Кіріспе
Гаити департаменті Гран-Анс (/ɡ//r//ɒ̃/'/t//ɒ̃//s/, ɡʁɑ̃tɑ̃s), Гранданс немесе Грантанс (барлығы "Үлкен шығанақ" деген мағынаны білдіреді) – Гаитидің он департаментінің бірі. Оның астанасы Жереми.
Grand'Anse (/ɡ//r//ɒ̃/'/t//ɒ̃//s/, ɡʁɑ̃tɑ̃s), Grandans or Grantans (; both meaning "Big Cove") is one of the ten departments of Haiti. Its capital is Jérémie.
Тайно дәуірі
Гранд'Анс – Харагуа касикасының бір бөлігі болған, Мамей сияқты елді мекендері бар жер, қазіргі Абрикот қаласы осылай туған. Абрикотқа бүгінге дейін "үндістер жұмағы" деген атпен аталады.
Француз дәуірі
Жереми қаласы елдің қалған бөлігінен оқшауланғандықтан, осы аймаққа қоныс аударған француз балықшысының құрметіне аталған делінеді. Гран-Анс өте таулы болғандықтан, онда көптеген плантациялар құруға болмады. Сондықтан, колониядағы ең жақсы білім ошақтары осы аймақтағы ақ және аралас нәсілді халықтардың қауымдастықтарында орналасқан. Кейбір құл иелері балаларын Францияға оқуға жібермей, Гран-Анстағы мектептерге жіберуді қалаған.
Британдық кезең
1793 жылы департамент қысқа мерзімге британдықтардың басқаруында болды.
Гаити революциясы
Андре Ригоның бақылауында болған кезде Жереми түрмесінде 20-дан астам құл қайтыс болды. Өлімнің нақты себебі белгісіз болғандықтан, Туссен Лувертур Ригоны қараларға қарсы деп көрсету үшін олардың өлімін сылтау ретінде пайдаланып, сол кездегі лейтенанты Жан Жак Дессалинге қалаға шабуыл жасауға бұйрық берді. Бұл шайқас Гаити революциясының ең маңызды эпизодтарының бірі болды, және Лаурен Феру [fr] атты офицер "Гран-Анстың азат етушісі" деп танылды. Гран-Анс Армияның бақылауына өткен алғашқы департамент болды, ол 1803 жылдың 4 тамызында француз әскерінен басып алынды.
Тәуелсіздік
Феру 1 қаңтардағы Тәуелсіздік актісіне қол қойды. Бірінші Гаити азамат соғысы елді солтүстіктегі монархия мен оңтүстіктегі республикаға бөлді. Гранд'Анс де-факто Жан Батист Перриердің (Гоман есімімен танылған) басшылығымен монархия тарапына шықты, ол Макая тау тізбегінде Конго патшалығы деп аталған үкімет құрды. Марфранк бекінісі Дессалиннің бұйрығымен Жеремиді қорғау үшін салынды. Бұл Ферудың жерленген орны. 20 жыл бойы Гранд-Докода орналасқан Конго патшалығын солтүстік монархиясының өзін-өзі жариялаған королі Анри Кристоф қаржыландырды; Гоман герцог атағын алды. Кейіннен бұл департамент Жан-Пьер Бойер басшылығымен республиканың бақылауына көшті. XIX ғасырда Гранд'Анста ұлттық және либералдық саяси партиялар арасында көптеген шайқастар болды.
Қазіргі заман
Гранд-Анс департаменті 1962 жылға дейін Оңтүстік департаментінің құрамында болды, содан кейін ол құрылды. 2003 жылы Мирагоан және Анс-а-Во округтерінен Нипптер департаменті құрылғанда департаменттің аумағы одан әрі қысқартылды. 2003 жылғы бөлінуге дейін халық саны шамамен 600 000 адамды құрады (2002 жылғы мәліметтер). Бөлінуден кейін 2003 жылғы халық санауы бойынша халық саны 337 516 адамды құрады. Департаменттің ауданы (бөлінуден кейін) .
География және қоршаған орта
Департамент солтүстігінде Гонав шығанағымен, батысында Ямайкаға жалғасатын Винвард өткелімен, оңтүстігінде Оңтүстік департаментпен, шығысында Нипп департаментімен шектеседі. Бұл ең кішкентай департаменттердің бірі, бірақ оқшауланғандығына байланысты ең ластанбаған департаменттердің бірі. Гаитидің ең батыс нүктесі – Кап-ле-Ируа Гранд'Анседе орналасқан. Макая тау тізбегі, Ла Хотте массивінде орналасқан, Гаитидегі екінші ең биік тауды қамтиды және көптеген эндемикалық жануарлар мен өсімдіктермен ең маңызды экологиялық қорықтардың бірі болып табылады; Плейнтайн Гарден Энрикильо жарылысы да осы аймақтан өтеді. Таулы жер болғандықтан, егіншілік үшін үлкен жазық немесе плато жоқ; алайда Жереми аңғары әлі де маңызды ауылшаруашылық орталығы болып табылады. Департаменттегі өзендерге Гранд'Анс және Волдрог өзендері жатады. Гранд'Анс көптеген аралдарға ие, мысалы, Гранде-Кеймиті, Пети-Кеймиті, Кеймиті рифтері мен кейлер және Наваса аралы. Наваса аралы қазіргі уақытта Гаити мен АҚШ арасындағы аумақтық дау нысаны болып табылады, оны АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі басқарады.
Көлік
Гранд-Анс Гаитидегі ең шалқары орналасқан департаменттердің бірі. Жереми – ең ірі порты, алайда ол негізінен қаботаждық тасымалға пайдаланылады. Жереми әуежайы Порт-о-Пренстен келетін ішкі рейстерді қабылдай алады. Гаити ұлттық жол желісінің RN7 Жеремиді Лес-Кайеспен байланыстырады. Сонымен қатар, оны Ниппеспен байланыстыратын жол салу ұсынысы да бар.
Экономика
Гранд-Анс агроөнеркәсіп саласында және демалыс туризмі, экологиялық туризм, тарихи және мәдени туризм сияқты туризм секторында зор әлеуетке ие. Департаменттегі ең әйгілі жағажайлар – Анс-д’Азур және Анс-дю-Клерк.
Мәдениет
Гранд'Анс тұрғындары қонақжайлылығымен және ас дайындау шеберлігімен белгілі. Олардың ең танымал тағамы – Тонмтонм Калалу. Бұл Батыс Африканың фуфу тағамына ұқсас гаити тағамы. Көптеген шаруалар өз өнімдерін базар қалаларына жеткізу үшін пипирит (гаитилік бамбук саласы) пайдаланады.