Кіріспе
Мьянма мемлекетінің Рахин штаты (/audio=Rakhine pronunciation. mp3//r//ə/'/k//aɪ//n/; Рахин және , ,), бұрын Аракан штаты деп аталған, Мьянмада (Бірмада) орналасқан штат. Батыс жағалауда жатқан бұл штаттың солтүстігінде Чин штаты, шығысында Магвей облысы, Баго облысы және Айярвади облысы, батысында Бенгал шығанағы және солтүстік-батысында Бангладештің Читтагонг бөлігімен шектеседі. Ол шамамен 17°30' солтүстік және 21°30' солтүстік ендік, сондай-ақ 92°10' шығыс және 94°50' шығыс бойлықтары арасында орналасқан. Аракан таулары немесе Рахин Йомасы Рахин штатын солтүстіктен оңтүстікке қарай орталық Бирмадан бөліп тұрады. Рахин штатының жағалауында Рамри, Чедуба және Мьингун сияқты ірі аралдар бар. Рахин штатының ауданы - және оның астанасы Ситтве (бұрынғы атауы – Акиаб).
Rakhine State (/audio=Rakhine pronunciation. mp3//r//ə/'/k//aɪ//n/; Rakhine and , , ), formerly known as Arakan State, is a state in Myanmar (Burma). Situated on the western coast, it is bordered by Chin State to the north, Magway Region, Bago Region and Ayeyarwady Region to the east, the Bay of Bengal to the west and the Chittagong Division of Bangladesh to the northwest. It is located approximately between latitudes 17°30' north and 21°30' north and longitudes 92°10' east and 94°50' east. The Arakan Mountains or Rakhine Yoma separated Rakhine State from central Burma from North to South. Off the coast of Rakhine State there are some fairly large islands such as Ramree, Cheduba and Myingun. Rakhine State has an area of and its capital is Sittwe (formerly known as Akyab).
Аттар
Мемлекет бұрынғыда ағылшын тілінде Аракан деп танымал болған, бірақ 1990 жылы Мьянма үкіметі ағылшынша Рахин атауын қабылдады.
Тарих
Аракан (қазіргі Ракхайн) штатының тарихын шамамен жеті кезеңге бөлуге болады. Алғашқы төрт кезеңнің негізінде солтүстік Ракхайн аймағындағы, әсіресе Каладан өзені бойындағы басты саяси орталықтардың орналасқан жері жатыр. Сондықтан тарих Дханьявади, Вайтали, Лаймро және Мраук У кезеңдеріне бөлінеді. 1784-85 жылдары Мраук У Бирманың Конбаунг әулеті тарапынан басып алынды, содан кейін Ракхайн Бирманың Конбаунг патшалығының құрамына кірді. 1824 жылы бірінші Англо-Бирма соғысы басталды, ал 1826 жылы Ракхайн (Таннинтарйимен бірге) соғыс өтемақысы ретінде британдық Шығыс Үндістан компаниясына берілді. Осылайша Ракхайн Британдық Үндістанның Бірма провинциясының бір бөлігіне айналды. 1948 жылы Бирма тәуелсіздік алды, және Ракхайн жаңадан құрылған тәуелсіз мемлекеттің құрамына енді.
Тәуелсіз патшалық
900 жылдардан бастап бамарлар батысқа қарай көші бастады, Аракан тауларын кесіп өтіп, қазіргі Рахин штабына қоныстанды. 1100 жылдарға қарай олар аймаққа билік орнатып, 13 ғасырға дейін Пәган империясына бағынышты мемлекет болды.
Бірмалық билік
1785 жылғы 2 қаңтарда ішкі тартыстарға толы патшалық Конбаунг әулетінің басып кіруші әскерлеріне түсті. Махамуни бейнесі бірмалық әскерлермен соғыс олжасы ретінде алынып кетті. Осылайша, экспансиялық Бирма Британдық Шығыс Үндістан компаниясының аумақтарымен тікелей шектес болды, бұл болашақта қарым-қатынастың ушығуына жағдай жасады. Әртүрлі геосаяси мәселелер Бірінші ағылшын-бірман соғысына (1824–1826 жж.) себеп болды. Бірмалықтар Махамуни бейнесін соғыс олжасы ретінде алғандықтан, бұл жолы ғибадатхананың үлкен қоңырауын Президенттік армиялар алып, Бенгал армиясының 2-ші батальонындағы рисалдар Бхим Сингхке оның батылдығы үшін сыйлады. Бұл жазулы үлкен қоңырау бүгінгі күні Үндістанның Уттар-Прадеш штатындағы Канширам-Нагар ауданындағы Касганж қаласының жанындағы Надрай ауылындағы ғибадатханада орнатылған. Жаушылықты тоқтатуға келген Яндабо шартында (1826) Бирма Араканды және Танинтарйиді (Тенассеримді) Британдық Үндістанға өткізді. Британдықтар Акиабты (қазіргі Ситтве) Араканның астанасы етіп белгіледі. Кейін Аракан Британдық Үнді империясының Бірма провинциясының құрамына кірді, содан кейін Бирма жеке тәждік колония болғанда Британдық Бірманың бөлігіне айналды. Аракан Мраук У кезеңіндегі дәстүрлі бөліністерге сәйкес әкімшілік тұрғысынан үш округке бөлінді.
Британдық билік
Рахин – британдық үстемдікке қарсы күрескен бірнеше көтерілістердің орталығы болды, оның ішінде монахтар У Отама және У Сейнда басқарғандары ерекше аталады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Японның Бирманы оккупациялауы тұсында Рахинге автономия берілді және тіпті «Аракан қорғаныс күштері» деп аталатын жеке әскері құрылды. 1945 жылдың басында Аракан қорғаныс күштері одақтастар тарапына өтіп, жапондарға қарсы күреске шықты. Рахин (Аракан) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген шайқастардың ошағы болды, ең ірілері – 1942-1943 жылдардағы Аракан науқаны және Рамри аралы шайқасы.
Мьянма тәуелсіздігі
1948 жылы Рахин Бирма одағының құрамына енді, ал үш аудан Аракан облысы болып қайта құрылды. 1950 жылдардан бастап Араканның тәуелсіздігін қайта жаңғырту және бөліну қозғалысы күшейді. Бұл көңіл-күйді басып тастау мақсатында 1974 жылы генерал Не Вин басқаратын социалистік үкімет Аракан облысынан "Рахин штаты" құрды, осылай Рахин халқының аймақтық басымдығын формалды түрде мойындады.
2010 жылдан бастап (2008 жылғы конституциядан кейін)
2010 жылдан бері Рахин штатында екі бас министр болды: Хла Маунг Тин және генерал-майор Маунг Маунг Он. Хла Маунг Тин (2011 жылдың қаңтары – 2014 жылдың 20 маусымы) 2010 жылғы жалпы сайлауда Энн қалашығынан USDP партиясын ұсынып сайланған Рахин штатының Хлуттав депутаты болды. 2012–2014 жылдары мұсылмандар мен рахиндер арасындағы үнемі қайталанатын қақтығыстарға байланысты ол қызметінен кетті. 2014 жылы оның орнына генерал-майор Маунг Маунг Он (қазіргі күнге дейін) тағайындалды. Ол 2014 жылғы 21 маусымда Сайлау комиссиясы тарапынан әскери тағайындалған Рахин штатының Хлуттав депутаты болып тағайындалғанға дейін Шекара ісі жөніндегі вице-министр және Рахин штатының Төтенше жағдайлар координациялық орталығының басшысы қызметтерін атқарды. Оның бас министр ретіндегі тағайындалуы 2014 жылдың 30 маусымында ресми түрде бекітілді, бірақ Аракан Ұлттық партиясы бұған қарсылық білдірді.
2012 жылғы Рахин штатындағы тәртіпсіздіктер
2012 жылғы Рахин штатындағы тәртіпсіздіктер – Рахинджа мұсылмандары мен Рахинджа буддистері арасындағы қақтығыстар сериясы болды. Көтерілістерге дейін буддалық рахиндер (олар көпшілікті құрады) өздерінің атамекендерінде жақын арада азшылыққа айналып кетеді деген үлкен қорқынышпен жүрді. Қақтығыстарға бірнеше апталық діни шиеленістер себеп болды, оның ішінде рахиндердің 10 мұсылманды өлтіруі және рохинджалардың бір рахинді өлтіруі оқиғалары болды. Екі тараптан да ауылдар толығымен қиратылды. Бирма билігінің мәліметінше, рахинджа буддистері мен рохинджа мұсылмандары арасындағы зорлық-зомбылық салдарынан 78 адам қаза тапты, 87 адам жарақат алды, ал 140 мыңға жуық адам үйсіз қалды. Үкімет жағдайды бақылауға алу үшін коменданттық сағат енгізіп, аймаққа әскер жіберді. 2012 жылдың 10 маусымында Рахинде төтенше жағдай жарияланды, бұл әскерилерге аймақты басқаруға қатысуға рұқсат берді. Рохинджалардың шетелдегі бейүкіметтік ұйымдары Бирма әскері мен полициясын рохинджа мұсылмандарын тұтқындау және зорлық-зомбылыққа қатысу арқылы мақсатты түрде қуғындаумен айыптады. Алайда, Халықаралық дағдарыс тобы жүргізген жан-жақты зерттеу екі қауымның да әскери қызметкерлердің қорғауына риза екенін көрсетті. Кейбір монахтар ұйымдары рохинджаларға көмек көрсететін бейүкіметтік ұйымдарға көмек көрсетуді тоқтатуға тырысты. 2012 жылдың шілдесінде Бирма үкіметі 1982 жылдан бері Бангладештен келген азаматтығы жоқ бенгал мұсылмандары ретінде қарастырылатын рохинджа азшылық тобын халық санағына енгізбеді. Бирмадағы 140 мыңға жуық рохинджа әлі де ішкі қақтығыстардан туындаған көшіп қонғандар лагерьлерінде тұрып жатыр. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Human Rights Watch рохинджаларды қудалауды этникалық тазалау деп сипаттады. БҰҰ-ның Мьянмадағы адам құқықтары жөніндегі арнайы хабаршысы рохинджа қауымына қатысты ұзақ жылдар бойғы кемсітушілік пен қуғын-сүргіннің адамзатқа қарсы қылмысқа тең болуы мүмкін екенін мәлімдеді, сондай-ақ геноцид қаупі туралы ескертулер жасалды. БҰҰ-ның Мьянмадағы арнайы тергеушісі Янги Ли Мьянманың барлық рохинджа халқын елден қуғысы келетініне сенімді.
stateless Bengali Muslims from Bangladesh since 1982. About 140,000 Rohingya in Burma remain confined in IDP camps. The official of the United Nations and Human Rights Watch have described the persecution of the Rohingya as ethnic cleansing. The UN human rights envoy to Myanmar reported "the long history of discrimination and persecution against the Rohingya community could amount to crimes against humanity", and there have been warnings of an unfolding genocide. Yanghee Lee, the UN special investigator on Myanmar, believes the country wants to expel its entire Rohingya population.
Мьянма үкіметінің саяси қуғын-сүргіні
2015 жылғы сайлауда Архан Ұлттық партиясы Рахин штатында көпшілік дауыс жинағаннан кейін, NLD үкіметі мемлекеттік деңгейде атқарушы билікті бөлісуден бас тартты. Аракандықтар парламенттегі ұсыныстарының жиі қабылданбай немесе қарастырылмай қалатынына бірнеше рет шағымданып келді. 2018 жылдың 16 қаңтарында Мраук-У тұрғындары Мраук-У патшалығының құлауының 233 жылдығын таңдауға арналған естелік шараға тыйым салғаннан кейін наразылық акциясын өткізді. Жергілікті полиция наразылыққа қатысушыларға оқ атып, жеті адамды өлтіріп, он екі адамды жарақаттады. Іс-шараның екі спикері, белгілі Рахин саясаткері Айе Маунгқа Қылмыстық кодекстің 121 және 505-баптары бойынша, яғни мемлекетке қарсы көтеріліс және науқас қылық жасауға қатысты айып тағылды, ал Сіттведегі белсенді Вай Хун Аунгқа Қылмыстық кодекстің артықшылықтар жасау туралы баптары бойынша айып тағылды. Наразылықта жарақат алған сегіз рахиндік жас жігіт ұсталды және мемлекеттік мүлікті және қоғамдық иелікті зақымдады деген айыппен Қылмыстық кодекстің 6(1)-бабы бойынша қудаланды. 2017 жылы Мемлекеттік кеңесші Аун Сан Су Чжи және Татмадау бүкіл ел бойынша атысты тоқтату келісімінің (NCA) міндетті қадамы болған ұлттық деңгейдегі саяси диалогты қабылдамады. Бұл келісім аясында аймақтық мүдделі тараптар кең ауқымды қоғамдық кеңесулерде ұсыныстарды талқылайды, ал олардың нәтижелері Рахин штатында өткізілетін Одақтық бейбітшілік конференциясында немесе 21 ғасырлық Панлонгта өкілдермен бөліседі. 2017 жылдың ақпан айында NCA-ға қол қойған сегіз партияның бірі – Аракан Азаттық партиясы Рахин штатында этникалық негізде ұлттық деңгейдегі саяси диалог өткізуді ұсынды, бірақ Аун Сан Су Чжи АЛП әлі дайын емес деп мәлімдеп, бұл ұсынысты қабылдамады. АЛП қажетті дайындықтарды жасап, диалог өткізуге рұқсат беру үшін үш рет хат жолдады, бірақ үкімет жауап бермеді. Бірлескен іске асыруды үйлестіру жиналысында (JICM) Аун Сан Су Чжи Рахинья штатындағы рохинджа мұсылмандарына қатысты сезімтал мәселелерді келтіре отырып, өтінішті қайтадан қабылдамады. Біріккен сайлау комиссиясы (БСК) 2020 жылдың 16 қазанында 2020 жылғы Мьянмадағы жалпы сайлау Пауктау, Поннагюн, Ратедаунг, Бутидаунг, Маунг Дау, Кяуктау, Минбья, Мьебон, Мраук-У қалаларында өткізілмейтінін жариялады. БСК зорлық-зомбылықтың жалғасуына байланысты бұл қалаларда еркін және әділ сайлау өткізу мүмкін емес екенін мәлімдеді. Тунгуп қаласынан басқа, бұл қалаларда рахиндік этникалық партиялар басымдыққа ие. 2010 және 2015 жылғы жалпы сайлауларда Рахин ұлттарын дамыту партиясы (РНДП) және Аракан ұлттық партиясы (АНП) осы қалалардағы көптеген орындарды жеңіп алды. Осыдан кейін Рахин штатында шамамен 1,2 миллион адам сайлау құқығынан айырылды.