Кіріспе
Николай Иванович Ежов (1895–1940) – Иосиф Сталиннің тұсында 1936–1938 жылдары Ұлы тазалаудың ең қызу кезінде НКВД директоры болған кеңестік құпия полиция офицері. Ежов Ұлы тазалау кезінде жаппай тұтқындаулар, азаптаулар және атылуларды ұйымдастырды, бірақ Сталиннің құрметінен айырылып, тұтқындалды. Кейіннен жасаған жазбаша мойындауларында тазалау кезіндегі "негізсіз тұтқындаулар" сияқты кеңеске қарсы әрекеттерге қатысқандығын мойындады. 1940 жылы ол тазалауға кінәлі деп танылған басқалармен бірге атылды.
Nikolai Ivanovich Yezhov (; 1 May 1895 – 4 February 1940) was a Soviet secret police official under Joseph Stalin who was head of the NKVD from 1936 to 1938, during the height of the Great Purge. Yezhov organized mass arrests, torture and executions during the Great Purge, but he fell from Stalin's favour and was arrested, subsequently admitting in a confession to a range of anti Soviet activity including "unfounded arrests" during the Purge. He was executed in 1940 along with others who were blamed for the Purge.
Ерте өмір және мансап
Ежов өзінің ресми советтік өмірбаянына сәйкес Санкт-Петербургте немесе Литваның оңтүстік-батысында (мүмкін, Вейвериаи, Мариямполе немесе Каунас) дүниеге келген. Ежов Санкт-Петербургте туғанын айтып, «өзін терең тамырланған пролетариат ретінде көрсетуді» үміттене білсе де, тергеу кезінде әкесі Иван Ежовтың Волхоншино ауылынан шыққан жақсы жағдайдағы орыс шаруа отбасынан екенін мойындады. Ол музыкант, теміржол стрелочнигі, орман сақшысы, жезөкшехана басшысы және бірнеше жалдамалы жұмысшыны жұмысқа алған үй бояушысы болып жұмыс істеді. Анасы Анна Антоновна Ежова литвалық болған. Ресми өмірбаянында литва және поляк тілдерін білетінін жазғанымен, кейінірек тергеу кезінде мұны жоққа шығарды. Келесі жылы ол Орталық Комитет хатшысы болды. 1935 жылдың ақпанынан 1939 жылдың наурызына дейін Партиялық бақылау жөніндегі Орталық комиссияның төрағасы қызметін атқарды. Борис Николаевскийдің 1936 жылғы «Ескі большевиктің хаты» еңбегінде Бухарин Ежовты былай сипаттаған: «Мен өмірім бойы – өкінішке орай, енді ұзақ болған – Ежов сияқты жаман адамдарды сирек кездестірдім. Оны бақылағанда, Растеряева көшесіндегі шеберханалардағы зұлым балалар есіме түседі, олардың сүйікті ойын-сауығы – керосинге малынған мысықтың құйрығына байланған қағазды жағу және мысықтың жалынынан құтыла алмай, қорқынышпен көшеде қашуын тамашалау еді. Ежов бала кезінде осындай ойын-сауықпен айналысқан деп күмәнданбаймын, және қазір де басқа салаларда, басқаша түрінде соны жалғастырып жатыр. Ал Надежда Мандельштам, отызыншы жылдардың басында Сухумде Ежовпен кездескенде, оның мінез-құлқында немесе сыртқы келбетінде ешқандай қауіп көрмеді; оның әсері – «сәл тартымды және жағымды адам» болды. Ежов өте аласа бойлы, және оның садистік мінезімен байланысты, «Улы карлик» немесе «Қанды карлик» деген лақап аттары болды.
Жеке өмір
Ежов 1917 жылы коммунистік партияның кеңседегі қызметкері Антонина Титоваға (Антонина Алексеевна Титова) үйленді, бірақ кейіннен одан ажырасып, Хаютина Евгения Соломоновнаға (Хаютина Ежова) тұрмысқа шықты. Хаютина – советтік баспаның қызметкері және «КСРО құрылысында» журналының бас редакторы, ол көптеген совет жазушыларымен және актерлермен достығымен белгілі болды. Ежов пен Файгенбургтың балалар үйінен асырап алған Наталья есімді қызы болды. 1938 жылдың соңында Евгенияның және 1940 жылы Ежовтың қайтыс болуынан кейін, Наталья жергілікті балалар үйіне қайтарылды және Ежов тегінен бас тартуға мәжбүр болды. Содан кейін ол Наталья Хаютина деген атпен танылды.
Гомосексуализмге қатысты айып
Ежов гомосексуалистік әрекеттер жасады деген айып тағылды. 1939 жылы Ежов тұтқындалған кезде тергеу барысында ол 1925 жылдың екінші жартысында Қазақ АКСР-індегі партия қызметкері болған Филипп Голощёкиннің ішінде көптеген жақындары болғанын, сондай-ақ олар Қызылордада бірлесіп тұрғанын айтты.
НКВД басшысы
Ежов үшін шешімді момент 1934 жылы Ленинградтың большевик басшысы Сергей Кировты өлтіруге Сталиннің жауабы болды. Сталин бұл өлтіруді тазалауды одан әрі жалғастыру үшін сылтау ретінде пайдаланды және тапсырманы орындау үшін жеке Ежовты таңдады. Ежов Кировты өлтіру ісі бойынша оппозиция көшбасшылары Каменев, Зиновьев және олардың жақтастарына қарсы жасалған жалған айыптауларды бақылады. Ежовтың осы тапсырмадағы жетістігі оның одан әрі жоғарылауына және, әрі қарай, НКВД басшысы болып тағайындалуына әкелді. Ол 1936 жылдың 26 қыркүйегінде Генрих Ягода қызметтен босатылғаннан кейін Ішкі істер халық комиссары (НКВД басшысы) және Орталық Комитет мүшесі болып тағайындалды. Бұл тағайындалу бастапқыда тазалаудың күшеюін білдірмеді: "Ягодадан өзгеше, Ежов "органдардан" шыққан жоқ, бұл артықшылық саналды". Партия басшылығын жою және Мәскеу процесінде кінәлі деп танылғандарды өлім жазасына кесу Ежов үшін қиындық тудырмады. Ежов Сталиннің адал жақтасы болып көрінді, мемлекеттік қауіпсіздік органдарының мүшесі емес, және Сталинге НКВД-ны басқаруға және үкіметті әлеуетті қарсыластардан тазартатын адам қажет болды. Сталин Ежовқа алғашқы тапсырма ретінде өзінің көп жылдық кеңесшісі Ягоданы жеке тергеп, соттауды тапсырды, ол оны аяусыздықпен орындады. Ежов НКВД-ға өзінің кеңсесінің перделеріне сынап шашуға бұйрық берді, осылайша физикалық дәлелдер жиналып, Ягоданың неміс шпионы екенін растауға болады, ол Ежов пен Сталинді умен өлтіру және капитализмді қайта жандандыру үшін жіберілген деген айыптаманы қолдау үшін пайдаланылуы мүмкін. Кейін Ежов 1939 жылдың 5 мамырында тергеу кезінде "ел басшылығының алдындағы беделін арттыру" үшін сынапты өзі ойлап тапқанын мойындады. Сондай-ақ, ол Ягода мен маршал Михаил Тухачевскийді олардың мойындауын алу үшін жеке өзі азаптапты деген де мәлімдеме бар. Ягода Ежовтың бұйрығымен өлтірілген көптеген адамдардың біріншісі болды. Ежовтың кезінде Ұлы тазалау 1937-1938 жылдары ең жоғары деңгейге жетті. Жоғарғы Кеңестің 50-75% мүшелері мен Кеңес әскерінің офицерлері лауазымдарынан алынып, түрмеге қамалды, Сібірдегі ГУЛАГқа жер аударылды немесе өлім жазасына кесілді. Бұған қоса, көптеген қарапайым кеңес азаматтары (әдетте, нашар немесе мүлдем дәлелдердің болмауына байланысты) жергілікті чекист үштіктері арқылы адалдықсыздық немесе "саботаж" жасады деп айыпталды және Сталин мен Ежовтың тұтқындау және өлім жазасына кесу квоталарын орындау үшін осыған ұқсас жазаға тартылды. Ежов НКВД және ГРУ қауіпсіздік органдарын толыққанды тазалап, оның алдыңғылары Ягода мен Менжинский тағайындаған көптеген шенеуніктерді ғана емес, тіпті оның өзі тағайындағандарды да қызметтен алып, өлім жазасына кесті. Ол кінәсіз адамдардың жалған айыпталып отырғанын мойындады, бірақ тазалау сәтті болғанша олардың өмірі маңызды емес деп есептеді: "Фашистік агенттерге қарсы күресте кейбір кінәсіз құрбандар болуы мүмкін. Біз жауға қарсы ірі шабуыл жасап жатырмыз, егер біз біреуді шынтақпен соғып алсақ, наразылық білдірмеңіз. Бір шпион қашып кетпеуі үшін он кінәсіз адам азап шегуі жақсы. Ағаш кескенде, жоңқалар ұшады". Тек 1937 және 1938 жылдары "мемлекетке қарсы қылмыстар" үшін кем дегенде 1,3 миллион адам тұтқындалып, 681 692 адам атылды. Ежовтың кезінде ГУЛАГ халқы 685 201 адамға өсті, бұл екі жылдың ішінде үш есеге жуық өсімді білдірді, кем дегенде 140 000 тұтқын (немесе одан да көп) лагерьлерде (немесе оларға тасымалдау кезінде) нашар тамақтанудан, шаршаудан және ауа райынан қайтыс болды.
Биліктен құлау
Ежов 1938 жылғы 6 сәуірде Су көлігі халық комиссары болып тағайындалды. Ұлы тазалау кезінде Сталиннің бұйрығымен әрекет ете отырып, Германиямен соғыс басталар алдында Кеңес әскері мен үкіметіндегі Ескі большевиктерді және басқа да ықтимал "сенімсіз элементтерді" немесе "бесінші колоннашыларды" жоюды іске асырды. 1938 жылғы 13 маусымда Қиыр Шығыс НКВД басшысы Генрих Люшковтың Жапонияға қашуы Ежовты қатты алаңдатты, өйткені ол бұрын Люшковты тазалаудан қорғаған болатын және енді оның сенімсіздікке айыпталуынан қорқуда еді.
Соңғы күндер
1938 жылғы 22 тамызда НКВД басшысы Лаврентий Берия Ежовтың орынбасары болып тағайындалды. Берия 1936–1938 жылдары Ұлы тазалау мен «Ежовщина» кезінде аман қалды, тіпті ол оның құрбандарының біріне айналуы мүмкін еді. 1938 жылдың басында Ежов Грузиядағы партия басшысы Берияны тұтқындауға бұйрық берген болатын. Алайда, Грузия НКВД басшысы Сергей Гоголидзе Берияны ескертті, ол дереу Мәскеуге ұшып барып, Сталинмен жеке кездесті. Берия Сталинді өмірін сақтап қалуға көндірді және Грузия мен Кавказ артында партия тапсырмаларын тиімді орындағанын еске салды. Тағдырдың бұл кездесуінде билік үшін күресте Ежов жеңіліске ұшырады, ал Берия жаңа НКВД басшысы болды. Келесі айларда Берия (Сталиннің келісімімен) Ішкі істер комиссариатын басқаруды Ежовтан иелене бастады. 8 қыркүйекте Ежовтың бірінші орынбасары Михаил Фриновский оның басшылығынан Әскери-теңіз флотына ауыстырылды. Сталиннің өзінің жақын серіктерін мерзімді түрде жазалап, ауыстыруға бейім екені Ежовқа жақсы мәлім болды, өйткені ол бұрын осындай әрекеттерді ұйымдастырушы болған. Сталиндік бюрократияның жұмыстан босату мен тұтқындауға алып келетін алғышарттарын жақсы білетін Ежов, Берияның Сталинге арта берген ықпалын өзінің құлдырауының белгісі деп түсінді және үмітсіздікке беріліп, ішімдікке құмар болды. Бұрыннан ішімдікке құмар болған ол, қызметінің соңғы апталарында көңілсіз, шалаңқыр күйде, көбінесе есінен айнып, жұмысқа баруға қиналды. Күткендей, 11 қарашадағы баяндамада Сталин мен Вячеслав Молотов Ежов басшылығымен НКВД жұмысын және әдістерін қатты сынады, осылайша оны биліктен алу үшін қажетті бюрократиялық негізді жасады. 14 қарашада Ежовтың тағы бір сенімді адамы, Украина НКВД басшысы Александр Успенский, Ежовтың қиындыққа тап болғаны туралы ескерткеннен кейін жоғалып кетті. Сталин Ежовтың жоғалуға қатысы бар деп күдіктенді және Успенскийді ұстауды Ежов емес, Берияға тапсырды (ол 1939 жылғы 14 сәуірде тұтқындалды). Ежов 18 қыркүйекте әйелі Евгенияға ажырасуды қалағанын айтты, ал ол Сталинге үмітсіздікке толы хаттар жаза бастады, бірақ оларға жауап келмеді. Ол көптеген жақындарының болуына байланысты осал еді және бірнеше ай бойы оған жақын адамдар тұтқындалды. 1938 жылғы 19 қарашада Евгения ұйқы таблеткаларын шамадан тыс ішіп, өз-өзіне қол жұмсады. Өзінің тілегі бойынша Ежов 25 қарашада Ішкі істер халық комиссары лауазымынан босатылды, оның орнына 8 қыркүйекте Фриновский кеткеннен кейін НКВД-ны толық бақылауда ұстаған Берия келді. Ол 1939 жылғы 29 қаңтарда Саяси бюроның соңғы отырысына қатысты. Сталин бірнеше ай бойы Ежовты назардан тыс қалдырды, содан кейін Берияға оны Жоғарғы Кеңестің жылдық отырысында айыптауды бұйырды. 1939 жылғы 3 наурызда Ежов Орталық Комитеттегі барлық лауазымдарынан босатылды, бірақ Су көлігі халық комиссары лауазымын сақтады. Оның соңғы жұмыс күні 9 сәуір болды, сол күні «Халық комиссариаты» екіге бөлініп, Өзен флоты және Теңіз флоты халық комиссариаттары болып қайта құрылды, ал екі жаңа халық комиссары – З. А. Шашков және С. С. Дукельский тағайындалды».
Тұтқындау
10 сәуірде Ежов тұтқындалып, Сухановка түрмесіне қамалды; "тұтқындау әрекеті көпшілікке ғана емес, НКВД қызметкерлерінің көп бөлігіне де жасырын ұсталды. «Көшбасшының сүйіктісін» тұтқындауға байланысты қырқыс жағдай жасаудың қажеті болмады, ал Сталин НКВД қызметіне және Ұлы террордың себептеріне қатысты қоғамдық назар аударуды қалаған жоқ". 1939 жылғы 29 қаңтарда Берия, Андреев және Маленков Сталинге жазған хатында НКВД-ны "толықтай кінәсіз адамдарды жаппай, негізсіз тұтқындауға" рұқсат бергені үшін айыптады және Ежовтың басшылығы "осындай тәртіпсіздік пен экстремизмге тоқтамағанын, тіпті кейде оны қолдаған" делінген. Өзінің мойындауында Ежов өлім жазасына кесу алдында "халық жауы" деп танылуы үшін қажетті мемлекеттік қылмыстардың тізімін мойындады, соның ішінде "саботаж", лауазымдық өкілеттіктерін жеміссіз пайдалану, мемлекеттік қаражатты ұрлау және неміс тыңшылары мен диверсанттарымен опасыздықпен байланыс. Бұл саяси қылмыстардан өзге, ол сондай-ақ өте ұятты жыныстық қатынастар тарихы, оның ішінде гомосексуализм туралы айыпталып, мойындады, кейінірек посткеңестік кезеңдегі кейбір сараптамалар осы қауесеттердің шындыққа сәйкес екенін көрсетті.
Сот
1940 жылдың 2 ақпанында Ежов Әскери коллегияда, төрағасы Кеңес судьясы Василий Ульрих болған жабық есік артында сотталды. Ежов, өзінің алдыңғы басшысы Ягода сияқты, соңына дейін Сталинге деген сүйіспеншілігін сақтады. Ежов тыңшы, террорист немесе заговоршы болғанын жоққа шығарды, "жалған айтудан гөрі өлімді" артық көретінін айтты. Ол бұрынғы мойындауын азаптау арқылы алғанын, 14 мың шекесті тазалағанын мойындады, бірақ оны "халық жаулары" қоршап тұрғанын мәлімдеді. Ежов өзінің кінәсіздігіне деген сенімділігі Сталиндік тазалаулардың құрбандары арасында сирек кездесетін ерекшелік болды. Сотта соңғы сөзінде ол өз ісін қатты қорғады, бірақ бұл оның өмірін сақтап қалдырмады. Менің моральдық қағидаларыма және жеке өміріме қатысты жемқорлықпен айыптайды. Бірақ фактілер қайда? Мен 25 жыл бойы партияның назарында болдым. Осы 25 жыл ішінде менің барлығы көрді, кішіпейілділігім мен адалдығым үшін жақсы көріп, құрметтеді. Мен көп ішіп-жегенімді мойындамаймын, бірақ мен аттай еңбек еттім. Менің жемқорлығым қайда? Өмірімді сақтап қалудың жалғыз шарты – маған тағылған айыптамалар бойынша кінәлі екенімді мойындауым, партия алдында өкінуім және өмірімді сақтап қалуды жалбаруым екенін түсінемін және шын жүректен айтамын. Мүмкін, партия менің қызметімді ескере келе өмірімді аяйтын шығар. Бірақ партияға ешқашан өтірік қажет болған емес, мен сіздерге тағы да мәлімдеймін, мен поляк тыңшысы емеспін және бұл айыптама бойынша кінәлі екенімді мойындағым келмейді, себебі мұндай мойындау поляк жер иелеріне ғана сыйлық болар еді, ал Англия және Жапония үшін тыңшылық әрекеттеріне кінәлі екенімді мойындау – ағылшын лордтары мен жапон самурайларына ғана сыйлық болар еді. Мен осы мырзаларға мұндай сыйлықтар беруден бас тартамын. Енді соңғы сөзімді аяқтаймын. Әскери коллегиядан төмендегі өтініштерімді қабылдауын сұраймын: 1. Менің тағдырым анық. Өмірім, әрине, сақталмайды, өйткені мен өзім алдын ала тергеу кезінде осы жағдайға себеп болдым. Мен бір ғана нәрсе сұраймын: мені бірден, қандай да азапсыз өлтіріңіздер. 2. Сот та, ОК-де менің кінәсіздігіме сенбеуі мүмкін. Егер анам тірі болса, оның қарттық шағында күтім жасауын және қызымның қамқорлығын сұраймын. 3. Менің туыстарымды жазалау шараларына ұшыратуды сұрамаймын, өйткені олар ешқандай қылмыс жасаған жоқ. 4. Мен соттан Журбенкоменің ісін мұқият тексеруді сұраймын, оны мен және қазір де адал, лениндік-сталиндік іске берілген адам деп санаймын. 5. Сталинге мен саяси өмірімде партияны ешқашан алдамағанымды, бұл шындықты менің адалдығымды және кішіпейілділігімді білетін мыңдаған адам білетінін айтуды сұраймын. Сталинге мен жағдайдың құрбаны екенімді және басқа ештеңе емес екенін хабарлауды сұраймын, бірақ мұнда мен байқамаған жаулардың да қатысы болуы мүмкін. Сталинге айтыңыз, мен оның есімімен аузымда өлемін. Құпия сот аяқталғаннан кейін Ежовқа камерасына қайтуға рұқсат берілді. Үкімді естігеннен кейін Ежов әлсіреп, құлап түсті, бірақ күзетшілер оны ұстап алып, бөлмеден шығарды. Бірден кешірім сұрап, өтінішін қабылдамағандықтан, Ежовтың ашуы көтеріліп, жылап жіберді. Көп ұзамай оны бөлмеден сүйреп шығарып, күзетшілермен күресіп, айқайлап жатты.
I’ll now finish my final address. I ask the Military Collegium to grant me the following requests: 1. My fate is obvious. My life, naturally, will not be spared since I myself have contributed to this at my preliminary investigation. I ask only one thing: Shoot me quietly, without putting me through any agony. 2. Neither the Court nor the CC will believe in my innocence. If my mother is alive, I ask that she be provided for in her old age, and that my daughter be taken care of. 3. I ask that my nephews not be subjected to punitive measures because they are not guilty of anything. 4. I ask that the Court investigate thoroughly the case of Zhurbenko, whom I considered and still consider to be an honest man devoted to the Leninist Stalinist cause. 5. I request that Stalin be informed that I have never in my political life deceived the Party, a fact known to thousands of persons, who know my honesty and modesty. I request that Stalin be informed that I am a victim of circumstances and nothing more, yet here enemies I have overlooked may have also had a hand in this. Tell Stalin that I shall die with his name on my lips. After the secret trial, Yezhov was allowed to return to his cell; half an hour later, he was called back and told that he had been condemned to death. On hearing the verdict, Yezhov became faint and began to collapse, but the guards caught him and removed him from the room. An immediate appeal for clemency was denied, and Yezhov became hysterical and wept. He soon had to be dragged out of the room, struggling with the guards and screaming.
Атқару
1940 жылғы 4 ақпанда Ежов болашақ КГБ төрағасы Иван Серов (немесе Василий Блохин, бір кітап дерегінше, Н. П. Афанасев куә болғанда) Мәскеудегі Варсонофьевский көшесіндегі (Варсонофьевский переулок) кішкентай НКВД бөлімінің жертөлесінде атылды. Зертөле едені көлбеу болғандықтан, жазалаудан кейін оны жуып тазалау оңай болды және бұл жер Лубянкаға жақын, Ежовтың өзінің нұсқауымен салынған. Толық құпиялылықты сақтау үшін Лубянканың жертөлесіндегі НКВД-нің негізгі өлім жазасын орындау камерасы әдейі пайдаланылмады. Ежовтың денесі дереу өртеліп, күлі Мәскеудегі Донское зиратындағы жалпы қабірге төгілді. Оның өлімі құпия сақталды, тіпті 1948 жылы "Time" журналы "кейбіреулер оның әлі де психиатриялық ауруханада екенін ойлайды" деп жазды.
Мұра
Ресейде Ежов, Сталиннің бұйрығымен өткізген Ұлы тазалаудың қатыгездіктеріне жауапты адам ретінде көбіне танылады. Көркем өнер тарихшылары арасында ол "Көзге көрінбей кеткен комиссар" деген лақап атымен белгілі, себебі оның өлім жазасын алғаннан кейін ресми баспасөз фотосуретінен суреті өңделген; ол кеңес баспасөзінің жақсылыққа ие болған адамды "жоқ қылған" ең көрнекті мысалы болып табылады. Ұлы тазалаудағы рөліне байланысты Ежов Кеңес және Ресей билігі тарапынан ресми түрде ақталу алған жоқ.