Кіріспе

Folland Gnat – британдық Folland Aircraft компаниясы жасаған және өндірген шағын, қанаттары бүйірге қарай бұрылған, дыбыс астындағы жылдамдықпен ұшатын истребитель ұшағы. Бұл ұшақ, әдеттегі жауынгерлік ұшақтардың бағасы мен өлшемдерінің өсуіне қарсы, қолжетімді жеңіл истребитель ретінде жоспарланған. Ол Корольдік әуе күштері (RAF) үшін, сондай-ақ экспорттық клиенттер үшін оқу ұшағы ретінде сатып алынды, олар Gnat ұшағын жауынгерлік және оқу мақсатында пайдаланды. W.E.W. Petter жобалаған Gnat ұшағының тамыры алдыңғы жекеменшік Folland Midge жобасына дейін жетеді. Британдық әуе министрлігінің OR.303 операциялық талабын беру, оның дамуына түрткіс болды; Gnat кейіннен осы талапты орындау үшін ұсынылды. Оның конструкциясы арнайы құралдарсыз құрастыру және күтіп ұстау жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік берді, бұл оны әлі дамымаған елдерде пайдалануға ыңғайлы етті. Gnat НАТО-ның NBMR 1 талабын қабылдауға басты себепкер болды, ол НАТО мүше елдерінің әуе күштерін жабдықтау үшін ортақ шабуылдық/соққылық жеңіл истребительді жасауды мақсат етті. Gnat T.1 оқу ұшағының түрі Корольдік әуе күштері (RAF) тарапынан истребитель ретінде пайдаланылмаса да, қабылданып, біраз уақыт бойы қолданылды. Ұлыбританияда Gnat RAF Red Arrows әуежайлық командасының көрнекті ұшағы ретінде кеңінен танылды. Gnat F.1 Финляндияға, Югославияға және Үндістанға экспортталды. Үндістанның әуе күштері ең ірі оператор атанды және соңында лицензия бойынша ұшақтарды өндірді. Жауынгерлік қасиеттеріне риза болған Үндістан Gnat ұшағының жетілдірілген түрі – HAL Ajeet-ті жасады. Ұлыбританияда Gnat ұшағы Hawker Siddeley Hawk ұшағымен ауыстырылды.

Шығу тегі

1950 жылдың қазан айында W. E. W. "Тедди" Петтер, бұрынғы Вестленд Aircraft және English Electric компанияларының британдық ұшақ конструкторы, Folland Aircraft компаниясына басқарушы директор және бас инженер болып кірді. Компанияға келгеннен кейін Петтер бірден заманауи истребительдерді жасау экономикасын зерттеді және көптеген жауынгер ұшақтарының адам-сағаттар мен материалдық шығындары соғыс кезінде жаппай өндіріс үшін тым жоғары екенін түсінді. Gnat ұшағының дамуы мен дизайнының ерекшеліктеріне OR.303 операциялық талабының берілуі зор ықпал етті, ол қабілетті, жеңіл салмақты истребительді іздеді. Gnat-ты жасау жұмыстары сыртқы тапсырыстар мен қаржыландыруға қарамастан жалғасты; британдық үкіметтік ведомстволардың бірінен де, мысалы, Жабдықтау министрлігінен де, оның алғашқы дамуын қолдау үшін қаржы қарастырылмады. Петтер ықшам және қарапайым истребительдің сатып алу және пайдалану бағасының төмен болуының артықшылықтарын беретініне сенді, сондай-ақ Gnat арзан әрі оңай өндірілуі керек деп ойлады. Төмен қуатты қозғалтқышына қарамастан, ықшам реактивтік ұшақ сүңгіген кезде дыбыс жылдамдығын (Мах 1) бұзып, сынақ ұшу кезінде өте маневрлі екенін көрсетті. 1955 жылдың 20 қыркүйегінде Midge апатқа ұшырап жойылды, бұл, мүмкін, әлеуетті шетелдік сатып алушының ұшқышының қатесінен болған. Midge, жеке бастама болғандықтан, қысқа ғұмыр сүрді, бірақ кейінгі ұшақтардың тұжырымдамалық үлгісі ретінде қызмет етті. Ол сол кезде RAF үшін жауынгер ұшағы ретінде қызығушылық тудырмады, бірақ офицерлер оқу мақсатында ұқсас ұшақты жасауға қолдау көрсетті. Midge-пен бірдей жасалған үлкен Gnat бастапқы истребитель дизайнының жетілдірілген нұсқасы болды; ол Orpheus қозғалтқышына сәйкес үлкен ауа түйіспелерімен, сәл үлкен қанаттарымен және әрбір түйіспе жиегіне 30 мм ADEN зеңбірегін орнату мүмкіндігімен ерекшеленді. Gnat-тың алғашқы прототипі Folland компаниясының жеке бастамасымен салынды. Кейіннен британдық Жабдықтау министрлігі бағалау мақсатында тағы алты ұшаққа тапсырыс берді. Британдық бағалау жеңіл истребительге тапсырыс бермесе де, Финляндия және Югославия тапсырыс берді. Үндістан осы типке үлкен тапсырыс берді, соның ішінде Hindustan Aeronautics Limited (HAL) компаниясына өндіріс лицензиясын берді. Дегенмен, 1958 жылы RAF Gnat-ты de Havilland Venom-ның орнына, сондай-ақ BAC Jet Provost сияқты басқа жеңіл ұшақтарды бағалады. Ұшу сынақтарында "Хокер Хантер" жеңіске жетті.

Тренер

RAF-тің Gnat ұшағын күреске пайдалану мүмкіндігіне деген қызығушылығы басылса да, Folland осы ұшақты оқу-жаттығу ұшағы ретінде пайдалануға болатынын анықтады. Сәйкесінше, ұшақ Т.185D спецификациясының талаптарына сай өзгертілді. Бұл спецификация қазіргі де Хавиленд Вампир Т.11 және жоғары жылдамдықты ағылшын электрлік "Лайтнинг" сияқты жедел ұшақтарға көшуге мүмкіндік беретін, екі орынды оқу-жаттығу ұшағын талап еткен болатын. 1959 жылдың 31 тамызында "Gnat Trainer" прототипі Хэмпшир графтығындағы Чилболтон әуежайынан алғашқы рейсін жасады. Министрлік алғашқыда өндіріс тапсырысын бермеді, себебі компанияның мөлшері мен үлкен тапсырысты орындау қабілетіне қатысты алаңдаушылықтар болды. Folland компаниясын Hawker Siddeley Aviation (Hamble бөлімшесі) сатып алғаннан кейін, 1960 жылдың ақпаны мен 1962 жылдың наурызы аралығында 30, 20 және 41 оқу-жаттығу ұшағына тапсырыс берілді, олар Gnat T Mk. 1 деген белгі алып, RAF үшін соңғы Gnat T.1 ұшағы 1965 жылдың мамыр айында жеткізілді.

Дамыту

Фолланд Gnat-тың қабілеттілігін арттыру үшін жаңа нұсқаларын жасауға тырысты; осы ұсыныстардың бірі Gnat Mk.5 деп аталды. Бұл модель дыбыс жылдамдығынан асып түсуге қабілетті болуы керек еді және бір орындық және екі орындық конфигурацияда қолданылуы мүмкін, осылайша оны оқу-жаттығу және ұрыс ұшағы ретінде пайдалануға болады. Gnat 5 қос Rolls Royce RB153R немесе екі Viper 20 қозғалтқышымен жабдықталуы керек еді; ұрыс ролінде ол Ferranti AI.23 Airpass радарымен және екі de Havilland Firestreak әуе-әуе зымыранымен қаруланған болар еді. Оның басшылығымен Gnat 5 конструкциясына өзгермелі геометриялы қанат қосылып, екі түрлі конфигурация жасалды: бірі құйрықсыз, екіншісі дәстүрлі құйрығымен. Бұл көпмақсатты ұшақ/соққылық/оқу ұшағы Fo.147 деп аталды. Конструкцияда қанаттарды бұруға арналған ерекше механизм қолданылды; бұл механизм фюзеляждың екі жағындағы, орталық сызықтағы және қанаттардың астыңғы бөлігіндегі рельстердің комбинациясын пайдаланды және қанаттардың ішкі шеттерінде орналасқан гидравликалық жетекті шарлы бұрандалармен іске қосылды. Fo.147 2 Махтан асып түсетін жылдамдыққа жетуі керек еді, жылдамдық шегі кинетикалық қызудың нәтижесінде конструкцияның температурасымен шектелген. Оның максималды салмағы Gnat 5-тің шектеулі максималды салмағымен салыстырғанда жақсы көрсеткіштерді берді. Авиация авторы Дерек Вудтың айтуынша, Fo.147: "өзгермелі геометрия теориясын сынау үшін ең жақсы ұшу төсегі болған болар еді, тіпті стандартты Gnat Mk 2 истребителінің өзгертілген нұсқасы да зерттеу үшін құнды құрал болар еді". Кабинасы стандартты ұшақтардағыдай толық қысыммен, климатты бақылаумен және катапультамен жабдықталған. Ұшақтың жеңіл салмағының арқасында үш дөңгелекті қону шассисі оны қарапайым трассалардан ұшуға мүмкіндік берді. Бірақ, ақырында, ешқайсысы да салынбады. 1958 жылдың 31 шілдесінде Финляндия әуе күштерінің майоры Лаури Пекури, Екінші дүниежүзілік соғыстың асыққыш ұшқышы, Луонетьярви көлінің үстінен ұшқанда дыбыс кедергісін бұзған алғашқы фин ұшқышы болды. Gnat F.1 бастапқыда Финляндияның қатал жағдайларында қиындықтар тудырды. Финляндия Gnat F.1 ұшағының алғашқы пайдаланушысы болды, және ұшақта әлі де шешілмеген көптеген мәселелер болды. 1958 жылдың 26 тамызында GN 102 ұшағының гидравликалық жүйесіндегі техникалық қатеге байланысты жойылғаннан кейін барлық Gnat ұшақтары жарты жылға тоқтатылды. Басқа да апаттарда үш ұшақ қирады, екі ұшқыш қаза тапты, ал біреуі катапультамен құтылды. Бастапқы проблемалар шешілгеннен кейін, ұшақ өте маневрлі және ауада жақсы өнімділік көрсетті, бірақ сонымен қатар күтіп ұстауға көп күш жұмсауды қажет етті. Қосалқы бөлшектердің болуы үнемі мәселе болып келді, ал оны күтіп ұстау әскерге шақырылған механиктерге қиындық тудырды. Gnat ұшақтары 1972 жылы Хем канаты Рованиемиге көшкенде және жаңа Saab 35 Drakens пайдалануға берілгенде белсенді қызметтен алынды. Үндістан әуе күштері үшін алғашқы 13 ұшақ Хэмбл-ле-Райс қаласында құрастырылды, содан кейін жартылай аяқталған ұшақтармен және қосалқы құрастырулармен Hindustan Aircraft біртіндеп алғашқы құрастыруды, содан кейін ұшақ өндірісін қолға алды. Үндістан әуе күштерінің Gnat ұшағының алғашқы ұшуы 1958 жылдың 11 қаңтарында Ұлыбританияда өтті, ол C 119 ұшағының ұшағында Үндістанға жеткізілді және 1958 жылдың 30 қаңтарында әуе күштері қабылдады. Бірінші "Cheetah" эскадрильясы 1960 жылдың 18 наурызында Vampire FB.52 ұшағынан Folland-тың алты Gnat ұшағына ауысты. Үндістандық бөлшектерден жасалған алғашқы ұшақ 1962 жылдың мамырында алғаш рет ұшты. Соңғы Gnat F.1 ұшағы 1974 жылдың 31 қаңтарында жеткізілді. Gnat ұшағын басқару оқу кезеңінде өте қиын болды. RAF-тан айырмашылығы, IAF жаттығу нұсқасын сатып алмады. Индукцияланғандар Hunter ұшақ эскадрильясынан келді, олар қуатты басқаруда тәжірибе алды. Содан кейін олар Hunter жаттығушы ұшағында екі рет тексеріс жасады. Ұшқыш жеке ұшу алдында ұшу жолағында қысқа уақытқа толық газ берді. Gnat астыңғы шассині көтергенде күрт көтерілуге бейімді; жаңа ұшқыштардың барлығы дерлік күтілетін көтерілуді басқаруда қиындықтарға тап болды. 1965 жылғы соғыстың бастапқы кезеңінде эскадрилья басшысы Бридж Пал Сингх Сиканд ұшқышы болған IAF Gnat Пашрурдағы тасталған пакистандық әуеайлаққа қонды және ПАФ тұтқынға алды. Екі Lockheed F 104 Starfighter ұшағы оны жерге түсіргенін мәлімдеді. Сикандтың Gnat ұшағында толық электр қуаты өшіп, IAF ұшуынан бөлініп, Sabre ұшағымен күресуге мәжбүр болды, ол Пасурдағы PAF алаңына апатты қону жасады. Бұл ұшақ Пакистан әуе күштері мұражайында соғыс трофеі ретінде көрсетіледі. Соғыс тоқтатылғаннан кейін, 1965 жылдың 16 желтоқсанында Gnat ұшағы пакистандық Cessna O 1 ұшағын атып түсірді. Ең маңызды шайқас – Бойра шайқасы, онда шығыс Пакистан (Бангладеш) үстінде алғашқы әуе шайқастары өтті. Үндістан әуе күштерінің Gnat ұшақтары екі ПАФ Canadair Sabre ұшағын атып түсірді және біреуін зақымдады. Gnat ұшағының қатысқан тағы бір маңызды әуе шайқасы – Сринагар әуеайлағы үстінде болды, онда жалғыз үнді ұшқышы алты Sabre ұшағына қарсы тұрып, екі Sabre ұшағын атып түсірді, содан кейін өзі атып түсірілді. Gnat ұшқышы Нирмал Джит Сингх Секон қаза болғаннан кейін Үндістанның ең жоғары наградасы – Парам Вир Чакра орденімен марапатталды, IAF мүшесінің арасында осы орденмен марапатталған жалғыз адам болды. 1971 жылдың соңына қарай Gnat үлкен, ауыр және ескі Sabre ұшақтары үшін көңіл көншітпейтін қарсылас екені дәлелденді. IAF Gnat ұшағын "Sabre Slayer" деп атады, өйткені екі соғыстағы оның көптеген жеңістері Sabre ұшақтарына қарсы болды, тіпті Canadair Sabre Mk 6 сол дәуірдегі ең жақсы әуе шайқас ұшағы болып есептелсе де. Тактика Gnat ұшақтарының Sabre ұшақтарымен тік бағытта күресуін талап етті, онда Sabre ұшақтарының артықшылығы болмады. Gnat жеңіл және ықшам болғандықтан, оны көру қиын болды, әсіресе көптеген әуе шайқастары өткен төменгі биіктікте. және сенімсіз басқару жүйесі. Бұл кемшіліктерді жою үшін IAF 1972 жылы жақсартылған "Gnat II" ұшағына қажеттіліктерді белгіледі, алғашқыда жаңа нұсқаны ұрыс ұшағы ретінде жаңартуды талап етті, бірақ кейіннен оны жердегі нысаналарды шабуылдау үшін де пайдалануға болатынын қосты. Hindustan Aeronautics Limited компаниясы жасаған лицензиялық нұсқасынан 175-тен астам "Ajeet" ("Жеңілмейтін") Бангалорда өндірілді. Көптеген Gnat ұшақтары жеке тұлғалардың меншігінде әлі де қолданылуда. Кейбір IAF Gnat ұшақтары, соның ішінде 1971 жылғы соғыста шығыс Пакистан (қазіргі Бангладеш) жерінде қатысқан ұшақтар, Бангладеш әуе күштеріне сыйға берілді.

Апаттар мен оқиғалар

1956 жылдың 31 шілдесінде G 39 2 прототипі Стокбриджде апатқа ұшырап, құйрық қанатының дірілдеуінен туған конструкциялық ақау салдарынан қирады.7 1958 жылдың 26 тамызында Финляндия әуе күштеріне тиесілі GN 102 ұшағы Тампере маңында гидравликалық жүйесіндегі техникалық кемшілікке байланысты қирады. Ұшқыш катапульданып шықты. 1958 жылдың 15 қазанында F.1 XK767 дамыту үлгісі Вилтширдегі Стейплфордта басқарудың сәтсіздігіне байланысты апатқа ұшырады. 1966 жылдың 13 сәуірінде 4FTS-ке қарасты RAF Gnat T.1 XP507 ұшағы RAF Valley әуежайына қонуға дайындалып келе жатып теңізге құлады. 1967 жылдың 23 тамызында RAF Gnat T.1 XP512 ұшағы RAF Valley үстінде 3000 фут (914 м) биіктіктегі ұшудан бас тартылды, себебі бұрынғы сырғанау кезінде құйрық қанатындағы Hobson Unit істен шықты. Нұсқаушы ауыр жарақат алды, оқушы ұшқыш зардап шекпеді. Ұшақ бес минутқа жуық үлкен шеңбермен ұшып, содан кейін Роснейгр жағажайында суға түсетін адамдардың арасына құлады, бірақ ешкімге зиян келтірмеді. 1969 жылдың 26 наурызында "Қызыл жебелер" тобының Gnat T.1 XR573 ұшағы формациялық жаттығу кезінде ағашқа соқтығысты. 1971 жылдың 20 қаңтарында RAF Gnat T.1 XR545 және XR986 ұшақтары RAF Kemble әуежайындағы жаттығу барысында соқтығысып, екеуі де құлады. 1975 жылдың 3 қыркүйегінде RAF Gnat T.1 XS103 ұшағы Германиядағы Лекке жақын жерде итальяндық әуе күштеріне тиесілі Lockheed F 104 Starfighter ұшағымен соқтығысты; екі ұшақ та қауіпсіз қонды, бірақ зақымдану салдарынан Gnat есептен шығарылды. 1975 жылдың 28 қазанында 4 FTS RAF-қа қарасты RAF Gnat T.1 XR571 ұшағы RAF Valley әуежайында қатты қонды және есептен шығарылды. 1976 жылдың 30 сәуірінде екі RAF Gnat T.1 XP536 және XR983 ұшағы 4FTS тобымен соқтығысып, екеуі де Солтүстік Уэльсте құлады. 1976 жылдың 30 маусымында "Қызыл жебелер" тобының RAF Gnat T.1 XM707 ұшағы RAF Kemble маңында басқаруды жоғалтып, тасталып кетті. 1976 жылдың 8 қазанында 4FTS әуе кемесіне тиесілі RAF Gnat T.1 "XR996" ұшағы RAF Shawbury әуежайына қонуға дайындалып келе жатып құлады. Екі экипаж мүшесі де қаза тапты. 1991 жылдың 10 қаңтарында Шревпорт, Луизиана штатында N3XR апатқа ұшырады, себебі отын жетіспеді. Екі адам қаза тапты. NTSB Id: FTW91FA028 2013 жылдың 29 шілдесінде Gnat T.1 XS105 (N18GT) Джорджтаун, Оңтүстік Каролина штатында құлады. Ұшақ толығымен қирады. 2015 жылдың 1 тамызында Gnat T.1 XP504 (XS111 деп белгіленген) ұшағы Gnat демонстрациялық тобының құрамында Чеширдегі Оултон Паркте өткен "CarFest North" автофестивалінде көрсету кезінде құлады; көрермендердің арасында жараланғандар жоқ. Ұшқыш Кевин Уайман оқиға орнында қаза тапты.

Тірі қалған әуе кемелері

Бірнеше "Гнат" ұшағы сақталып қалды, оның ішінде әуеге көтеріле алатын бірнеше мысал бар (әсіресе АҚШ және Ұлыбританияда), ал қалғандары қоғамдық көрнекілікке қойылған.

БАҚ-тағы көрнекті рөлдері

Төрт жеке меншік Gnat T.1 және бір Ajeet 1991 жылғы "Hot Shots!" комедиясында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшқыштары ұшқан, ойдан шығарылған "Оскар EW 5894 Phallus" тактикалық шабуылдаушы-бомбалаушыларын сомдады.