Кіріспе

Венгр математигі Альфред Хаар (Haar Alfréd; 11 қазан 1885, Будапешт – 16 наурыз 1933, Сегед) – венгрлік математик. 1904 жылы Геттинген университетінде оқуға түсті. Оның докторлық диссертациясын Дэвид Гильберт жетекшілік етті. Хаар өлшемі, Хаар толқыны және Хаар түрлендіруі оның құрметіне аталған. 1912-1919 жылдары Колошвардағы Франц Иосиф университетінде оқытушылық етті. Фридьеш Риеспен бірге Сегед университетін математиканың ірі орталығына айналдырды. Олар екеуі бірлесіп Acta Scientiarum Mathematicarum журналын құрды.

Өмірбаян

Хаар 1885 жылғы 11 қазанда Будапештте еврей отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Игнац Хаар, анасы Эмма Фукс болды. 1903 жылы Fasori Evangélikus Gimnázium орта мектебін бітірді, онда Ласло Рацтың шәкірті болды. Университеттегі білімін Будапештте бастап, кейіннен Геттингенге математика және ғылымдарды оқуға кетті. Оқытушыларының көптеген белгілі профессорлерінің арасында Лорánd Эöтвöс, Йозеф Кюршак, Константин Каратеодори, Давид Гильберт, Феликс Кристиан Клейн және Эрнст Зермело болды. Орта мектепте оқыған жылдары Középiskolai Matematikai Lapok орта мектеп оқушыларына арналған математикалық журналмен ынтымақтастықта жұмыс істеді және ұлттық Eötvös Loránd математикалық сайысында жеңіске жетті. Будапешт Техникалық университетіне химиялық инженерия факультетіне түсті, бірақ сол жылы Будапешт университетіне, ал бір жылдан кейін Геттинген университетіне ауысты. Докторлық диссертациясын Гильберт басшылығымен 1909 жылдың маусымында қорғады. Оның 49 беттік диссертациясы Стурм-Лиувилл функциялары және сфералық функциялар жүйелерін зерттейді, сонымен қатар қазір кеңінен қолданылатын Хаар ортогональдық жүйелерін енгізеді. Сол жылы университетте жеке профессор атағын алды. 1912 жылы Австрия-Мажарстанның Колошвар қаласындағы (қазіргі Румыниядағы Клуж-Напока) Франц Иосиф университеті оны Гюла Фаркас және Фридьеш Риешпен бірге факультетке шақырды, ол «Кватитика» профессоры болды. Оның сол кездегі лекцияларының бір бөлігі кейіннен танымал кітаптарға айналды. Трансильванияны Румынияға өткізген Трианон шартынан кейін университет жаңа шекаралар ішіндегі ең жақын қала – Сегедке көшірілуге мәжбүр болды, онда ол Риешпен бірге Математика орталығын және халықаралық деңгейде танылған алғашқы венгр математикалық журналын – Acta Scientiarum Mathematicarum журналын құрды. Сегед университетінде оның докторанттарының бірі Бела Сзöкефальви Надь болды. Хаар 1933 жылғы 16 наурызда асқазан рагынан қайтыс болды.

Зерттеу салалары

Оның нәтижелері математикалық талдау және топологиялық топтар салаларында, әсіресе функциялардың ортогоналдық жүйелері, ерекше интегралдар, аналитикалық функциялар, дифференциалдық теңдеулер, жиын теориясы, функцияларды жуықтау және вариациялық есептеулерді зерттеуге қатысты.

Жарияланымдар

Хаар, А., Ортогональды функциялар жүйелері теориясы (бірінші хабарлама), Математика. Энн. 69 (1910), 331–371 (GDZ-де). (Бұл Хаардың Дэвид Гильберттің жетекшілігімен жазылған диссертациясы.) Хаар, А., Минковски геометриясы және үздіксіз функцияларға жуықтау, Математика. Энн. 78 (1918), 294–311 (GDZ-де).