Кіріспе

Аргентиналық саяси теоретик және дипломат (1810–1884)

Хуан Баутиста Альберди (29 тамыз 1810 – 19 маусым 1884) – аргентиналық саяси теоретик және дипломат. Өмірінің көп бөлігін Монтевидеода (Уругвай) және Чилиде сүргінде өткізгенімен, ол 1853 жылғы Аргентина Конституциясының мазмұнына зор ықпал етті. Альберди классикалық либералдық және федеративтік конституциялық идеялары негізінде, бір мезгілде қарама-қарсы әлеуметтік мүдделерді қанағаттандыруға және ұлттық саяси орталықтандыру мен провинциялық әкімшілік децентрализациясы арасында тепе-теңдік орнатуға тырысты: оның ойынша, екі шешім де біртұтас ұлттың негізгі мәнін нығайту мен дамытуға септігін тигізер еді.

Ерте өмір

Хуан Баутиста Альберди 1810 жылы 29 тамызда Аргентинаның Тукуман провинциясының астанасы Сан-Мигель-де-Тукуман қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Сальвадор Альберди испан баск саудагері болған; анасы Жозефа Ароаз и Балдеррама испан тегінен таралған аргентиналық отбасында туған. Ол Хуан Баутистаның дүниеге келгенінен кейін қайтыс болды. Сальвадор Альберди Аргентинаның Тәуелсіздік соғысы кезінде патриоттарды қолдады және 1812 және 1813 жылдары Тукуман және солтүстік аймақтарда өткен Екінші Жоғарғы Перу науқаны барысында генерал Мануэль Белграномен кездесті. 1822 жылы әкесі де қайтыс болды; ол әлі кәмелетке толмағандықтан, бауырлары Фелипе мен Трансита оның заңды қамқорлары болды. Ол Буэнос-Айрестегі Моральдық ғылымдар мектебіне (қазіргі "Колехио Насиональ де Буэнос-Айрес") тукумандық Марко Авельянедамен бірге стипендия алып түсті. Ол Висенте Фидель Лопес және Эстебан Эчеверриямен бірге оқыды. Мектептегі қатал тәртіпке шыдамағандықтан, ауруға шалдыққандай болып оқуын уақытша тоқтатты. Ол музыкаға қызығушылық танытты, бірақ формалды көркем білім алудың орнына өзіндік оқуды жөн көрді. 1832 жылы өзінің алғашқы кітабын – El espíritu de la música (lang es) жазды. Ол отбасының досы Хуан Малдеспен жұмыс істеді және басқа пәндерін бейресми түрде оқуын жалғастырды. 1831 жылы ресми оқуын қайта бастап, Кордова университетіне ауысты. Отбасылық мәселелер үшін провинциясына оралды және губернатор Алехандро Хередияның өтініші бойынша Memoria descriptiva sobre Tucumán (lang es) еңбегін жазды. Губернатордың Тукуманда қалу туралы ұсынысын қабылдамады және Буэнос-Айреске қайтып келді. XIX ғасырдағы көптеген көрнекті аргентиналықтар сияқты, ол да масондыққа мүше болды.

Азаматтық соғыс

Буэнос-Айресте болғаннан кейін Альберди Хуан Мария Гутьеррес пен Эстебан Эчеверриямен дос болды. Олар "37 ұрпағын" құрды, бұл Маркос Састре әдеби залында жиналатын либералдық зиялылардың тобы еді. Олар Аргентина Азамат соғыстарының екі фракциясын да сынады, федералистерді тым зорлықшыл, ал унитаристерді билік жүргізуге қабілетсіз деп санады. Олар екі фракцияның да дауларын тоқтатып, бірлесіп жұмыс істеуі керек деп ойлады. Губернатор Хуан Мануэль де Росас Маркос Састреге залды жабуға мәжбүр етті. Содан кейін Альберди "Фигарилло" псевдонимімен "La Moda" (lang es) әйелдер журналын шығарды. Басты назар аударылған саласына қарамастан, журналда саяси мазмұн да болды. Альберди Аргентинаның заң жүйесіне де алаңдады және мәселелерді көрсету және шешімдерді ұсыну үшін "Fragmento preliminar al estudio del derecho" (lang es) еңбегін жазды. "37 ұрпағының" мүшелері "Май қауымдастығы" (Май революциясына сілтеме) деп аталған құпия қоғам ретінде жалғасты, бірақ үкімет оны анықтады. Көптеген мүшелері басқа елдерге эмиграциялады; Альберди 1838 жылы Уругвайға көшті. Монтевидеода ол заңгер дипломын алды: ол Буэнос-Айресте оқуын аяқтаған еді, бірақ Росас үкіметі алдында ант беруден бас тартты. Альберди Аргентинадағы нағыз проблема Росас емес, оны қолдаған қоғам деп ойлады. Сондықтан, "37 ұрпағының" осындай қолдаудың себептерін түсінуі және оны өзіне қалай тартуға болатынын білуі керек деп есептеді. Ол "El Grito Arjentino" (lang es) және "Muera Rosas" (lang es) сияқты антиросистік басылымдарда жұмыс істеді. Ол сонымен қатар "La Revolución de Mayo" (lang es) және "El gigante Amapolas" (lang es) театрлық пьесаларын жазды. Соңғысының аты Росас фамилиясымен байланысты ойын-қалжың еді, өйткені испан тілінде "Rosas" сөзі "Rosa" гүлінің көпше түрі ретінде де түсініледі. Альберди француз блокадасы кезінде Росасқа қарсы әскери науқан ұйымдастырған Хуан Лавалленің хатшысы болып жұмыс істеді, бірақ саяси келіспеушіліктерге байланысты оны тастап кетті. Уругвай Азамат соғысы кезінде биліктен қуылған және Росасқа одақтас болған Уругвай президенті Мануэль Орибе 1840 жылы Монтевидеоға шабуыл жасады, сондықтан Альберди қаладан шығып, Хуан Мария Гутьерреспен бірге Еуропаға кетті. Альберди Парижде Жозе де Сан-Мартинмен кездесті. Аргентинаның тәуелсіздік соғысының генералы сол кезде жиырма алты жаста болды, Альберди оның қарапайымдылығы мен сергектігіне риза болды. Альберди 1843 жылы Америкаға оралды. Ол Рио-де-Жанейрода болған қысқа уақыт ішінде Аргентинаның бұрынғы президенті Бернардино Ривадавиямен кездесуге тырысты, бірақ бұл сәтті болмады. Ол Чилидің Вальпараисо қаласына қоныстанды. Ол заңгер дипломын жаңартты және заңгер және журналист ретінде "Фигарилло" псевдонимімен жұмыс істеді. Ол Аргентинада қолданылуы мүмкін идеяларды іздеп, АҚШ Конституциясын зерттеді және 1844 жылы "Sobre la conveniencia de un Congreso General Americano" (lang es) еңбегін жазды. Ол "El Comercio" газетін құрды және 1847 жылы "La República Argentina 37 años después de su Revolución de Mayo" (lang es) баяндамасын жазды, онда партиялар арасындағы дау-жанжалдарды тоқтатуға шақырды. Росас 1852 жылы Касерос шайқасында Жюсто Хосе де Уркисадан жеңіліске ұшырады.

Дипломатиялық

Росас биліктен қуылғаннан кейін Уркиза Сан-Николас келісімін жариялап, құрылтай жиналысын шақырды. Альберди жобаны қолдап, жаңа конституцияның жобасын жазды. Оны "El Mercurio" газетінің баспаханасы шығарды. АҚШ Конституциясының оған зор ықпалы болды. Альберди бұл жұмысты 1826 жылғы Аргентина Конституциясы мен АҚШ Конституциясын салыстыратын «Элементы де́речо пу́блико провинциа́ль Архенти́но» (lang es) еңбегімен толықтырды. Ол Аргентинаның көптеген проблемаларын халықтың сиретілігімен түсіндірді, себебі елдің аумағына қарағанда халқы өте аз болды; ол даланы көбінесе шөл деп сипаттады. Оның ұсынған шешімі – еуропалық иммиграцияны ынталандыру. Оның ең танымал цитаты – «Үкімет ету – халқымен толықтыру» (lang es). Ол порттар, жолдар мен көпірлердің инфрақұрылымын жақсартуды, сондай-ақ елде жаңадан ойлап табылған телеграф пен теміржол көлігін енгізуді ұсынды. Росас үкіметінің протекционизмін қабылдамай, ол экономикалық еркіндікті де жақтады. 1853 жылғы конституция бойынша Аргентинаның жаңа президенті Уркиза Альбердидің жұмысын қолдап, оны Аргентина Конфедерациясының Чилидегі елшісі етіп тағайындады. Сол кезде Буэнос-Айрес Конфедерациядан Буэнос-Айрес штаты ретінде бөлініп шықты. Жазушы Доминго Фаустино Сармиенто Уркизаға қарсы шығып, сын-пікірін Альбердиге де жеткізді. Сармиенто Уркизаны Росасқа ұқсас тағы бір каудильо деп ойлады, ал Альберди Буэнос-Айрес штаты Росастың Буэнос-Айрес пен басқа провинциялар және ұлттық ұйым арасындағы қарым-қатынастарға қатысты саясатын сақтап отыр деп есептеді. Альбердидің бұл мәселедегі ойлары Киллотадан жазылған «Cartas Quillotanas» еңбегінде егжей-тегжейлі баяндалған. Сармиенто өзінің жауабын «Las ciento y una» деп жазды. Уркиза Альбердиге қаржы министрі болуды ұсынды, бірақ ол ұсыныстан бас тартты. Уркиза оған тағы бір тапсырма берді: Еуропаға барып, 1816 жылғы Аргентинаның тәуелсіздік декларациясы мен оның конституциясын мойындауға және Буэнос-Айрес мемлекетін басқа ел ретінде тануды болдырмауға шақыру. Альберди Еуропаға бара жатқанда АҚШ-қа барып, Америка президенті Франклин Пирспен сұхбаттасты. Ол Лондонға барып, Виктория патшайымымен кездесіп, ақырында Парижге қоныстанды. Ол осы қалада 24 жыл тұрды. Альберди француз императоры Наполеон III-мен кездесті, ол Конфедерацияны Францияның мойындауын берді. Альберди оны Буэнос-Айрес штатындағы француз дипломатын алып тастауға және оның орнына Конфедерацияға басқасын жіберуге көндірді. Альберди 1857 жылы Аргентинаның тәуелсіздігін Испанияның мойындауы туралы келіссөздерді маркиз Педро Хосе Пидалмен бастады. Ол екі ел арасында екі келісімді ұсынды: біріншісінде Испания Аргентина аумағына қатысты егемендік талаптарынан бас тартатын болса, екіншісі елді саудаға ашатын еді. Ол сондай-ақ Конфедерацияның Испанияның басқаруындағы Аргентинаның бұрынғы вице-корольдігі Рио-де-ла-Платаның халықаралық борышын өтеуін ұсынды; Боливия, Парагвай және Уругвайға тиесілі борыштарды қоспағанда (олар да вице-корольдіктің бір бөлігі болған, бірақ басқа елдерге айналды). Келісімдер 1857 және 1859 жылдары қол қойылды және 1860 жылдың 26 ақпанында ратификацияланды. Испания патшасы Изабелла II келісімдерді бекітті. Алайда Буэнос-Айрес губернаторы Карлос Техедор Альбердидің келіссөздерін қабылдамады. Ол сондай-ақ биліктен кеткеннен бері Саутгемптонда тұратын Росаспен кездесті. Аргентина Конфедерациясы мен Буэнос-Айрес штаты 1861 жылы қайта біріктірілді, бұл Альбердидің елші ретіндегі қызметін тоқтатты. Ол Үшжақты одақ соғысына қарсы шығып, президент Бартоломе Митрмен осы мәселеде дауласты. Осы уақытта ол аяқталмаған және 1895 жылы жарық көрген «El crimen de la guerra» кітабын жаза бастады.

Өмірінің соңғы жылдары

Алберди қырық жылдан астам шетелде болғаннан кейін 1879 жылы Аргентинаға оралды. Ол Тукуман облысының өкілі болып тағайындалған, бірақ Карлос Техедордың Хулио Аргентино Рокаға қарсы көтерілісі кезінде оның кандидатурасы қабылданбады. Азамат соғысы 1880 жылы Буэнос-Айрес қаласының федералдық құрамына енуімен аяқталды. Осы кезде Алберди көптеген наградаларға ие болды. Санта-Фе провинциясындағы Альберди ауылы (кейіннен Росарио қаласының Баррио Альберди ауданына қосылды) оның құрметіне аталды, ал президент Рока Конгреске Албердидің барлық еңбектерін жариялау туралы заң жобасын ұсынды. Митре құрған «La Nación» газеті бұл наградаларды сынады. Алберди Еуропаға жіберілді, сапар жолында инсульт алды. Оның денсаулығы күрт нашарлап, 1884 жылдың 19 маусымында Париж қаласының жанында қайтыс болды.

Мұра

Хуан Баутиста Альберди 1837 жылғы ұрпақтың ең белгілі өкілдерінің бірі болды, ол толық еркіндікпен гүлденген Аргентинаны көз алдында елестетуге және құрылысын бастауға мүмкіндік берді. Идеялар саласында Альберди жеңіске жетіп, барлық аргентиналықтарға елдік жобаны, қағидаларға, нормаларға, құндылықтар мен этикаға негізделген ұйымдасу және бірлесіп өмір сүру моделін мұра етіп қалдырды. Ол сонымен қатар көрнекті заңгер ретінде танылады. Оның саяси және экономикалық жобаларын қазіргі Аргентинаның классикалық либерал және либертариан экономистері, мысалы Хавьер Милей, Агустин Эчебарне, Роберто Качаноски сияқтылар қолдайды.