірінде Осима вишнясының негізіндегі күрделі будандардан туған Сато-закура тобы пайда бола бастады. Prunus itosakura (синонимі Prunus subhirtella, Edo higan) жабайы түр, баяу өседі, бірақ вишня ағаштары арасында ең ұзақ өмір сүреді және үлкен ағаштарға айналуы оңай. Осы себепті Жапонияда осы түрдің көптеген үлкен және ұзақ өмір сүретін ағаштары бар, олардың вишня ағаштары қасиетті саналады және Синто ғибадатханалары, будда ғибадатханалары және жергілікті аймақтардың символына айналды. Мысалы, Дзиндай-закурасы (~2000 жылдық), Усузуми-закурасы (~1500 жылдық) және Дайго-закурасы (~1000 жылдық) ағаштарын атауға болады. Эдо дәуірінде әртүрлі қос гүлді сорттар өсіріліп, өзендердің жағалауларына, будда ғибадатханаларына, синтоизм ғибадатханаларына және Эдо сияқты қалалық аймақтардағы даймё бақшаларына отырғызылды. Осы кезеңдегі кітаптарда 200-ден астам вишня гүлдерінің түрлері тіркелген, соның ішінде қазіргі кезде белгілі "Канзан" сияқты көптеген сорттар туралы айтылған. Алайда, бұл жағдай қалалық аймақтармен шектелген, ал елдегі ханамидің негізгі нысандары Prunus jamasakura (Yamazakura) және Осима вишнясы сияқты жабайы түрлер болды, олар елде кең таралған. Йошино вишнясынан басқа әртүрлі сорттар, қалалардың жылдам жаңғыруына байланысты, су жолдарын қалпына келтіру және даймё бақшаларын бұзу салдарынан бірінен кейін бірі кесілді. Бағбан Такаги Магоэмон және Кохоку ауылының әкімі Симидзу Кенго осы жағдайға алаңдап, Аракава өзенінің жағасында әртүрлі сорттардан тұратын вишня ағаштарының қатарын отырғызып, оларды құрып кету қаупінен сақтап қалды. Киотода бағбан Сано Тоэмон XIV әртүрлі сорттарды жинап, көбейтті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл сорттар Ұлттық генетика институты, Тама орман ғылыми бақшасы және Жапония гүлдер қауымдастығына мұра етілді, ал 1960 жылдардан бастап әртүрлі сорттар қайтадан ханами үшін қолданыла бастады. "Гүлдерден гөрі құмыршақтар" деген мақал (花より団子) вишня гүлдерін тамашалаушылардың көпшілігінің нақты басымдықтарын көрсетеді, яғни адамдар гүлдерді тамашалауға қарағанда, ханами тойына қоса келетін тамақ пен сусындарға көбірек қызығушылық танытады. "Вишня ағаштарының астына өлі денелер көміледі!" деген халық сөзі 1925 жылы Мотожиро Каджи жазған "Вишня ағаштарының астында" атты әңгімесінен бастау алған.

Бүгінгі Ханами

Жапон халқы ханми дәстүрін жалғастырып, гүлдейтін ағаштардың қай жерде болса да, көптеп жиналады. Мыңдаған адам гүлдейтін ағаштардың көлеңкесінде той-думандар өткізу үшін саябақтарды толтырады, кейде мұндай кештер түнге дейін созылады. Жапонияның жартысынан астамында, вишня гүлдеуі мектеп пен демалыстан кейінгі жұмыстың басталуымен бірге келеді, сондықтан қарсы алу кештері көбінесе ханмимен басталады. Әдетте, адамдар достарымен, отбасыларымен және компаниядағы әріптестерімен ханмиді тойлау үшін ең жақсы орындарды сағаттар немесе тіпті күндер бұрын алып қояды. Токио сияқты қалаларда сакураның астында түнде тойлау да кең таралған. Түндегі ханми йозакура (夜桜, "түнгі сакура") деп аталады. Уэно паркі сияқты көптеген жерлерде йозакура үшін уақытша қағаз шамдар ілінеді. Вишня гүлдеуінің алдын-ала болжамын жыл сайын бұрын Жапония метеорологиялық агенттігі, ал қазір жеке агенттіктер жасайды, және ханмиді тойлауды жоспарлағандар оған ерекше назар аударады, себебі гүлдер өте аз уақытқа, әдетте екі аптадан аспайтын уақытқа ғана гүлдейді. Алғашқы вишня гүлдері субтропиктік Окинава аралдарында пайда болады, ал солтүстік Хоккайдода олар көп кешігіп гүлдейді. Токио, Киото және Осака сияқты ірі қалалардың көпшілігінде вишня гүлдеу маусымы әдетте наурыздың соңы мен сәуірдің басында болады. Телевизия мен газеттер осы вишня гүлдеуін оңтүстіктен солтүстікке қарай баяу қозғалысын жақыннан қадағалайды. 2018 жылы гүлдер Фукуокада 21 наурызда, Киотода 27 наурызда, Токиода 26 наурызда және Саппорода 1 мамырда ашуға жоспарланған. Ханми тойларына әдетте тамақ жеу, сусындану, музыка ойнау және тыңдау кіреді. Мереке күніне арнайы тағамдар – данго мен бэнто дайындалып, желінеді, ал саке мерекелік ішімдік ретінде жиі қолданылады. 2020 жылы дәстүрлі вишня гүлдеу маусымына қатысты шаралар COVID-19 пандемиясының салдарынан тоқтатылып, туристер Жапонияға келмеді. 2021 жылы Киотода 26 наурыздағы гүлдеудің ең жоғары нүктесі 812 жылы рекордтық бақылаулар басталысынан бергі ең ертесі болды. 1800 жылдан бері гүлдеудің ең жоғары деңгейі ертерек бола бастады, бұл климаттың өзгеруіне байланысты маусымның ығысуының мысалы.

Жапониядан тыс жерлерде

Тайвань, Корея, Филиппин және Қытайда да осыған ұқсас тойлар өтеді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та да ханами өте танымал болды. 1912 жылы Жапония Америка Құрама Штаттарына 3000 сакура ағашын екі елдің достығын нығайту үшін сыйға тартты. Бұл ағаштар Вашингтон қаласында отырғызылды, ал 1965 жылы тағы 3800 ағаш сыйланды. Бұл сакура ағаштары әлі күнге дейін туристердің бағалайтын жеріне айналған, және әр жыл сайын көктемнің басында гүлдейтін кезде Ұлттық Вишня Гүлдер Фестивалі өтеді. Джорджия штатындағы Мейкон қаласында да Халықаралық Вишня Гүлдер Фестивалі мерекесі жыл сайын тойланады. Мейкон қаласы 300 000 сакура ағашының өсуіне байланысты әлемдегі Вишня Гүлдер Астанасы деп танылады. Нью-Йорк штатындағы Бруклинде мамыр айында Бруклин ботаникалық бағында жыл сайынғы Сакура Мацури Вишня Гүлдер Фестивалі өтеді. Бұл мереке 1981 жылдан бері өткізіліп келеді және бақтың ең танымал орындарының бірі болып саналады. Осыған ұқсас мерекелер Филадельфия және АҚШ-тың басқа да қалаларында ұйымдастырылады. АҚШ-та сакура ағаштарының тағы бір ірі коллекциясы Нью-Джерси штатындағы Ньюарк қаласының Бранч Брук саябағында орналасқан, онда 18 түрлі 5000-нан астам вишня ағашы жыл сайынғы Вишня Гүлдер Фестивалі кезінде күніне 10 000-ға жуық келушіні қызықтырады.

Канада

Канаданың Торонто қаласында Ханами сәуір айының соңында қаланың көптеген саябақтарында тойланады, себебі қаланың климаты суық. Жапон иммигранттарының ұрпақтары халықаралық достық пен жақсы тілектердің символы ретінде қалаға 50-ге жуық Йошино Сакура ағашын сыйға тартқан. Қаладағы ең көп вишня ағаштары жиналған Хай Парк гүлденудің ең шарықталу аптасында сакураны жақсырақ көру үшін көшелерін автокөлік қозғалысынан жабады. Ванкуверде әртүрлі сорттардан 40 000-нан астам вишня гүлдейтін ағаштар өседі. Король Елизавета саябағы – вишня гүлдерін тамашалауға танымал орын.

Еуропа

Ханами Еуропаның бірнеше елінде де тойланады. Мысалы, Финляндияда адамдар Хельсинкидегі Ройхувуориде ханами мерекесін атау үшін жиналады. Жергілікті жапондықтар мен компаниялар 200-ге жуық шие ағашын сыйға берді, олардың барлығы Кирсикапуистоға отырғызылды. Бұл шие ағаштары әдетте мамыр айының ортасында гүлдейді. Италияның Рим қаласында ханами тойланады, онда 1959 жылы Жапония көптеген шие ағаштарын сыйға тартқан. Стокгольмде Кунгстрадгарденде жыл сайынғы мереке өтеді, онда көптеген адамдар ханамиды тойлайды. Париждің Трокадеро бағында, Жан-Плантес бағында, Сё саябағында және тағы да басқа көптеген жерлерде шие гүлдерінің әдемі көріністері бар. Англияда COVID-19 пандемиясы кезінде Ұлттық Траст #BlossomWatch кампаниясын бастады, ол жапон шие гүлдері фестивалінан шабыттанды. Бұл кампания адамдарды карантиндегі серуендерінен алғашқы гүлдердің суреттерін бөлісуге шақырды.