Кіріспе

Аристотельдің логикаға қатысты еңбектері Алдын ала талдау (; Analytica Priora) – Аристотельдің шамамен б.з.д. 350 жытында жазылған, силлогистика деп аталатын ойлау туралы еңбегі. Аристотельдің логика және ғылыми әдіс туралы жазған алты еңбегінің бірі болғандықтан, ол кейіннен перипатетиктер Органон деп атаған бөліктің құрамына кіреді. "Аналитика" термині грек сөздері analytos (ἀναλυτός, 'шешілуге жататын') және analyo (ἀναλύω, 'шешу', сөзбе-сөз 'байлауды босату') сөздерінен туындаған. Дегенмен, Аристотельдің еңбектерінде ἀναλύω және оның туыс сөздерінің мағыналарында айқын ерекшеліктер бар. Аристотель бұл "анализ" сөзін өз ұстазы Платоннан қабылдаған болуы да мүмкін. Екінші жағынан, "Аналитикаға" ең дұрыс келетін мағынасы геометрияны зерттеуден алынған, және бұл мағына Аристотельдің эпистема (επιστήμη) деп атаған, негізделген фактілерді білуге өте жақын. Сондықтан, анализ – негізделген фактілерді анықтау процесі. Осылайша, "Аналитикада" Алдын ала талдау – дедукция ғылымын зерттейтін бірінші теориялық бөлім, ал Кейін ала талдау – екінші, дәлелдемелік-практикалық бөлім. Алдын ала талдау үш негізгі силлогизмге дейін шектелген барлық дедукцияларды қарастырады, ал Кейін ала талдау дәлелдемелермен айналысады.

Мұра

Аристотельдің "Алдығы талдау" еңбегі тарихта логиканың ғылыми тұрғыдан зерттелген алғашқы мысалы болып табылады. Осы фактінің өзі Аристотельді логиканың әкесі деп санауға негіз береді, өйткені ол өзінің "Софистикалық дәлелдерді жоққа шығару" еңбегінде былай дейді: "Осы мәселеге келгенде, бұрыннан дайын бөліктері болған да, болмаған да жағдай емес, тіпті ештеңе де болған емес".

Ежелгі түсіндірмелері

Біздің заманымыздың үшінші ғасырында Александр Афродизийдің "Алдыңғы талдауларға" (Prior Analytics) жазған түсіндірмесі – сақталған ең көне және ежелгі дәстүрдегі ең жақсы түсіндірмелердің бірі, және ол ағылшын тілінде қолжетімді. VI ғасырда Боэций "Алдыңғы талдаулардың" (Prior Analytics) бірінші белгілі латын тіліне аудармасын жасады, бірақ бұл аударма сақталған жоқ. "Алдыңғы талдаулар" (Prior Analytics) XI ғасырға дейін Батыс Еуропада қолжетімсіз болған болуы мүмкін, сол кезде оны Утрехттік Бернард сілтеме ретінде пайдаланды. XII ғасырдың екінші жартысындағы Anonymus Aurelianensis III деп аталатын нұсқа – латын тіліндегі алғашқы сақталған түсіндірме, немесе, дәлірек айтқанда, түсіндірме фрагменті.

Қазіргі заманғы қабылдау

Аристотельдің логикасы бойынша қазіргі заманғы зерттеулер 1951 жылы Ян Лукасевичтің революциялық парадигманы қалыптастыруымен басталған дәстүрге негізделген. Оның тәсілі 1970-ші жылдардың басында Джон Коркоран мен Тимоти Смайлидің бірқатар мақалаларымен ығыстырылды, бұл Робин Смиттің 1989 жылғы және Жизела Страйкердің 2009 жылғы «Алдыңғы талдаулар» қазіргі заманғы аудармаларына әсер етті. «Алдыңғы талдаулар» тұңғыш рет зерттелгенде Аристотель қолданған «силогизм» сөзінің мағынасында мәселе туындайды, себебі ол қазіргідей тар мағынаға ие емес; Аристотель бұл терминді көптеген дұрыс аргументтерге қолданылатын етіп анықтайды. Аристотель «Алдыңғы талдаулар» еңбегінде силогизмді «кейбір нәрселерді болжамдағанда, осы болжамдардың дұрыстығынан логикалық түрде туындайтын қорытынды» деп анықтайды. Қазіргі заманда бұл анықтама «силогизм» сөзін қалай түсіну керек деген пікірталасқа әкелді. Бүгінгі күні силогизм дәстүрлі логикалық мәтіндердегі «силогизмдерге» ұқсас қорытындыға жетуге қолданылатын әдіс ретінде ғана қолданылады: екі үлгіден кейін келетін қорытынды, олардың әрқайсысы үш терминнен тұратын санаттық мәлімдеме, оның ішінде қорытындыда көрінетін екі шеткі және екі үлгіде кездесетін, бірақ қорытындыда жоқ ортаңғы термин. Кейбір ғалымдар Аристотельдің грек сөзі силлогизмге (συλλογισμός) берген мағынасын білдіретін «дедукция» сөзін пайдалануды ұсынады. Ян Лукасевич, Йозеф Мария Бохенский және Гюнтер Патциг Протазис-Аподозис дихотомиясын қолдайды, ал Джон Коркоран силогизмді жай ғана дедукция деп қарастыруды жөн көреді.