Кіріспе

Физиократия (; грек тілінен "табиғат үкімдігі" дегенді білдіреді) – 18 ғасырдың ағарту дәуіріндегі француз экономистерінің тобы жасаған экономикалық теория. Олар ұлттардың байлығы тек "жер шаруашылығының" немесе "жерді игерудің" құнынан туындайды деп санайтын және ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы жоғары болуы тиіс екендігін тұжырымдаған. Олардың теориялары Францияда пайда болды және 18 ғасырдың екінші жартысында кең таралды. Физиократия экономиканың алғашқы, жақсы дамыған теорияларының бірі болды. Франсуа Кесней (1694–1774), Мирабо маркизі (1715–1789) және Энн Роберт Жак Турго (1727–1781) бұл қозғалыстың басты өкілдері болды. Олар 1776 жылы Адам Смиттің "Халықтардың байлығы" атты еңбегі жарық көргеннен кейін пайда болған алғашқы заманауи мектеп – классикалық экономикаға тікелей баға жеткізді. Физиократтар ұлттық байлықтың көзі ретінде өнімді еңбекке баса назар аударды, бұл бұрынғы мектептерден, әсіресе меркантилизмнен өзгеше болды. Меркантилистер билеушінің байлығына, алтын жинауға немесе сауда балансына көбірек мән берсе, физиократтар қоғам өнімдерінің құны сату кезінде қалыптасады деп есептеді. Барлық "кәсіптік" және ауыл шаруашылығымен байланыссыз еңбектер ауыл шаруашылығы еңбегінің "өнімсіз қосымшалары" саналды. Олар өздерін "Les Économistes" деп атағанмен, кейінгі экономикалық ойлардың көптеген мектептерінен оларды ажырату үшін көбінесе "физиократтар" деп атайды.

Алдын ала өнімдер

Физиократия – сол кездегі Еуропалық ауылдық қоғамда кең таралған аграрлық философия. Рим республикасының соңында үстем сенаторлық топқа банк ісімен немесе саудамен айналысуға рұқсат берілмеген, бірақ олар табыс үшін үлкен плантациялар – латифундияларына сүйенген. Олар бұл ережені азат етілгендер арқылы айналып өтіп, ауыл шаруашылығы өнімдерінің артығын сатты. Басқа да ықпал Қытайдың экономикалық жүйесінен келді, ол сол кезде әлемдегі ең ірі экономика болып есептелді. Қытай қоғамы негізінен төрт кәсіпті ажыратты: ең жоғарыда – ғалым-бюрократтар (сонымен қатар жер иелері), ең төменде – саудагерлер (өндірмей, тек басқалар жасаған тауарларды таратқандықтан). Франсуа Кесней сияқты жетекші физиократтар Қытайдың аграрлық саясатын қолдаған конфуцишілдерге құрметпен қарады. Кейбір ғалымдар утопиялық коммунизмді насихаттаған ауыл шаруашылығы мектебімен байланысты екенін айтты. Физиократияның маңызды бөлігі – laissez faire, Кеснейдің Қытай туралы жазбаларынан алынған, қытай даосизмінің wu wei терминінің аудармасы. Физиократияның табиғи тәртібі туралы түсінік қытай даосизмінің «Табиғат жолынан» туындады. Пьер Ле Пезан, сиер де Буагильбер, Луи XIV-нің Париж әкімшілігінің мүшесі болды және өз жұмысына қатысты мәселелер – салық салу, астық саудасы және ақша туралы памфлеттер мен кітапшалар жазды. Ле Пезан байлықтың жеке мүддеден туындайтынын және нарықтар ақша ағынымен байланысты екенін (яғни, сатып алушы үшін шығын – өндіруші үшін кіріс) мәлімдеді. Осылайша ол сол кездегі тапшылық кезінде бағаны төмендетудің экономикалық тұрғыдан қауіпті екенін түсінді, себебі ол өндіріске кедергі келтіретін. Жалпы, Ле Пезан астық нарығына мемлекеттік араласуды азайтуды ұсынды, өйткені мұндай араласу «күтулерді» тудырады, бұл саясаттың тиімділігіне кедергі келтіреді. Мысалы, егер үкімет шетелден жүгері сатып алса, кейбір адамдар тапшылық болуы мүмкін деп ойлап, көбірек жүгері сатып алады, бұл бағаның өсуіне және тапшылықтың күшеюіне әкеледі. Бұл еркін сауданы қолдаудың алғашқы мысалы болды. Анонимді түрде жарияланған трактаттарда Вобан «La dîme royale» деп аталатын жүйені ұсынды: бұл француз салық кодексін мүлікке және саудаға салынатын салыстырмалы түрде біркелкі салыққа ауыстыру арқылы жеңілдетуді білдірді. Вобанның статистиканы қолдануы экономикадағы бұрынғы эмпирикалық әдістермен қарама-қайшы болды. Ол осы мәтінге түсініктеме жазды, ол біртіндеп оның «Адам достасы» (Ami des hommes) еңбегіне айналды. Франция мен Англия арасындағы Жеті жылдық соғыс кезінде (1756–63) физиократиялық қозғалыс күшейді. Жаңа экономикалық идеяларға Францияда қызығушылықты білдіретін бірнеше журналдар пайда болды. Ең маңыздыларының бірі – агрономияны және ұтымды шаруашылықты насихаттаған «Журнал Œconomique» (1721–72) және ирландтық Ричард Кантильонның (1680–1734) ықпалында болған «Журнал дю коммерция» (1759–62), екеуі де физиократтардың бастыруында болды; «Journal de l'agriculture, du commerce et des finances» (1765–74) және «Ephémérides du citoyen» (1767–72 және 1774–76). Сондай-ақ, бұл кітапта байлықтың айналымы және экономикадағы өзара байланыстар туралы қазіргі заманғы идеялардың бастауы жазылған. Табиғи тәртіп туралы бұл түсінік Қытайдан келді. Қытайлықтар «Адам жолы» (мемлекеттік институттар) мен «Табиғат жолы» (Кеснейдің табиғи тәртібі) арасында толық үйлесім болған жағдайда ғана жақсы үкімет болуы мүмкін деп сенді. Джордж Бірыңғай салық қозғалысының (Flat Tax) бастамашысы болды. Бірыңғай салық – жердің жылдық жалдау құнын (жер құны салығы) мемлекеттік кірістердің негізгі немесе жалғыз көзі ретінде пайдалану туралы ұсыныс. Жаңа физиократиялық лига – физиократиялық элементтерді қайта жаңғыртуға тырысатын қазіргі георгистік саяси қозғалыс.