Кіріспе
Суд-Эст (француз тілінде) немесе Сидès (гаити креол тілінде; екеуі де "Оңтүстік-шығыс" дегенді білдіреді) – Гаитидің оңтүстігінде орналасқан он департаменттің бірі. Оның ауданы 2,034.10 км² және 2015 жылғы халық саны 632,601 адамды құрайды. Астанасы – Жакмель.
Sud Est (French) or Sidès (Haitian Creole; both meaning "South East") is one of the ten departments of Haiti located in southern Haiti. It has an area of 2,034.10 km2 and a population of 632,601 (2015). Its capital is Jacmel.
Тайно дәуірі
Департамент Бохесио және Анакаона басшылығымен Xaragua касикасының құрамында болды. Якимель елді мекені қазіргі Жакемель қаласы орналасқан аумақта еді.
Испан дәуірі
Жамель – 1504 жылы Николас Овандоның қоныстанған Кариб теңізіндегі ең алғашқы испандық қалалардың бірі.
Француз дәуірі
Рисвик шартынан бір жыл өткен соң, француздар қалаға "La Compagnie de St Domingue" компаниясы арқылы ресми түрде орналасты.
Гаити революциясы
Гаитидегі көптеген департаменттер сияқты, 1791 жылға қарай Сен-Домьингудегі әртүрлі әлеуметтік топтар қолданыстағы жағдайға қарсы көтеріліс бастады. Ромен Ла Профетесс басшылығымен, мулат кофе плантациясының иесі болған, құлдар құлдықты жоюды және баршаға бостандық беруді талап етті. Андре Риго басшылығымен аралас нәсілділер ақ адамдармен тең құқықтарды сұрады. Бұл талаптар Тәуелсіздік алдындағы Азамат соғысындағы қақтығыстағы шегіне жетті, онда Туссеннің солтүстік әскерлері Дессалин сияқты офицерлермен, ал Ригоның оңтүстік әскерлері Петион сияқты офицерлермен күш сынасты.
Тәуелсіздік
1803 жылдың 17 қыркүйегінде Маглоир Амброаз Канге және Яю әскерлерінің көмегімен Жамельді Пейжо басқарған француз әскерінен босатып алды. Жамель қаласының командирі Маглоир Амброаз 1 қаңтардағы Тәуелсіздік декларациясына қол қойған. Гаити азамат соғысы кезінде, король Генрих I мен президент Петион арасындағы қақтығыс барысында, Оңтүстік-Шығыс республика құрамына кірді. Осы кезеңде Жамель Оңтүстік Америка азат етушісі Симон Боливарды қабылдап, оған пана, тауар, қару-жарақ және әскер берді. Гран-Колумбия туы Гаити республикасының туының үлгісімен Жамельде жасалды.
Қазіргі заман
20-ғасырдың басында кофе экспорты арқасында бөлім үлкен қаржылық өркендеуді бастан өткерді, осының нәтижесінде Джакмельдің ерекше сәулеті мен мәдениеті қалыптасты. Аталған қала Кариб аймағында электр қуаты мен телефон желісіне алғаш болып ие болды.
География
Оңтүстік-шығыс солтүстікте Батыс департаментімен, батыста Оңтүстік департаментімен, оңтүстікте Кариб теңізімен және шығыста Педерналес провинциясымен шектеседі. Жакель шығанағы департаменттегі ең ірі шығанақ, одан кейін Бэнет шығанағы (мөлдір шығанақ деген мағынаны білдіреді). Ең маңызды өзендер – Жакель және Бэнет өзендері. Департаменттің жағалау жазығы астананы кеңейтуге мүмкіндік береді. Департамент елдегі ең ұзын жағалау сызықтарының біріне ие.
2010 жылғы жер сілкінісі
Бүкіл Шарагуа түбегі сияқты, бұл департамент Платан Гарден Энрикильо айырығының бойында орналасқан, нәтижесінде департамент тарихында көптеген жер сілкіністері тіркелді. Гаити отарлық мұрасының көптеген ғимараттары сақталған Джакмель аймағындағы Джакмель қаласы 2010 жылдың 12 қаңтарында 7,0 магнитудалы жер сілкінісінен қирады, осы мұралық сәулеттің көп бөлігі жойылды. Осы оқиғадан кейін көптеген ғимараттар қайта жаңартылды.
Қоршаған орта
Оңтүстік-шығыс Ла-Визит ұлттық паркін Батыспен бөліседі. Белль-Анс төңірегінде Оңтүстік-шығыс Үш лагуна Ұлттық паркі орналасқан.
Экономика
Жакемель сияқты ірі порты мен Доминикан Республикасына тікелей қол жеткізілуі СЭ-нің экономикалық дамуға, әсіресе туризм және өнер салаларында зор мүмкіндіктерін ашады.
Туризм және өнер
Жакель, Мариго және Белль-Анс туристерді қабылдауға қабілетті. Раймонд-де-Бэн департаменттегі танымал жағажай. Жакель Кариб аймағындағы ең белгілі карнавалдық шаралардың бірі болып табылады10, ал оның кейіпкерлерінің бірі (робалагаллина, плантатор әйелінің еліктеуі немесе карикатурасы) Доминикан Республикасының карнавалында қабылданды11. Жакель тұрғындарының мерекелік мінез-құлқы оларға халықаралық даңқ әкелді. Пасха мерекесінде петро және конго ырғақтарымен сәйкес келетін рара тобының әсем шеруі ұйымдастырылады. Оны азаматтық билік Гаити мәдениетін, оның Оңтүстік Африка мәдениетімен тығыз байланысын насихаттау үшін ұйымдастырады. Жакель сондай-ақ жыл сайын 1 мамыр күні өткізілетін қамқоршы мерекесімен де танымал. Бұл қаланың қамқоршылары – Әулие Жақып және Әулие Філіп мерекесі. Осы мереке барысында Гаитидің музыкалық топтары Жакель мен төңірегінде жиналып, гаити креол тілінде "балл" деп аталатын концерттер өткізеді. 18 мамырда жакель тұрғындары қала бойынша лату оркестрлерінің әсем шерулерімен туларын тойлайды. Жакель қараша айында дәстүрлі "Өлілер күнін" (1 және 2 қараша) тойлайды. Жакельде 201912-13 жылдары франкофондық кинофестиваль және джаз фестивалі өтті.
Тау-кен өндірісі
Оңтүстік-Шығыс аймағында, әсіресе Белот ауданында иридийді кен өндіруге зор мүмкіндіктер бар.