Екінші дүниежүзілік соғыстағы британдық «Валентин» танкысы

Кіріспе

Британдық жаяу әскер танкі

Valentine Mk III жаяу әскер танкісі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияда өндірілген. Оның он бір түрі мен түрлі мамандандырылған нұсқаларының 8000-нан астамы жасалды, бұл соғыс жылдары британдық танк өндірісінің шамамен төрттен бір бөлігін құрады. Әртүрлі нұсқаларында қабырғалы және дәнекерленген конструкциялар, бензин және дизель қозғалтқыштары, сондай-ақ қару-жарақтың күшейтілуі болды. Ол КСРО-ға көп мөлшерде жеткізілді және Канадада лицензия бойынша құрастырылды. Бұл танк британдық әскерлер Солтүстік Африкадағы жорықта кеңінен қолданды. Vickers компаниясы жасаған бұл машина берік және сенімді болып шықты.

Атауы

Валентин есімінің бірнеше ұсынылған түсіндірмелері бар. Ең көп таралған нұсқа бойынша, жоба 1940 жылғы 14 ақпан күні, Әулие Валентин күнінде Соғыс министрлігіне ұсынылған, бірақ кейбір дереккөздер жоба 1938 жылы немесе 1938 жылғы 10 ақпанда ұсынылғанын айтады. Уайт "аймаққа қатысты" Валентиннің көптеген танк жобаларына жауапты болған сэр Джон Карденнің орта аты болғанын атап көрсетеді, соның ішінде Валентиннің алдыңғы үлгілері – A10 және A11 танктарының жобалары да оның еңбегінің нәтижесі. Тағы бір нұсқада Валентин – Vickers Armstrongs Limited Elswick & (Ньюкасл-апон) Tyne компаниясының аббревиатурасы екендігі айтылады. Автор Дэвид Флетчердің пікірінше, "ең қарапайым" түсіндірме – бұл Vickers компаниясының ішкі код сөзі, одан басқа ешқандай мағынасы жоқ.

Даму

Валентин танктері Vickers компаниясының A9 және A10 үлгідегі крейсерлік танктермен және A11 (Infantry Tank Mk I) танктеріндегі тәжірибесіне негізделген ұсыныс ретінде бастау алды. Vickers Armstrongs компаниясының жеке жобасы болғандықтан, ол Бас штабтың "А" белгісін алмады; 1938 жылдың 10 ақпанында Соғыс кеңсесіне ұсынылды. Дамыту тобы крейсерлік танктердің жеңіл салмағымен үйлестіруге тырысты, бұл A10 ауыр крейсерінің аспасы мен беріліс бөліктерін пайдалануға мүмкіндік берді, сонымен қатар жаяу әскер танктерінің артық бронясын қамтамасыз ету үшін жұмыс істеді (A.11 сияқты бронь базасы бойынша ерекшеліктерге сәйкес). Танктің екі адамдық мұнарасында 2 фунттық зеңбірек орналастырылуы керек еді (A.11 тек ауыр пулеметпен қаруланған), сондай-ақ төменгі силуэтке және мүмкіндігінше жеңіл салмаққа қол жеткізу жоспарланған, нәтижесінде ішкі кеңістігі тар, ықшам көлік құралы құрылды. Бұрынғы "Матильда" II жаяу әскер танктерімен салыстырғанда, "Валентин" танктерінің бронясы біршама нашар болды, бірақ максималды жылдамдығы шамалы ерекшеленді. A9 және A10 танктерінде бұрын сынақтан өткен компоненттерді пайдалану арқасында жаңа үлгіні өндіру оңайырақ және әлдеқайда арзан болды. Соғыс кеңсесі бастапқыда мұнараның кішкентай көлеміне байланысты алаңдады, себебі үш адамдық экипаж қажет деп есептеді, бұл танк командирін зеңбірекпен жұмыс істеуден босатуға мүмкіндік берер еді. Еуропадағы жағдайға алаңдаған Соғыс кеңсесі 1939 жылдың сәуір айында жобаны мақұлдады және 1940 жылдың мамырында жеткізілуі үшін шілдеде алғашқы тапсырыс берді. Соғыс басталғанда Vickers компаниясына танк өндірісіне басымдық беру тапсырылды. Көлік 1940 жылдың мамыр айында сынақтан өтті, бұл Франциядағы армия жабдықтарының көп бөлігінің жоғалуымен (Операция Динамо, Дюнкерктен эвакуация) бірге орын алды. Сынақтар сәтті аяқталды және көлік "Танк, жаяу әскер, Mark III" деп аталып, дереу өндіріске жіберілді; A10 танктерінде механикалық бөліктерінің сенімділігі дәлелденгендіктен, пилоттық үлгілер қажет болмады, және қыркүйек айының соңына дейін 109 данасы құрастырылды. 1940 жылдың соңы мен 1941 жылдың басында "Валентин" танктері британдық бронетранспорттық дивизияларында крейсерлік танктер рөлінде қолданылды, ал 1941 жылдың маусымынан бастап Солтүстік Африкадағы Сегізінші армияның танк бригадаларына жеткізілді.

The Valentine started as a proposal based on Vickers' experience with the A9 and A10 specification cruiser tanks and the A11 (Infantry Tank Mk I). As a private design by Vickers Armstrongs, it did not receive a General Staff "A" designation; it was submitted to the War Office on 10 February 1938. The development team tried to match the lower weight of a cruiser tank, allowing the suspension and transmission parts of the A10 heavy cruiser to be used, with the greater armour of an infantry tank, working to a specification for a armour basis (the same as the A.11). The tank was to carry a 2 pounder gun in a two man turret (the A.11 was armed only with a heavy machine gun), a lower silhouette and be as light as possible, resulting in a very compact vehicle with a cramped interior. Compared to the earlier Infantry Tank Mk II "Matilda", the Valentine had somewhat weaker armour and almost the same top speed. By using components already proven on the A9 and A10, the new design was easier to produce and much less expensive. The War Office was initially deterred by the size of the turret, since they considered a turret crew of three necessary, to free the vehicle commander from direct involvement in operating the gun. Concerned by the situation in Europe, it finally approved the design in April 1939 and placed the first order in July for deliveries in May 1940. At the start of the war, Vickers were instructed to give priority to the production of tanks. The vehicle reached trials in May 1940, which coincided with the loss of much of the army's equipment in France, during Operation Dynamo, the evacuation from Dunkirk. The trials were successful and the vehicle was rushed into production as "Tank, Infantry, Mark III"; no pilot models were required as much of the mechanics had been proven on the A10, and 109 had been built by the end of September. During late 1940 and early 1941, Valentines were used in the cruiser tank role in British based armoured divisions, and they were supplied to tank brigades of the Eighth Army in North Africa from June 1941.

Өндіріс

Metropolitan Cammell Carriage & Wagon — Vickers компаниясының еншілес кәсіпорны және Birmingham Railway Carriage & Wagon Company (BRCW) компаниялары «Валентин» танкын өндіруге келісімшарт жасады. Metropolitan және BRCW шағын көлемде A10 танкын жасады, олардың өндірісі аяқталып, 1940 жылдың ортасында алғашқы «Валентин» танкыларын тапсырды. Metropolitan екі өндіріс орнында жұмыс істеді, Веднесбери орталық аймақтағы өндіріс орталығымен біріктірілді. Vickers компаниясының өндірісі айына он данадан басталып, бір жыл ішінде айына 45 данаға дейін өсті, ал 1943 жылы аптасына 20 данаға жетті, содан кейін өндіріс баяулады және 1945 жылы «Валентин» және оның модификацияларының өндірісі тоқтатылды. Vickers Armstrong 2,515 дана, ал Metropolitan 2,135 дана өндірді; Ұлыбританиядағы жалпы өндіріс 6,855 танкты құрады, оның ішінде 2,394 танк КСРО-ға ленд-лиз бағдарламасы бойынша экспортталды. Өз танк әскерін дамыту үшін Канада танк өндірісіне қажетті жабдықтарды құрды. 1940 жылы Canadian Pacific компаниясына тапсырыс берілді және жергілікті стандарттар мен материалдарды пайдалану үшін «Валентин» танкысының дизайнына өзгерістер енгізілгеннен кейін, 1941 жылы өндіріс прототипі аяқталды. Канадалық өндіріс негізінен Монреальдегі CPR Angus шеберханаларында жүргізілді, онда 1,420 танк өндірілді, оның 1,388-і КСРО-ға жіберілді. Олар ленд-лиз бағдарламасы бойынша КСРО-ға экспортталған негізгі өнім болды. Қалған 32 танк оқу мақсатында қалды. Канадалық өндірісте жергілікті GMC Detroit Diesel екі тактілі қозғалтқыштарын пайдалану сәтті болды және бұл қозғалтқыш британдық өндірісте де қолданылды. Британдық және канадалық өндірістің жалпы саны 8,275 танкты құрады, бұл «Валентин» танкын соғыс жылдарындағы ең көп өндірілген британдық танк моделіне айналдырды.

Көлік құралының орналасуы

Валентин стандартты компоновкаға ие болды және ішкі жағынан үш бөлікке бөлінді: алдыңғы жағынан артқа қарай – жүргізушінің орны, мұнарасы бар ұрыс бөлімі, содан кейін қозғалтқыш пен беріліс қанатын артқы тіректер арқылы қозғалтты. Жүргізушінің бөлімі тек жүргізуші мен басқару элементтерін қамтыды. Жүргізуші корпустың орта сызығында отырды, орындықтың үстіндегі екі бұрышты люк арқылы кірді, бірақ орындығының астында авариялық шығу люгі болды. Жүргізуші алдында корпустың қиылысында және оның үстіндегі шатырда екі перископ арқылы тікелей көрініс алатын. Жүргізу басқаруды қосқыш пен тежегіштер арқылы, рычагтармен жүзеге асырды, олардың басқару таяқшалары корпустың ұзындығы бойынша артқы жаққа орналасқан беріліске дейін созылды. Жүргізушінің артында ұрыс бөлімінен бөліп тұратын және корпустың тағы бір бөлігін құрайтын қалқан болды. Алғашқы танктерде екі адамдық мұнаралар болды, онда атысшы зеңбіректің сол жағында, ал командир оң жақта зарядтаушы болып жұмыс істеді. Үш адамдық мұнаралар енгізілген кезде командир мұнараның артқы жағына отырды. Мұнараның алдыңғы және артқы бөліктері құймадан жасалған және болат жақтарына қапталған. Барлық танктерде радиостанция мұнараның артқы бөлігінде орналастырылды. Алғашқы танктер No. 11 сымсыз құрылғысын қолданды, экипажға арналған Tannoy динамигімен жабдықталған; кейінгі танктерде No. 19 сымсыз құрылғысы болды, ол ұзақ және қысқа қашықтықтағы желілер арқылы экипаж арасында байланыс құруды қамтамасыз етті. Мұнараны айналдыруды атысшы электр қозғалтқышымен басқарды, сондай-ақ қолмен басқаруға арналған қол дөңгелегі болды. Екі адамдық мұнараның командирге салған шектеулері, әсіресе егер ол взвод командирі болса және өзімен қатар екі танктың әрекеттерін бағыттап тұрса, Mark III мұнарасын кеңейту арқылы шешілді, соның нәтижесінде негізгі қаруды зарядтау үшін зарядтаушыны орналастыруға мүмкіндік болды. Мұнара сақинасының диаметрі өзгертілмеді, сондықтан қосымша кеңістік зеңбірек орнатуын алға жылжыту және мұнараның артқы жағындағы дөңгелектің көлемін ұлғайту арқылы пайда болды. Бұл екі адамдық мұнараның салмағын жарты тоннаға арттырды. Ұрыс бөлімін қозғалтқыш бөлімінен қалқан бөліп тұрды. Қозғалтқыш, муфта және беріліс қорабы бір бөлікке біріктірілді. Алғашқы «Валентин» танктері бензин қозғалтқышын пайдаланды, ал Mark I-ден ерекшеленетін Mark II дизельді қозғалтқышы AEC Comet коммерциялық көлік қозғалтқышының негізінде жасалған. Mark IV GMC Detroit Diesel қозғалтқышын қолданды; осы қозғалтқыштар шөлдегі науқандарда кеңінен қолданылды. Беріліс қорабы 5 жылдамдықпен және 1 кері жылдамдықпен Meadows болды, ол көп пластиналы басқару муфталарына қосылды, содан кейін танктердің қабырғаларында орналасқан эпициклдік редукторлы беріліс қораптарына жалғастырылды. Тежегіштер тікелей жетек тіректердің сыртында орналастырылды. Серіппелік жүйе әр жағынан екі бөліктен тұрды; әр бөлігі бір диаметрлі доңғалақтан және екі доңғалақтан құралды. Кейінгі үлгілерге жақсартылған тізбектер қосылды.

The Valentine was of conventional layout, divided internally into three compartments; from front to back the driver's position, the fighting compartment with the turret and then the engine and transmission driving the tracks through rear sprockets. The driver's area contained only the driver and the driving controls. The driver sat on hull centre line, entering through either of two angled hatches over the seat, though there was an emergency exit hatch beneath his seat. The driver had a direct vision port—cut in what was one of the hull cross members—in front of him and two periscopes in the roof over his head. Driving was by clutch and brake steering through levers, whose control rods ran the length of the hull to the transmission at the rear. Behind the driver was a bulkhead that formed another hull cross member and separated him from the fighting compartment. The first tanks had a two man turret, the gunner on the left of the gun and the commander acting also as the loader on the right. When three man turrets were introduced, the commander sat to the rear of the turret. The turret was made up of a cast front and a cast rear riveted to the side plates which were of rolled steel. All tanks carried the radio in the turret rear. Early tanks used the Wireless set No. 11 with a Tannoy for the crew; later tanks had Wireless Set No. 19, which included crew communications with long and short range networks. Turret rotation was by electric motor controlled by the gunner, with a hand wheel for manual backup. The restrictions that the two man turret placed on the commander, made more so if they were a troop commander and responsible for directing the actions of two other tanks besides their own, were addressed by enlarging the turret for the Mark III so that a loader for the main armament could be carried. The turret ring diameter was not changed, so the extra space was found by moving the gun mounting forward in an extended front plate and increasing the bulge in the rear of the turret. This increased weight by half a ton on the two man turret. A bulkhead separated the fighting compartment from the engine compartment. The engine, clutch and gearbox were bolted together to form a single unit. The first Valentines used a petrol engine and the diesel engine which distinguished the Mark II—at the time Tank Infantry Mark III*— from the Mark I, was based on the AEC Comet, a commercial road vehicle engine. The Mark IV used a GMC Detroit Diesel; these were the majority of those used in the desert campaigns. The gearbox was a 5 speed, 1 reverse Meadows connected to the multiplate steering clutches which then fed epicyclic reduction gearboxes on the sides of the tanks. The brakes themselves were on the outside of the drive sprockets. The suspension was made up of two units on either side; each unit made up of a single diameter wheel and two wheels. Improved tracks were added to later marks.

Солтүстік Африка

"Валентин" Солтүстік Африка жорығында кеңінен қолданылды, сенімді және жақсы қорғалған машина ретінде танылды. Алғашқы "Валентин" танктері 1941 жылдың желтоқсанында "Крестонос операциясы" аясында 8-ші Корольдік танк полкімен бірге шайқасқа түсті. Танк алғаш рет Солтүстік Африка шөліндегі "Крестонос операциясында" қызмет етті, ол "Матильда" танкін ауыстыра бастады. Крейсерлік танктердің жетіспеуіне байланысты, 1941 жылдың ортасынан бастап Ұлыбританиядағы бронетанкілік полктерге берілді. "Валентин" танктері Cruiser Mk II-ге қарағанда жақсы қаруланған және жылдам болды. 1942 жылдың соңында Эль-Аламейннен жасалған қуу кезінде кейбір танктердің экипаждары Туниске жеткенше 4828 км-ден астам (3000 миль) жол жүрді. "Валентин" танктері сол кездегі британдық танктерге тән жалпы кемшілікті бөлісті – оның 2 фунттық зеңбірінде жарылғыш (адамға қарсы) оқ-дәрілер болмады және ол тез арада танкке қарсы қару ретінде ескірді. 6 фунттық зеңбікті британдық қызметке енгізу Францияда жабдықтар жоғалғаннан кейін кейінге шегерілді, сондықтан 2 фунттық зеңбірі ұзақ сақталды. Мұнараның және мұнара сақинасының кішігірім өлшемдері үлкен зеңбірттерді орнатуды қиын міндет етті. 6 фунттық және кейін Ordnance QF 75 мм зеңбірімен жабдықталған нұсқалар жасалса да, олар жеткілікті мөлшерде қолжетімді болған кезде, жақсырақ танктер майданға жетті. Тағы бір кемшілік – шағын экипаж бөлімі және екі адамдық мұнарасы болды. Кейбір 2 фунттық нұсқаларда үлкен мұнара, жүк тиеуші орнымен жабдықталған, бірақ бұл орналасқан жер үлкен зеңбірі бар нұсқаларда қайтадан алынып тасталды. Оның салыстырмалы түрде төмен биіктігі жасырыну мүмкіндігі шектеулі майданда артықшылық болды, ол танкке "жердің кез келген қолайлы еңісінде жақсы корпустық позицияны" алуға мүмкіндік берді.

Мадагаскар

Патшалық бронетанкті корпусының "B" арнайы қызмет эскадрильясының алты "Валентин" танкысы 1942 жылғы Мадагаскар шайқасына "C" арнайы қызмет эскадрильясының алты "Тетрах" танкысымен бірге қатысты.

Солтүстік-Батыс Еуропа

1944 жылға қарай, Еуропа майданының алдыңғы қатардағы бөлімдерінде «Валентин» танктері «Черчилль» танктерімен (ІІІ танкі Mark IV) және АҚШ-та жасалған M4 «Шерман» танктерімен көбінесе алмастырылды. Аз ғана саны арнайы мақсаттар үшін немесе «Арчер» өзі жүретін артиллериялық қондырғысымен жабдықталған бөлімдердің командалық машинасы ретінде қолданылды. Корольдік артиллерия соғыс аяқталғанға дейін 75 мм-лік зеңбірегі бар «Валентин XI» танкін ОП командалық танк ретінде пайдаланды.

Тынық мұхит

Тынық мұхит соғысында 25 "Валентин" Mk III және 9 "Валентин" Mk IIICS танктері Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты науқанында 3-ші Жаңа Зеландия дивизиясының құрамында қолданылды. Жаңа Зеландиядағы сынақтар көрсеткендей, жергілікті өндірістегі 2 фунттық HE снарядының қуаты жеткіліксіз болды, әсіресе 3 дюймдік гаубицаның 18 фунттық снарядымен салыстырғанда. Сондықтан 18 "Валентин" Mk III танктері Matilda Mk IVCS танктерінен алынған QF 3 дюймдік гаубицамен жарақталды және "Валентин" Mk IIICS стандартына дейін модернизацияланды. Тынық мұхитына жіберілген тоғыз "Валентин" Mk IIICS танктеріне жаяу әскерлік телефондары (жаяу әскердің танк командирімен байланысу құралы) сияқты қосымша өзгерістер енгізілді. Модернизацияланған танктерде 21 HE және 14 түтін снаряды болды. Қалған тоғыз 3 дюймдік гаубицамен жабдықталған танк және 16 стандартты "Валентин" (2 фунттық зеңбіректермен) Жаңа Зеландияда оқу-жаттығу үшін қалды. "Валентин" танктері 1960 жылы Жаңа Зеландия қызметінен алынып тасталды.

Шығыс майданы

1941 жылдан бастап КСРО-ға Mark I-ден басқа барлық түрдегі "Валентин" танктері жіберілді. Кеңес Одағында пайдалануға арналған "Валентин" танктерін жасау Клементина Черчилль басқарған және Ұлыбритания Коммунистік партиясы күшті қолдау көрсеткен "Ресейге көмек қоры" атты науқанның бір бөлігі болды. Кеңес қызметінде "Валентин" танктері Мәскеу шайқасынан бастап соғыс аяқталғанға дейін, көбінесе екінші бағытта қолданылды. Төмен жылдамдығы және 2 фунттық зеңбірегі үшін сынға ұшырағанымен, "Валентин" танктері кіші өлшемділігі, сенімділігі және жақсы броньдық қорғанысы үшін бағаланды. Бастапқыда қыста гусеницалар (трактарлық тізбектер) кейбір қиындықтар туғызды; минус 20 градусқа дейін мұздағанда гусеницаларға қар жиналатын, бірақ минус 20 градустан төменде бұл мәселе туындамады. Кейіннен бұл мәселе шешілді. Кеңес Жоғарғы Бас Қолбасшылығы соғыс аяқталғанға дейін оны өндіруді сұрады. 1945 жылдың тамызында Кеңес Одағының Маньчжурияға басып кіруі аясында Қызыл Армияның 59-шы атқыштар дивизиясының 267-ші танк полкі (40 "Валентин" III және IX) 65-ші Т-34-85 43-ші танк бригадасымен бірге Шығыс Гобиден Үлкен Хинган тауларын басып өтіп, Қытайдағы Калган қаласына жетті.

Тірі қалған танктер

Шамамен қырық Валентин танкысі және Валентин шассиіне негізделген көлік құралдары сақталған. Жұмыс істеп тұрған танктер Бовингтон танк мұражайында (Mark IX) және Жаңа Зеландия мен Ұлыбританияда жеке меншікте сақталады. Бовингтон коллекциясында Mark II және Валентиннің қайшылы көпір салу машинасы бар. Басқа мысалдар Ұлыбританиядағы Императорлық соғыс мұражайының Дуксфорд бөлімшесінде; Бельгияның Брюссель қаласындағы Корольдік әскери мұражайда; Францияның Сомур қаласындағы Бронетанкілер мұражайында және Ресейдің Кубинка танк мұражайында; Оңтүстік Африканың Ұлттық әскери тарих мұражайында қойылған. АҚШ-та Әскери көлік технологиялар қоры және Вирджиния әскери көліктер мұражайында Валентин танктері бар. Үндістанның Ахметнагар қаласындағы Кавалерия танк мұражайында Валентин танкысі мен Валентин көпір салу машинасы сақталады. Канадалық «Канадтық Тынық мұхиты» компаниясы жасаған Валентин танкысі Барри қаласындағы База Борден әскери мұражайында орналасқан. Ерекше сақталғандарының бірі – ДД Валентин. Бұл танк жұмыс істеуге жарамды күйге келтірілді және Ұлыбританияда, Джон Пирсонның жеке меншігінде сақталады. Жақсы жаттығулар кезінде британдық жағалауға батып кеткен бірнеше ДД Валентин танктері бар; олардың бірнешеуі табылды және демалыс алған су астына түсушілер оларды үнемі аралап тұрады. Екі Валентин танкысі Шотландиядағы Морей-Ферт шығанағында және екеуі Дорсеттегі Пул шығанағынан 5,6 шақырым (9 км) қашықтықта жатыр. Бұл танктер судың ішінде бөлек орналасқан. Тағы бір танк Батыс Сассекс графтығындағы Чичестер қаласының оңтүстігінде орналасқан Браклшем шығанағында жатыр дегені белгілі; оның корпусы мен мұнарасы шағыл үйіндісінде анық көрінеді. 2012 жылдың қазан айында Кеңес Армиясының Берлинге қарай жорығы кезінде Польшаның батысындағы өзеннен мұздың үстінен құлап кеткен «Валентин Mk IX» танкысі табылды. Бұл, шайқасқа қатысқан жалғыз аман қалған «Валентин Mk IX» танкысі, жақсы сақталған және оны жұмыс істеуге жарамды күйге келтіру мүмкін.