Кұлдига: Латвияның тарихы мен кереметтері

Кіріспе

Латвиядағы қала Кулдига (Голдинген) – Латвияның Курземе аймағындағы қала, елдің батыс бөлігінде орналасқан. Бұл шамамен 13 500 тұрғыны бар Кулдига муниципалитетінің орталығы. Кулдига алғаш рет 1242 жылы тарихи құжаттарда көрсетілген. 1368 жылы Ганза одағына қосылған. 17 ғасырда Кулдига (Елгавамен бірге) 1596-1616 жылдар аралығында Курляндия герцогтігінің астаналарының бірі болды. Кулдига – Латвияның батыс Курземе аймағындағы ерекше сәулетке ие көне қала, ол ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Әйелі қасиетті Екатерина Кулдиганың қасиетті қамқоршысы саналады, ал қаланың ең көне шіркеуі оның құрметіне аталған. Ғимараттың негізі 1252 жылы қаланған. Шіркеу бірнеше рет қайта жаңартылған. Кішкентай Алекшупите өзені Кулдиганың ескі қаласының ортасымен ағып өтеді, үйлердің қабырғалары бойымен созылады. Бұл өзеннің маңындағы ескі қала Балтық елдеріндегі 17-18 ғасырларға тән жалғыз сақталған ансамбль болып табылады. Алекшупитедегі 4,2 метрлік сарқырама Латвиядағы ең биік сарқырама. Вента өзеніндегі 240 метрлік табиғи ағыс – Еуропадағы ең кең ағыс. Ағыстан алшақ емес жерде 1874 жылы салынған Кулдиганың кірпіштен жасалған көпірі орналасқан, ол осы типтегі ең ұзын көпір болып есептеледі. 2007 жылы Кулдига EDEN туристік бағыты ретінде танылды.

Тарих

Күлдига қаласының ежелгі тарихы оның маңызды жол торабында орналасуымен түсіндіріледі: Вента өзенінің су жолдары және Пруссия жерлерін Даугава өзенінің төменгі ағысына байланыстыратын құрлық жолдары. Курониялықтардың ежелгі Күлдига қаласы – нығайтылған қамал төбесі мен елді мекен Вента өзенінің сол жағалауында, солтүстікке қарай 3,5 км қашықтықта орналасқан. Қамал төбесі бүгінге дейін сақталған. Ол Вента өзенінің жағалауында, Веккульдига өзенінің терең шатқалы мен Вентаның ежелгі аңғары арасындағы кеңістікте орналасқан. Қамалдың өзі бірнеше гектар аумақты алып жатыр, ал Күлдиганың ескі қаласымен бірге – он гектардан астам аумақты құрайды. Векульдига өзені бойында порт болған болуы мүмкін. 1242 жылдың 19 сәуірінде Ливон рыцарлар ордені Вента өзенінің жағасында қамал салуға магистрдің рұқсатын алды. Бұл Күлдига туралы ең көне жазба дерек болғандықтан, ол Күлдиганың негізі қаланған жылы деп есептеледі. Ливон рыцарлар орденінің қамалы Вента өзенінің сол жағалауындағы сағада салынды, ал құрылыс материалы ретінде өзен төселінен алынған доломит қолданылды. 1263 жылы қамал мен оның төңірегіндегі елді мекендер Голдинген қаласы деп аталды, ал оның қала құқығы Рига қаласының құқығына негізделген. 1355 жылдың 28 сәуірінде орден магистрі Госвин фон Херике жаңа жер участаларын бөліп берді. Сонымен қатар ол қалаға жаңа мәртебе берді, сондай-ақ Әйегі Екатеринаның бейнесі салынған герб тағайындады. 1439 жылдан бастап Күлдига/Голдингенге апталық базар ұйымдастыру құқығы берілді. Қала үш негізгі елді мекенді біріктіру арқылы құрылды: қала, қамалдың кішкентай ауылы (Курониялықтардың қаласы) және төбедегі ауыл (латыш тілінде "Kalnamiests" деп аталады) (қазіргі Кална иела көшесі ауданында). Комтур Ливон орденінің қамалында он екі бауырласы – рыцарьдармен және шаруашылық өмірге қарайтын ағайындарымен бірге тұрды. Комтур сонымен қатар Күлдиганың комтуреясын басқарды, оған Күлдигамен бірге Дурбе, Сабиле, Скрунда, Айспут, Альсунга және Салдус та қарасты. 1561 жылы Курляндия және Семигалия герцогтығы құрылғаннан кейін Күлдига тарихында жаңа кезең басталды. Бірінші герцог Готтард Кеттлер бұрынғы орден қамалын өзінің резиденциясының бірі ретінде таңдады. Ол және кейіннен басқа герцогтар Күлдиганың бұрынғы қала құқықтарын оның экономикалық дамуын қолдау арқылы бекітті. Герцог Готтард қайтыс болғаннан кейін герцогтық екіге бөлінді және 1618 жылға дейін Күлдига оның кіші ұлы Вильгельмнің резиденциясы және Курземе астанасы болды. Қала Рига және Елгавамен сауда жасау арқасында пайда тапты, себебі көпір арқылы тасылатын барлық тауарларға салық салынатын. 1615 жылы көпір су тасқынынан қирады, бұл қалаға үлкен шығын келтірді. Сол жылы үлкен өрт болды, нәтижесінде қаланың ағаштан салынған құрылыстарының көп бөлігі жойылды. Қала қайта құрылғаннан кейін жаңа базар алаңы (қазіргі Қалалық кеңес алаңы) және жаңа Ратуша (қазіргі Базничас иела 5) салынды, оны қазір ескі деп атаймыз. Сондықтан қаланың орталығы ескі орнынан, яғни Әйегі Екатерина шіркеуінің жанынан, қазіргі Қалалық кеңес алаңына көшірілді. Ең бай азаматтар мен саудагерлер өз үйлерін қаланың жаңа орталығының төңірегіне салды. XIX ғасырдың екінші жартысында қалада шағын өнеркәсіптік кәсіпорындар дами бастады. Олардың кейбіреулері 100-ден астам жұмысшысы бар фабрикаларға айналды. Күлдигадағы ең ірі фабрика – "Вулкан" спичка фабрикасы (1878 жылы құрылып, 2004 жылы жабылды), спичка қораптарының таңбасында бұғы бейнесі салынған. Екінші орында Vintelers Tūki фабрикасы тұрды. Сонымен қатар, Күлдигада ине, сигара, сабын, арақ, ликер және минералды су өндірілді. Сыра қайнату – терең тамырлары бар дәстүрлі іс. Сыра орден қамалында, герцогтың үйлерінде және қалада да қайнатылды. Бұл кезеңде көптеген жаңа ғимараттар салынды – тек тұрғын үйлер ғана емес, сонымен қатар муниципалдық және қоғамдық ғимараттар да салынды. Бірнеше ғасырдан кейін Күлдига Вента өзенінен жаңа көпір (1873–74), жаңа Ратуша (1868), Православ шіркеуінің үйі және Лиепаяс көшесіндегі шіркеу, түрме (қазіргі почта кеңсесі), Латвия қоғамының үйі (қазіргі Мәдениет орталығы), Кална көшесі 19-дағы неміс "Гимназиясы" (орта мектеп) және басқа да ғимараттар салынды. Көп ұзамай жергілікті тұрғындардың саны екі есеге көбейіп, Бірінші дүниежүзілік соғыстың алдында 13000-ға жетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала 1940 жылдан бастап Кеңес Одағының, содан кейін 1941 жылдан 1944 жылға дейін неміс оккупациясы астында болды.

The origin of the ancient town Kuldīga can be explained by its location on the crossroads: the waterways of River Venta and land routes joining the Prussian lands with the lower reaches of River Daugava. The ancient Kuldiga town of Couronians – a fortified castle mound and a settlement were located 3,5 km to the North down the River Venta on its left bank. The castle mound still be seen today. It is located on a bank of the River Venta on the foreland between the deep gully of the River Veckuldīga and the ancient valley of the Venta. The Site of the Castle itself is located in the several hectare wide area, but together with the Old City of Kuldiga – the area of more than ten hectares. There might have been a port by the River Veckuldīga. On April 19, 1242 the Livonian Order of Knights received the master's permission to build a castle on the banks of River Venta. As this is the oldest preserved written document where Kuldiga is mentioned, it is considered to be the year of the foundation of Kuldiga. The Castle of the Livonian Order of Knights was built on the left bank of River Venta by the ford, and the dolomite from the riverbed was used as the construction material. In 1263, the castle and settlements around it were already mentioned as the town Goldingen, and its rights as for a town were based on Riga city rights. On April 28, 1355, the Order's master Goswin von Herike [de; et; lt; lv; ru] allocated new land areas. At the same time he attributed a new privilege to the town, as well as a coat of arms with the image of St. Catherine. From 1439 Kuldiga/Goldingen was given a privilege to arrange a market weekly. The town was established by joining the three main populated areas: the town, the small village of the castle (town of the Couronians) and the village on the hill (so called "Kalnamiests" in Latvian) (in the area of Kalna iela today). The Komtur lived in the Castle of Livonian Order together with his twelve brothers being knights and with so called stepbrothers who took care of the economic life. The Komtur also led the Komturei of Kuldiga, which had also Durbe, Sabile, Skrunda, Aizpute, Alsunga and Saldus along with Kuldiga in possession. After establishing the Duchy of Courland and Semigallia in 1561, a new period began in the history of Kuldiga. The first duke Gotthard Kettler chose the former order castle to be one of his residences. He and later also other dukes approved the former town rights of Kuldiga by supporting its economic development. When the duke Gotthard died, the dukedom was divided into two parts and till 1618 Kuldiga was the residence of his youngest son Wilhelm and a capital of Kurzeme. The town profited from trading with Riga and Jelgava because of taxes on all goods taken across the bridge. In 1615, the bridge was destroyed by floods, causing a great loss to the town. In the same year, there was a huge fire destroying the major part of the wooden constructions in the town. After reconstruction of the town, a new market place was established (the Square of the City Council nowadays) and a new Town Hall was built (Baznīcas iela 5 nowadays), which we now name as the old one. So the centre of the town was moved from the old place near by the St. Catherine's Church to the present Square of the City Council. The richest citizens and merchants built their houses around the new centre of the town. In the second part of the 19th century, small industrial companies began to be developed in the town. Some of them became factories with more than 100 workers. The largest factory in Kuldiga was the factory "Vulkāns" producing matches (established in 1878 and closed in 2004), and the label of matchboxes had an image of a deer on it. The second largest was the factory of Vintelers Tūki. Furthermore things such as needles, cigars, soap, vodka, liqueurs and mineral water were produced in Kuldiga. Beer brewing was the tradition with deep routes – beer was brewed in the order castle, in the duke's manors and in the town as well. Many new buildings were built in this period – not only residential, but also municipal and public buildings. After several centuries, Kuldiga got a new bridge across the River Venta (1873–74), a new Town Hall was built (1868), the Orthodox Parish House and a church in Liepājas iela, a prison (which is a post office nowadays), the House of Latvian Society (which is the Centre for Culture nowadays), the German 'Gymnasium' (secondary school) in Kalna iela 19 and other buildings as well. Soon the number of local inhabitants doubled, reaching 13,000 just before World War I. During World War II, the town was under Soviet occupation from 1940, and then under German occupation from 1941 to 1944.

Көрікті жерлер

Кулдига – Курземедегі ақындар мен суретшілердің әрқашан бағалап, мақтаған шағын әрі тартымды қала. 17-18 ғасырларда дамыған тарихи қала орталығы әлі күнге дейін шағын және тар көшелерді құрайтын ескі ағаш үйлерді сақтап келеді. Курземедегі ең көне ағаш үй 1670 жылы салынған, ол қала алаңының жанында орналасқан. Ескі қала әкімшілік ғимараты 17 ғасырда тұрғызылған. Қала алаңы қаланың негізі қаланғаннан бері қала тұрғындарының бас қосып, жиналатын орны болған. Бұл дәстүр қазірге дейін сақталған: қаланың өмірі орталық алаңда жақсы сезіледі, мұнда тоқымашылар көрмелері, дәстүрлі мерекелер және басқа да шаралар өткізіледі. Вента шарлауығы (Ventas rumba) – Еуропадағы ең кең шарлауық. Бұл 240 метрлік табиғи шарлауық көптеген аңыз-ертегілермен және тарихи оқиғалармен байланысты. Көктемде балықтардың шарлауықтың тік бетімен жоғары қарай секіріп өтетінін көруге болады. Осыған байланысты Кулдига бір кезде "ауада шабақ ұстайтын жер" деп аталып келген. Вента өзені арқылы салынған ескі кірпіш көпір 1874 жылы салынды және Еуропадағы осындай көпірлердің арасында ең ұзыны болып табылады. Ол 19 ғасырдың стандарттарына сәйкес салынған. Көпір жеті қабатты кірпіштен тұрғызылған күмбездерден құралған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде екі қабаты жарылған. Көпірден жалаңаяқ жүгіру жарысы жазғы маусымда дәстүрге айналған. Алекшупите өзені көптеген ғимараттардың қабырғалары бойымен ағып өтеді, сондықтан Кулдига Латвияның Венециясы деп аталады. Бастапқыда қала орталығындағы ғимараттар Кулдига қаласының шетіндегі елді мекен ретінде салынған. 1701 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде швед әскері Кулдига қамалына шабуыл жасады, ал 1709 жылы қамал тұрғынсыз қалды. Бірақ 19 ғасырда қамалдың қираған қалдықтары қайта орналастырылды. Алекшупите шарлауығы 17 ғасырда Курземедегі алғашқы қағаз фабрикасын іске қосу үшін жасалма жолмен құрылды. Шарлауық жасанды түрде жасалған және қараусыз қалған фабрика ғимаратының жанында орналасқан. Алекшупите өзенінде жыл сайын жарыс өткізіледі, онда қатысушылар өзеннің түбімен жүгіреді. Әйет Катарина шіркеуі алғаш рет 1252 жылы салынған. Бірақ ол жаңадан салынды, ал алтарьта барокко стилінде ағаштан ою-өрнектер салынды. Шіркеу қаланың қамқоршысы Әйет Катаринаның есімімен аталады. Курляндия герцогтығының ең сәтті билеушілерінің бірі Герцог Якоб осы шіркеуде крещениеден өтті, ал оның Бранденбургтың принцессасы Луиза Шарлоттамен некесі де осы жерде қиылды. Лиепаяс көшесі – бірнеше 17-20 ғасырлардағы ғимараттар, әдемі есіктер мен ерекше терезелер бар жаяу жүргіншілерге арналған көше. Мүсінші Ливия Резевсканың мүсін мұражайы 2003 жылы ашылды. Мұражайда Латвия халқының күшін, бірлігін және махаббатын бейнелейтін 15-тен астам мүсін қойылған. Риежупе құм үңгірлері Латвиядағы ең ұзын үңгір лабиринтін құрайды (шамамен 2 км, 460 м аралап көруге болады). Герцог Якобтың тұсында Риежупе құм үңгірлерінен алынған құмды шыны өндіру үшін шетелге кемелермен тасыған.

Kuldīga is a small and attractive town in Kurzeme which has always been admired and praised by poets and painters. The 'historical city centre, which developed in the 17th and 18th centuries, has still preserved the old wooden buildings which form small and narrow streets. The oldest wooden building in Kurzeme put up in 1670 can be found near the Town square. The Old Town hall was built in the 17th century. The town square, since the very origins of the settlement, was a place where townspeople used to gather. The tradition has survived: the pulse of the town is best felt in the central square, a venue for weavers' exhibitions, traditional festivities and other events. The Venta waterfall (Ventas rumba) is the widest waterfall in Europe. This 240 meter wide naturally formed waterfall is associated with a number of legends and historic events. In spring, one can watch the fish flying up the ledge; due to this, Kuldīga was once famous as a "place where they catch salmon in the air". The old brick bridge across the Venta was built in 1874 and is the longest bridge of this kind of road bridge in Europe – 164 m. It was built according to 19th century standards – 500 feet long and 26 feet wide, allowing two carriages to pass each other. It consisted of seven spans of brick vaults. During World War I two of the spans were blown up. The 'race of the naked' over the bridge has become an annual tradition for Midsummer nights. The Alekšupīte River flows directly along the walls of many buildings which is why Kuldīga has been called the Venice of Latvia. Initially the buildings of the town centre were constructed as the suburb of Kuldīga. In 1701, during the Great Northern War, the Swedish army invaded Kuldīga Castle and in 1709 it became uninhabitable, but in the 19th century the castle ruins were relocated. Alekšupīte Waterfall was fixed and built up in the 17th century to use the stream to operate the first paper mill in Kurzeme. As the waterfall is created artificially and is located next to the unattended mill building. An annual race is held on the Alekšupīte, when the contestants run directly along the river bottom. St Catherine's Church was originally built in 1252. However, it was built anew with baroque style wood carvings on the altar. The church was given the name of St Catherine, the patroness of the town. One of the most successful rulers of the Duchy of Courland, Duke Jacob was baptized in this church, and his wedding to Princess Louise Charlotte of Brandenburg also took place here. Liepājas street is a pedestrian street with several 17th–20th century buildings, interesting doors and special windows. Sculptress Livija Rezevska's sculpture museum was founded in 2003. The visitors may see more than 15 sculptures characterizing Latvian nation, its strength unity and love. The Riežupe Sand Caves make up the longest cave labyrinth in Latvia (about 2 km, 460 m can be toured). During Duke Jacob's reign the sand from Riežupe sand caves was taken by ships abroad for glass production.

Синагога

Құлдыдағы ең ірі ғимараттардың бірі (1905 жылғы 6-көше) мәрмәрмен әсем безенілген, алтын жалатылған бөлшектерімен танымал яһудилер синагогасы. 1875 жылғы құрылысын сипаттаған ежелгі еврей тіліндегі құжаттар Күлдига аудандық мұражайында сақтаулы. Ол патша Александр II билігі тұсында салынды және жандаған яһуди қауымының орталығы болды. Синагога үлкен кешеннің бір бөлігі болды, оған іргелес намаз үйі, яһуди зираты және қазірге дейін сақталған яһуди мектебі кірді. Еврей қауымы 16 ғасырда Кортланд герцогтығына қоныстанғаннан бері белсенді болып келді. Алғашқы көшіп келгендердің көп бөлігі Солтүстік-Батыс Германиядан келсе, 17 ғасырдың ортасында Польшадағы аласапырандық осы аймақтан еврейлердің көптеп келуіне себеп болды. 18 ғасырға қарай Курземедегі еврей халқы провинцияның экономикалық өмірінде маңызды рөл атқарды. 1941 жылы синагога тұзаққа айналды: Кұлдыдағы барлық еврейлер синагогада қамалып, бірнеше күн бойы нацистер мен латыш жақтастарымен ұсталды, содан кейін кіші топтарға бөлініп, жақын жердегі орманды аймақтарда атылды. Еврейлерді жойғаннан кейін көп ұзамай немістер синагогада азық-түлік қоймасын ұйымдастырды. Кеңес Одағының алғашқы жылдарында ішінде астық сақтауға пайдаланылды, бірақ кейін бірнеше жылға тастап кетілді. 1958 жылы синагога Курземе кинотеатрына айналдырылды, онда 450 орындық және оқу залы болды. Латвия тәуелсіздігі қайта орнатылғаннан кейін 2003 жылға дейін кинотеатр ретінде жұмыс істеді. Кейінірек мұнда кафе мен түнгі клуб ашылды. 2011 жылы синагога Күлдиганың орталық кітапханасы мен қойылымдар алаңына толыққанды түрлендірілді. Қазіргі күйінде ғимарат сәнді және әдемі, бірақ ғимараттың еврей тарихын көрсететін сыртқы белгілер жоқ (мысалы, Дәуіт жұлдызы). Синагоганың ескі суреттерінде көрінетін шатыр әшекейлері әлі де орнатылмаған: ғимараттың екі жағындағы қабырғаларын белгілейтін үш бос тіреу, мұржа сияқты. 2017 жылдың тамызынан бастап ғимарат тарихын түсіндіретін тақта орнатылған.

One of the largest buildings in Kuldiga (1905 street 6) known for its splendorous interior in marble with gilded details, is the Jewish synagogue. Documents in ancient Hebrew describing the construction of the building in 1875 are located in the Kuldiga District Museum. It was built during the reign of the tsar Alexander II and was the centre of a vibrant Jewish community. The synagogue was part of a larger complex with an adjacent prayer house, the Jewish sepulchre, and Jewish school, which can still be seen today. The Jewish community had been active since the settlement in the duchy of Courtland in the 16th century. Most of the first immigrants came from north western German territories, but around the mid 17th century unrest in Poland caused an influx of Jews from that region. By the 18th century, the Jewish population of Kurzeme played an active role in the economic life of the province. In 1941 the synagogue became a trap when all of Kuldigas' Jews were imprisoned in the synagogue and held there for several days by Nazis and Latvian sympathizers, before being divided into smaller groups and shot in the nearby forests. Shortly after the extermination of Jews, Germans set up food storage in the synagogue. Later during the first years of the Soviet Union a grain house was set up inside, and later abandoned for a couple of years. In 1958 the synagogue was transformed into the cinema Kurzeme. It contained 450 seats and a reading room. It remained a cinema until 2003, after the reinstatement of Latvian independence. In later years there was also a café and night club. as of 2011, the synagogue was completely transformed into the central library of Kuldiga and a performance space. The building in its present state is stately and pristine, but there are no exterior signs of the building's Jewish past (such as stars of David). The roof ornaments which can be seen in old photographs of the synagogue are still missing: three bare plinths, like chimneys, mark the gables on either side of the building. There is (as of August 2017) a plaque explaining the history of the building.

Спорт

Kuldīga жартылай марафоны – жыл сайынғы жол марафоны 2006 жылдан бері Kuldīga қаласында өткізіліп келеді. Латвияның алғашқы жабық жеңіл атлетика аренасы 2008 жылы Kuldīga қаласында ашылды.