Кіріспе

Нейробиолог Антонио Дамасио ұсынған тұжырым

Антонио Дамасионың 1999 жылғы «Не болып жатқанын сезіну» кітабында дамыған сана теориясы, сананың ми, дене және қоршаған орта арасындағы өзара әрекеттесуден туындайтынын көрсетеді. Бұл теория бойынша, сана – біртұтас тәжірибе емес, керісінше, мидың әртүрлі аймақтары мен оларға сәйкес келетін дене күйлерінің динамикалық байланысынан пайда болады. Дамасио, біздің саналы тәжірибемізге дененің қоршаған ортамен әрекеттесуі нәтижесінде туындайтын эмоционалдық реакциялардың әсер ететінін, ал осы эмоционалдық реакциялар саналы тәжірибемізді қалыптастыруда маңызды рөл атқаратынын айтады. Бұл теория сананың пайда болуында дене мен оның физиологиялық процестерінің маңыздылығын баса көрсетеді. Дамасионың үш деңгейлі теориясы кезеңдердің иерархиясына негізделген, әр кезең алдыңғысына сүйенеді. Организмнің ең қарапайым бейнесі – прото-өзі, негізгі сана және кеңейтілген сана деп аталады. Дамасионың сананың дамуын түсіндіруге қатысты көзқарасы үш ұғымға негізделген: эмоция, сезім және сезімді сезіну. Эмоциялар – сезімдерді тудыратын бейсаналық нейрондық реакциялардың жиынтығы. Эмоциялар – организмде сырттан байқалатын өзгерістерге алып келетін стимулдарға күрделі жауаптар. Ал сезім, организм сыртқы немесе ішкі стимулдардың нәтижесінде өзінде болып жатқан өзгерістерді сезген кезде пайда болады.

Өзін-өзі тану

Дамасионың сана теориясына сәйкес, прото-өзі – сананы қалыптастырудың иерархиялық процесінің бастапқы кезеңі болып табылады. Көптеген түрлерге ортақ прото-өзі организмнің ең қарапайым бейнесі болып табылады және ол мидың денемен үздіксіз өзара әрекеттесуінен туындайды. Прото-өзі – бұл дененің физиологиялық күйінің «картасын» құратын санасыз процесс, ол ми саналы тәжірибе жасау үшін пайдаланады. Бұл «карта» мидың организмнен жаңа стимулдар алуымен үнемі жаңартылып отырады және сананың күрделі формаларын дамытуға негіз болады. Дамасио прото-өзі организмнің ішкі күйін көрсететін нейрондық үлгілер жиынтығы арқылы білдірілетінін айтады. Осы «өзіндік» функциясы – организмнің гомеостазына әсер ететін ішкі физикалық өзгерістерді үнемі анықтап, жазып отыру. Прото-өзі дәстүрлі өзіндік сезімін білдірмейді; керісінше, ол негізгі өзіндік және автобиографиялық өзіндіктің қалыптасуына мүмкіндік беретін санаға дейінгі күй. Дамасио айтқандай, «Прото-өзі – организмнің физикалық құрылымының күйін сәт сайын карталайтын үйлесімді нейрондық үлгілер жиынтығы» (Дамасио 1999). Бұл бейне ішкі немесе сыртқы стимулдармен өзара әрекеттесу нәтижесінде туындайтын психикалық үлгілердің нәтижесі болып табылады. Ми организмнің тәжірибесін бейнелеу үшін үздіксіз бейнелер жасағандықтан, организм мен оның бақылап отырған нысаны арасында байланыс орнатылады. Дамасио эмоцияны мидағы нейрондық үлгілерді белсендіретін кез келген ішкі немесе сыртқы стимулға беймәлім реакция деп анықтайды. Бұл автобиографиялық өзіндік қабат уақыт өте келе біртіндеп дамиды. Ақпарат сақтау үшін және оған сілтеме жасау үшін жұмыс жады қажет. Организмнің тәжірибесін күшейту үшін мидың тілдік аймақтары белсендіріледі, бірақ ойлау тілі гипотезасына сәйкес, тіл міндетті түрде қажет емес.

Сын

Дамасионың сана туралы теориясы мидың саналы тәжірибелерді қалай тудыратынына толық түсінік бермегендігі үшін сынға ұшырады. Зерттеушілер мидың денемен өзара әрекеттесуі ғана саналы тәжірибенің күрделілігін толыққанды түсіндіре алмайды, сондай-ақ қосымша факторларды ескеру қажет деп санайды. Бұдан өзге, теория өзіне-өзі әңгімелеу (өзіне-жақсы көру) ұғымын жеткіліксіз қарастырғаны және сананы өлшеудің нақты әдісінің болмауы, эмпирикалық зерттеулер мен бағалауды қиындатады деген сындар айтылды.

Есімдік процессі

Дамасионың еңбектерін мұқият оқығанда, ол өзінің теорияларын алдыңғы буынғы ғалымдардың теорияларынан формалистік элементтердің динамикалық түрде біріккен жүйеде қалай өзара әрекеттесетіні тұрғысынан ажыратады. Мысалы, динамикалық нейрондық карта туралы ұсыныс, бізді қолдаушы биологиялық құрылым емес, қазіргі сәттегі нейрондық күйдің мәндік конфигурациясы ретінде қарастырады. Демек, біздің саналы жеке басымыз – аппараттық емес, бағдарламалық құрал, бірақ біздің бірегей аппараттық құралымыз бағдарламалық құрал ретіндегі жұмысымызды шектейді.

сана мен біліктілік қажеттілігі

Көптеген сын-ескертпелердің себебі – білім мен сезімнің екеуі де саналы түрде мойындалмай-ақ бірдей жетістікпен өңделуі мүмкін, мысалы, машиналардың істеуі сияқты, ал мұндай модельдер сана мен субъективті тәжірибенің қажеттілігін түсіндірмейді.