Кіріспе

Михаил Иванович Чигорин (1850-1908) – ресейлік шахматшы. Ол Вильгельм Штайницке қарсы екі әлем чемпионат матчында ойнап, екеуінде де жеңіліске ұшырады. Романтикалық шахмат стилінің соңғы көрнекті өкілі, ол 20-шы ғасырдың ортасы мен соңында шахмат әлемінде басымдық құрған "Совет шахмат мектебіне" үлкен шабыт берді.

Шахматтық мансабы

Чигорин Гатчинада дүниеге келді, бірақ кейін жақын маңдағы Санкт-Петербургке көшіп келді. Әкесі Охтенск ұнтақ зауытында жұмыс істеген. Чигориннің ата-анасы жас кезінде қайтыс болды, 10 жасында ол Гатчинск жетімдер институтына түсті. Шахматқа қызығушылығы өмірінің соңына таяу туды; мектеп мұғалімі оған 16 жасында ережелерді үйретті, бірақ 1874 жылға дейін ойынға қатыспады, алдымен оқуын аяқтап, мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істеді. Ойынға уақыттық құмар болғаннан кейін, ол жұмысын тастап, шахматшы ретінде мансап бастады. 1876 жылы ол «Шахмат парағы» журналын шығара бастады және 1881 жылға дейін өңдеді (барлық Ресейде 250 абонент болды). Ол беделді шеберлер Эммануэль Шифферс (1878–1880) және Семен Алапин (1880)мен матчтар ойнады, олардың әрқайсысына қарсы айқын артықшылыққа ие болды. Ұзақ уақыт өткен соң ол қаладағы және мүмкін бүкіл Ресейдегі ең үздік шахматшы деп танылды. Оның халықаралық турнирдегі алғашқы қатысуы 1881 жылы Берлинде болды, онда ол Иоганн Цукерторт пен Джозеф Генри Блэкберннен кейін Шимон Винавермен тең үшінші орынды (+10−5=1) бөлісті. Бұл жарысқа 17 шебер қатысты. 1883 жылы Лондон турнирінде ол Цукерторт, Вильгельм Штайниц және Блэкберннен кейін төртінші орынды (+16−10=0) иеленді. Бұл екі айналымды турнирде әлемнің ең үздік шахматшыларының көпшілігі қатысты. 1889 жылы Нью-Йоркте өткен күшті турнирде ол Макс Вайспен тең бірінші орынды бөлісті. Осы үлкен жетістіктен кейін ол әлем чемпионы Штайницке әлем чемпионаты үшін матчқа шақырды. Әлем чемпионаты матчы 1889 жылы Гаванада өтті, бірақ ол 10½–6½ (+6−10=1) есебімен жеңіліске ұшырады. 1892 жылы Гаванада екінші әлем чемпионаты матчы өтті, бірақ ол 12½–10½ (+8−10=5) есебімен шамалы айырмамен жеңіліске ұшырады. Штайницке қарсы жалпы есебі өте жақын болды (+24−27=8). Ол 1890 жылы Штайницке қарсы теориялық дауды шешу үшін өткізілген «телеграфтық матчты» да ойнады. Чигориннің Штайниц ұсынған тізімнен бастапқы позицияларды таңдау артықшылығы болды және ол екі ойынды да жеңіп алды. Ғасырдың соңына қарай оның елдегі және шетелдегі беделі артып, ол әлемнің ең үздік төрт-бес шахматшысының қатарына кірді. Матчтардағы шеберлігі де артып, 1893 жылы Санкт-Петербургте Зигберт Таррашпен тең орынды (+9−9=4) бөлісті және өмірі бойы Таррашқа қарсы шамалы артықшылықты сақтап қалды (+14−13=8), ол өзінің кезінде қорқынышты ойыншы болды. Ол Ричард Тейхманға қарсы күшті артықшылыққа ие болды (+8−3=1), бірақ Дэвид Яновскиге қарсы нашар нәтиже көрсетті (+4−17=4). Яновскиге қарсы көптеген жеңілістер Чигориннің өмірінің соңында, ең жақсы күйінен өткен кезде болды. Оның ең жақсы көрсеткіші 1895 жылы Хастингсте өткен шахмат турнирінде болды, онда ол әлем чемпионы Эммануэль Ласкер, Тарраш және бұрынғы әлем чемпионы Штайництен озып екінші орын алды. Бұл жарысқа сол кездегі ең үздік ойыншылардың барлығы қатысты және Чигориннің керемет нәтижесі турнир жеңімпазы Гарри Нельсон Пиллсберимен жеке кездесуінде жеңіске жеткенін көрсетті. Пиллсбери Чигориннің қабілетіне үлкен құрметпен қарады және оның өмірлік артықшылығы (+8−7=6) болғандықтан, оның себебі де болды. Чигориннің Ласкерге қарсы ауыр ойында нашар көрсеткіші болса да (+1−8=4), ол 1895 жылғы турнирдің алғашқы ойынында қара фигуралармен жеңіске жетті, онда ол Ласкерді екі атқа қарсы екі пілдің классикалық аяғында жеңіп шықты. Басқа ірі жарыстарда ол 1896 жылы Будапештте бірлескен жеңімпаз атанды және плей-оффта Рудольф Шаруске (+3−1) жеңіліске ұшыратты. 1898 жылы Кельнде Амос Берннен кейін Шарусек пен Вильгельм Кохпен тең екінші орын алды. Оның 1899 жылы Лондонда 7-орын алуы салыстырғанда көңіл көншітпеді, бірақ бұл да қатысушылардың әсерлі тізімімен ерекшеленген турнир болды. 1901 жылы Монте-Карлода ол Яновски мен Карл Шлехтерден кейін үшінші орынды бөлісті. Гамбит позицияларын шебер ойнаған ол 1903 жылы Король Гамбиті тақырыбындағы Вена турниріне жеңімпаз атанды және Брайтон қаласындағы Rice Gambit турнирінде Ласкерді (+2−1=3) жеңді. Бірақ соңғысы, Rice Gambit дұрыс емес екендігі анықталғандықтан, әр ойында қара фигуралармен ойнағандықтан, оған айқын артықшылық бергендіктен, толық жеңіс емес еді. Ол сондай-ақ Эванс гамбитін 19 ғасырдағы ең шебер ойнаған шахматшылардың бірі болды, ол Штайницке қарсы көптеген ұлы дуэльдерде қолданылды. 1906 жылы Лодзьде төрт ойыншы қатысқан турнирде ол Акиба Рубинштейннен кейін екінші орын алды. Осы халықаралық турнирлермен қатар, ол 1899, 1900/01 және 1903 жылдардағы алғашқы үш Бүкілресейлік турнирлерге қатысып, жеңіске жетті. Бұл мәртебелі жеңістер оның Ресейдің ең үздік шахматшысы екенін бекітті. Төртінші турнирде жеңіліске ұшырағаннан кейін, ол жеңімпаз Герц Салвеге матч ұсынды және жеңіске жетті (+7−5=3).

Стил және мінез-құлық

Оның ойын стилі жақсы дамыған тактикалық қабілетімен және дебютке шығармашылық көзқарасымен ерекшеленді. Ол Тарраш пен Штейнциз ұсынған көптеген қатаң доктриналарды қабылдамады, бірақ Штейнциздің қорғаныс орталығының беріктігі туралы ұстанымдарын қабылдады. Шындығында, ол Руй Лопездің жабық вариациялары бойынша жүргізген жұмысы арқылы осы тұжырымдаманы дамытуға үлес қосты. Сонымен қатар, ол Славян қорғанысының кейбір вариацияларын да бастап кіргізді. Ұзын сақалды, ірі денелі Чигорин "шындығында әдемі" деп сипатталған. Франк Маршалл бірде қиын позицияларға тап болғанда Чигориннің қатты толқыған күйін айтқан. Ол әдетте аяқтарын жиі соғып, аяқтарын кесіп отыратын, ал кейде "жанжалға толы" күйге түсіп, мінезі "өтте қаһарлы" болатын.

Кейінгі өмірі

Ресей шахматының елшісі ретінде Чигорин жарқын үлгі болды; ол көптеген дәрістер оқыды, журналдарға мақалалар мен шахматтық бағандар жазды және оқырмандар саны аз болса да, бірнеше мерзімді басылымдарды қаржылап, қолдау көрсетіп, оларды сақтап қалды. Ол Санкт-Петербургте шахмат клубын құрды және шахмат федерациясын құруға көп жыл бойы тырысты, бұл әрекеті оның қайтысынан кейін бірнеше жыл өткен соң ғана сәтті аяқталды. Канадалық халықаралық шебер Лоренс Дэйдің сөзінше, Чигорин 1905-1907 жылдар аралығында жас Федор Боготырчукпен бірге Ресейдегі шараларға қатысып, оны жаттықтыруға көмектескен. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Канадаға көшіп келген Боготырчук кейін Дэйді жаттықтырды. 1907 жылға қарай Чигориннің денсаулығы (рухани және физикалық) күрт нашарлай бастады. Ол шахмат турнирінде сәттілікке жете алмады. Оның денсаулығының жаман екені анық болды және Карлсбадтағы дәрігерлер оған емдеуге келмейтін диабет диагнозы қойды. Бұл оның өміріне бірнеше ай ғана қалғаны туралы болжамға әкелді, содан кейін ол Люблиндегі ажырасқан әйелі мен қызына оралды және келесі қаңтарда қайтыс болды. Өлер алдында, эмоциялық жағдайға түскенде, Чигорин шахмат жиынтығын өртеп жіберді. 1909 жылы Санкт-Петербургте Чигориннің естелігіне арналған турнир өтті. Содан кейін көптеген турнирлер өтті: 1947 жылдан бастап негізінен Сочиде, ал 1990 жылдан бастап қайтадан Санкт-Петербургте.

Мұра

Өзінің ерекше таланты, қызықты ойындары және көптеген шәкірттері арқылы көптеген орыстар Михаил Чигоринды өздерінің "Шахмат мектебінің" негізін қалаушысы деп есептейді, кейіннен ол Кеңес шахмат мектебі деп аталды. 1920 жылдары гипермодерн ағымының жаңа теорияларымен біршама көлеңкеде қалған Чигориннің ықпалы, дегенмен, 20 ғасырдағы кеңес шахмат үстемдігінде маңызды және тұрақты орынға ие болуға лайық.

Ашылулар

Чигориннің бірнеше шахмат ашылуы немесе ашылулардың вариациялары оның атымен аталады, ең маңыздылары – Рю Лопес ашылуының Чигорин вариациясы (1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bb5 a6 4. Ba4 Nf6 5.0 0 Be7 6. Re1 b5 7. Bb3 d6 8. c3 0 0 9. h3 Na5 10. Bc2 c5 11. d4 Qc7) және патшайымның гамбитіне қарсы Чигорин қорғанысы (1. d4 d5 2. c4 Nc6). Біріншісі 1900 жылдар бойында танымал болды, ал екіншісі салыстырмалы түрде жақында ғана көптеген жақтастарды тартуға күресті. Игорь Миладинович Чигорин қорғанысын жиі қолданды, бірақ оның қазіргі қайта жаңғыруы Александр Морозевичтің еңбегіне байланысты, ол осы ашылуды ойында да, өзінің «Морозевичтің түсіндіруімен Чигорин қорғанысы» (2007 жылы жарық көрген) кітабында да қолдады. Чигорин ойлап тапқан тағы бір ашылу жолы – француз қорғанысындағы 1. e4 e6 2. Qe2. Қазір ол көбінесе корольдік үнділік құрылымдарының алға басушысы ретінде қарастырылады, бірақ Чигорин оны басқа да идеялармен (мысалы, b2–b3) ойнады.

Танымал мәдениетте

1892 жылы Стайницке қарсы өткен әйгілі Чигорин партиясы Джон Брюннердің 1965 жылғы «Қала алаңдары» ғылыми-фантастикалық романының сюжеттік негізі ретінде қолданылады.