Кіріспе

Түрқана көлі (/tɜːr/'/k/ɑː//n//ə//, // /'/k/æ//n// /) – Эфиопия мен Кения шекарасындағы сілтілі көл және Кенияның солтүстігіндегі Рифт аңғарында орналасқан. Бұл әлемдегі ең үлкен тұрақты шөл көлі және әлемдегі ең үлкен сілтілі көл. Көлемі бойынша Каспий теңізі, Ыстықкөл және Ван көлінен кейін (қысқарып бара жатқан Оңтүстік Арал теңізін ескере отырып) әлемдегі төртінші тұзды көл, ал барлық көлдердің арасында 24-ші орында тұр. Қазір Түрқана көлі Эфиопиядағы Гилгел Гибе III бөгетінің құрылысынан қауіп көріп отыр, себебі бөгет Омо өзенін тоқтатып, көлдің суының көп бөлігін қамтамасыз етеді. Көл әдетте ауыз су ретінде пайдаланылып келген және белгілі бір дәрежеде қазір де қолданылуда, бірақ оның тұздылығы (біршама кермекті) және фтордың өте жоғары деңгейі (фторланған судан әлдеқайда жоғары) оны көбінесе жарамсыз етеді, сонымен қатар бұл ластанған су арқылы таралатын аурулардың да көзі болып табылады. Көлінің жағалауындағы қауымдастар су ішу үшін көбінесе жер астындағы бұлақтарға тәуелді. Оның суаруға жарамсыз қасиеттері суаруда қолдануын шектейді. Климаты ыстық және өте құрғақ. Айналасындағы тау жыныстары негізінен жанартаулық. Орталық арал – белсенді жанартау, бу шығарады. Көлдің шығыс және оңтүстік жағалауларында жартастар мен тасты жағалаулар, ал батыс және солтүстік бөліктерінде төбелер, шұңқырлар мен жазықтар орналасқан, олардың биіктігі төмен. Көлде және жағалаудан тыс жердегі жел өте күшті болуы мүмкін, себебі көл құрлықтан гөрі баяу жылынады және суынады. Кенеттен болатын, күшті дауылдар жиі болады. Үш өзен (Омо, Турквел және Керио) көлге құяды, бірақ шығатын ағыны болмағандықтан, судың жоғалуы тек булану арқылы жүзеге асады. Көлдің көлемі мен өлшемдері өзгеріп отырады. Мысалы, 1975-1993 жылдар аралығында оның деңгейі төмендеді. Шығатын ағыны болмаса да, экологиялық тұрғыдан ол көбінесе Нил бассейнінің бір бөлігі деп есептеледі немесе кемінде онымен байланысты, себебі оның осы жүйемен және олардың су фаунасының ұқсастықтарымен тарихи байланысы бар. Олар Шығыс Африка арқылы ұзақ сафарынан кейін көлді зерттеген алғашқы еуропалықтар болды. Британдық Шығыс Африканың отарлық кезеңінде көл еуропалық атауын сақтап келді. Алайда, Телеки бұл көлге бару туралы ойланар алдында-ақ, оның орналасқан жері мен бар екендігі Еуропаға белгілі болған.

Жайыт теңізі

Белгілі бір уақытта көл алыстан көрінетін жасыл түсіне байланысты "Жаде теңізі" деген қосымша атау алды. Бұл түс тынық ауа райында су бетіне көтерілетін балдырлардан пайда болады. Бұл атаудың еуропалық екендігі мүмкін.

Басо Нарок

1894 жылы "Географиялық журналда" Дж. В. Грегори оны Самбуру тілінде "Қара көл" деген мағына беретін "Бассо Нарок" деп аталатынын хабарлады. Сол сияқты, жақын орналасқан Эфиопияның Чиу-Бахир көлі Самбуру тілінде "Бассо Найбор" деп аталады, яғни "Ақ көл". Түркана көлі аймағына келген саяхатшылар кезінде Самбуру тайпалары аймақтағы басты тайпалардың бірі болған. Бұл тіркестің бастапқы түрі қандай, оның мағынасы қандай болуы мүмкін және ол қай тілде екені нақты емес.

Биомалар

Негізгі биомалар – су биомасы болып табылатын көлдің өзі және шөл және ксерикалық бұталы жерлер ретінде жіктелетін оны қоршаған аймақ. Чалби шөлі көлдің шығысында орналасқан. Жасыл уақыттарда құрғақ дала пайда болады, онда Aristida adcensionis және A. mutabilis өседі. Құрғақ уақыттарда шөптер жоғалады. Бұталы жерлерде Duosperma eremophilum және Indigofera spinosa сияқты аласа бұталар кездеседі. Көлге жақын жерде құрма пальмалары өседі.

Планктон

Көлде фитопланктон да, зоопланктон да кездеседі. Фитопланктонның ішінде цианобактериялар Microcystis aeruginosa түрінде, ал микросаңылаулар Botryococcus braunii түрінде ұсынылған. Сонымен қатар, Anabaenopsis arnoldii, Planctonema lauterbornii, Oocystis gigas, Sphaerocystis schroeteri және басқа да түрлер табылады. Зоопланктонға копеподтар, кладоцералар және протозоалар кіреді.

Балық

Африканың басқа ірі көлдерімен салыстырғанда, Түркана көлінде салыстырмалы түрде аз балық түрлері кездеседі. Көлде шамамен 50 балық түрі бар, оның ішінде 12 эндемик: цихлидтер Haplochromis macconneli, H. rudolfianus, H. turkanae және Hemichromis exsul, Enteromius turkanae, Chrysichthys turkana, қарақшылы балықтар Brycinus ferox және B. minutus, Rudolf lates Lates longispinis, лампалық балықтар Lacustricola jeanneli және Micropanchax rudolfianus, сондай-ақ ципринид Neobola stellae. Эндемик емес түрлерге Ніл тилапиясы, манго тилапиясы, бичирлер, піл балығы Mormyrus kannume, африкалық аруана, африкалық пышақ балығы, Distichodus niloticus, Нил шабағы және тағы да көптеген түрлер жатады. Алғашқы голоцен кезеңінде көлдің су деңгейі жоғары болғандықтан, ол Нил өзеніне ағып, балықтар мен қолтырауынға қол жеткізуге мүмкіндік берді. Осының салдарынан, көлдегі эндемик емес балықтардың көпшілігі Нилотиялық текті өзендік түрлер болып табылады. Шығыс Африка жарылыс жүйесі көшпенді құстар үшін де ұшу жолы қызметін аткарады, осы арқылы жүздерше құс әкелінеді. Құстар көлдегі планктон массаларымен қоректенеді, ол балықтарға да тамақ ретінде пайдаланылады. Түрканада жиі кездесетін құстардың арасында кішкентай құмқұйрық, ағаш құмқұйрығы және қарапайым құмқұйрық бар. Африкалық скиммер (Rhyncops flavirostris) Орталық аралдың жағалауында ұялайды. Ақ кеуделі қабылан (Phalacrocorax lucidus) көл үстінде, басқа көптеген су құстарымен бірге мекендейді. Үлкен фламинго көлдің жағалауында суда жүзеді. Хеуглин қазбасы (Neotis heuglinii) көл аймағының шығысында кездеседі.

Жыртқыш жануарлар

Көл бұрын Африкадағы ең ірі Нил крокодилдарының популяциясына ие болған: 1968 жылы Алистер Грэм жасаған зерттеуде шамамен 14 000-ға жуық болған. Көлде, әсіресе Орталық арал аймағында, ірі су тасбақаларының көп саны бар. Түркі саз тасбақасы осы көлге ғана тән эндемик түр.

Сүтқоректілер

Құрғақ далаларда аз санды мал және жыртқыш жануарлар мекендейді. Олардың ішінде Греви зебрасы, Бурчелл зебрасы, бейса орикс, Грант газелі, топи және торлы жираф басты орынды алады. Оларды арыстан мен гепард қуалайды. Бұрын филдер мен қара мүйізді бұғылар кездесетін, алайда Телеки оларды көп көргенін (және атып өлтіргенін) айтса да, қазір оларды көру мүмкін емес. Шаңға жақын жерде жұмсақ денелі құмтышқан (Gerbillus pulvinatus) өмір сүреді.

Геология

Туркана көлі Шығыс Африканың жарылыс аймағының бір бөлігі болып табылады. Жарылыс – екі тектоникалық тақтаның айырылуынан туындаған жер қыртысындағы әлсіз жер, көбінесе грабен немесе ойыспен бірге келеді, онда көл суы жиналуы мүмкін. Бұл жарылыс Шығыс Африка мантиядағы ағымдардың әсерінен Африканың қалған бөлігінен бөліне бастаған кезде пайда болды, солтүстік-шығысқа қарай жылдамдады. Қазіргі уақытта көлдің солтүстігінде жарылыс 320 км, оңтүстігінде 170 км енді. Бұл жарылыс – екі жарылыстың бірі, оны Ұлы немесе Шығыс жарылысы деп атайды. Батыста тағы бір жарылыс бар, ол Батыс жарылысы. Туркана көлі Шығыс Африка ландшафтының бірегей ерекшелігі. Ол – тұрақты шөл көлі болумен қатар, Нил өзенінің екі бөлігінен су алатын жалғыз көл. Туркана көлінің су жиналатын алабы негізінен Кения және Эфиопияның таулы аймақтарынан су алады. Аймақтың іргелі тау жыныстары екі талдау бойынша 522 және 510 миллион жыл бұрын (млн жж) деп анықталды. Ол кезде жарылыс пайда болмаған. Жарылыс әлсізделген жер қыртысы арқылы вулкандық белсенділікпен байқалады. Аймақтағы ең көне вулкандық белсенділік Туркананың солтүстік-шығысындағы Набвал төбелерінде болған және 34,8 млн жыл бұрын, эоценнің соңында дауланған. Аймақтың көрінетін тектоникалық ерекшеліктері 4,18–3,99 млн жыл бұрын Туркана-Омо алабында базальттың кеңінен шығуынан туындады. Бұл Гомбе тобының базальттары деп аталады. Олар Мурси базальттары мен Гомби базальттарына бөлінеді. Осы екі базальт көлді қоршаған таулы жерлер мен құлақтарды құрайтын тау жыныстары болып табылады. Алабының Омо бөлігінде Мурси базальттарының Мурси формациясы Омоның батыс жағында, Нкалабонг Омода, ал Усно мен Шунгура Омоның шығысында орналасқан. Олардың арасында ең танымалдары – Туркананың шығысындағы Коуби-Фора және батысындағы Начукуи. Көл деңгейінің қысқа мерзімді ауытқулары мен аймақтағы мерзімді вулкандық күлдің таралуы базалық жыныстардың үстінде жер беті қабаттарының қалыптасуына әкелді. Бұл горизонттарды туфтың химиялық талдауы арқылы дәлірек анықтауға болады. Бұл аймақ эволюциялық гомининдердің отаны деп саналатындықтан, жас анықтамалары гоминоидтар мен гоминоид емес, яғни маймылдардың (гомининдерді қоса) диахрондық қазбалар жиынтығын жасау үшін маңызды. Мыңдаған қазбалар табылған. Туркана алабында ежелгі жағалауларды көрсететін террасалар бар. Ең жоғарысы көлдің бетінен 100 м биіктікте (көл деңгейінің ауытқуына байланысты шамамен), ол шамамен 9500 жыл бұрын, плейстоценнің соңында Африканың ылғалды кезеңінің бөлігі ретінде пайда болды. Жалпы, Туркана сол кезде Нилдің жоғарғы жүйесінің бөлігі болған, оңтүстік жағында Баринго көлімен, ал солтүстікте Ақ Нилмен байланысқан, ал вулкандық қозғалыстар бұл байланысты үзіп жіберген деп есептеледі. Мұндай гипотеза көлдегі Нил түрлерін, мысалы, крокодилдер мен Нил шабақтарын түсіндіреді. Су деңгейінің жоғарылауы шамамен 9000, 6000 және 5000 жыл бұрын болды, олардың әрқайсысы 200 жылдан аз уақыт ішінде көл деңгейінің 40 метрден астам төмендеуімен ұштасты. Бұл Туркана көлі мен оған іргелес су объектілерінің деңгейіне елеулі әсер етті. 300 жылға жуық уақытқа жататын Наморатунга археоастрономиялық ескерткіші Туркана көліне жақын орналасқан.

Антропология

Түркана алабында ертедегі адам ата-бабаларының гоминидтердің қалдықтары табылған. Түркіна көлі адам өмірінің ошағы деп саналады, себебі бұл шөл далалық ландшафтта миллиондаған жылдар аралығында өмір сүрген әртүрлі гоминидтер кездеседі. Бұл табылған қалдықтар адамның динамикалық эволюциялық процесін түсінуге көмектесті және олардың бір ғана жалпы ата-бабадан тарағанын, бірнеше ұрпаққа бөлініп кеткенін көрсетеді. Орманның өзгеруі ертедегі адамдарды ашық шалғынды жерлерге бейімделуге мәжбүр етті, бұл олардың қауіп төндіретін жыртқыштарға бейімделуін арттырды. Вулкандық күл мен құрғақ климат осы көлдегі қазбаларды сақтауға қолайлы жағдай жасады, бірақ көлдің кемуіне немесе кейде жоғалуына да себеп болды. Құрғақ өзеннің түбіндегі Ломэкви 3 ескерткішінде ежелгі балғалар, намыстар және кескіш құралдар табылған. Алайда, ахулиан технологиясының пайда болуы құралдарды қолданудың гомо түрлері арасындағы ерекшелік емес екенін көрсетті, өйткені австралопитек афаренсис 3,3 миллион жыл бұрын, гомо тұқымы пайда болғанға дейін де қарапайым құралдарды қолданған. 1994 жылы Мив Лики тапқан австралопитек анаменсисінің қалдықтары шамамен 4 миллион жыл бұрынғы кезеңге жатады, бұл екі аяқтылықтың басталуын жарты миллион жылға ықшамдайды. Ричард Лики осы аймақта көптеген антропологиялық экспедицияларды жүргізіп, маңызды гоминидтердің көптеген қалдықтарын тапты. 1972 жылы табылған екі миллион жылдық 1470 бас сүйегі бастапқыда Homo habilis деп саналған, бірақ 1986 жылы В. П. Алексеев бұл көлдің ескі атауынан (Рудольф) алынған Homo rudolfensis ғылыми атауын ұсынды. 1984 жылы Камоя Кимеу "Туркана баласын" – Homo ergaster жасөспірімінің толық қаңқасын тапты. Соңғы кезде Меав Лики 3,5 миллион жылдық бас сүйекті тапты, ол Кениантропус платиопс ("Кенияның жалпақ бетті адамы") деп аталды. Марта Миразон Ларр ежелгі және үлкен Түркіна көлінің жағалауында орналасқан Натарук ескерткішінде адам соғысының ең алғашқы дәлелін тапты. Бұл жерде бас, мойын, қабырға, тізе және қолдарға ауыр жарақаттар алған көптеген адам қаңқалары 10 000 жыл бұрынғы көшпелі аңшы-жинақшылар арасындағы қақтығыстың куәсі болып табылады. Батыс жағалаудағы Коуби-Фора ескерткішінде табылған 230-дан астам адам және шығыс жағалаудағы Натарук ескерткішіндегі сүйек белгілері бар шашыраңқы Homo sapiens қаңқалары осы ерте адамдардың көл жағалауында және одан тыс жерлердегі тұрақсыз климатқа қалай бейімделгенін көрсетеді. Homo erectus – Homo sapiens ата-бабаларының ең жақын түрі және Африкадан Левант дәлізін кесіп өтіп, 1,8 миллион жыл бұрын Еуропа мен Азияға жеткен алғашқы гоминид. Түркіна көлі айналасындағы аймақта көптеген тілдік топтар кездеседі, бұл мыңдаған жылдар бойы әртүрлі адамдардың көптеген көшіп-қонуының дәлелі. Қазіргі тілдік топтарға нилотик (нилосахаралық) және кушиттік (афроазиялық) тілдер отбасыларының кем дегенде үш бөлек кіші тобы кіреді, олар көлді қоршаған 12-ден астам тілге бөлінген. Алғашқы голоценде (холоцен климаттық оптимумы кезінде) көлдің деңгейі жоғары болды, балық аулау мен азық-түлік жинау негізгі шаруашылық түрлері болды. Бұл шамамен 5000 жыл бұрын, көл деңгейі тез өзгерген кезде, жануарларға негізделген шаруашылықпен алмастырылды. Көл жағалауында кең таралған мегалитикалық қабірлер табылған, олар осыдан 5000 жыл бұрын отандық жануарлар алғаш рет аймаққа әкелінген кезеңге сәйкес келеді, ал кейінірек өлгендер кішкентай қабірлер қақпақтарына көмілді. Бүгінгі күні бұл аймақта тұратын адамдар әр түрлі шаруашылық түрлерін қолданады, жыл сайынғы жағдайларға қарай аң аулау, балық аулау және мал өсірумен айналысады. Дәстүрлі шаруашылық түрлері, мысалы, мал өсіру және балық аулау, қазіргі кезде қолма-қол ақшаға негізделген экономикамен толықтырылды.

Жел қуаты

Түркана көлінің жел қуаты консорциумы (LTWP) Кенияның ұлттық электр желісіне көл маңындағы ерекше жел жағдайларын пайдалану арқылы 310 МВт қуат беруді жоспарлап отыр. Жоспарға сәйкес, әрқайсысы 850 киловатт номиналды қуаты бар 365 жел турбинасы орнатылуы керек. 2016 жылдың қазанына қарай 155 турбина орнатылған, ал аяқталуы 2017 жылы күтілуде. Бұл Африкадағы ең ірі жел энергетикалық жобасы болады. Толық коммерциялық жұмыс 2019 жылдың наурыз айында басталды. 2021 жылдың наурыз айында 100% қуаттылық коэффициентіне (яғни толық 310 МВт қуат өндірілді) қол жеткізілді.

Плотиналар

Эфиопия Омо өзені бойында Гибе III бөгетін салуда, бұл өзен ағынын күрт азайтып, өзен суының 90 пайызын алатын Кенияның Туркана көліне су қоректенуін қырқын қылады. ARWG есебіне сәйкес, бұл өзгерістер кем дегенде 200 000 малшының, Омо өзені бойындағы су тасқынына тәуелді егіншілердің және балықшылардың, сондай-ақ Туркана көлінің жағалауындағы 300 000 малшы мен балықшылардың күнкөріс құралын жояды – аймақтың этникалық топтарын ашаршылыққа бет бұрып, Оңтүстік Суданға дейін жететін шекаралық зорлық-зомбылыққа итеріп әкеледі. Есеп әлемдік қаржы мен Африка үкіметтерінің жеке мүдделерімен қоздырылған, терең кемшіліктері бар даму процесіне қорқынышты көзқарас ұсынады. Сонымен қатар, ол маңызды, бірақ елеусіз қалған немесе азайтылған тәуекелдерді анықтайды, оның ішінде АҚШ Геологиялық қызметі Гибе III бөгеті аймағында 7 немесе 8 магнитудалы жер сілкінісі болуының жоғары ықтималдығын бағалайды.

Түркана көліне әсер ету

Плотинаның және оның салдарынан туындайтын суару жобаларының Түркана көлінің су деңгейіне тигізер әсерінің масштабы даулы мәселе болып табылады. 2010 жылдың қараша айында Африкалық даму банкі үшін жүргізілген гидрологиялық зерттеу, егер суару жүргізілмесе, бөгеттің толуы көлдің су деңгейін екі метрге төмендетеді деген қорытындыға келді. Суару көл деңгейінің одан әрі төмендеуіне себеп болар еді. Түркана көлінің «Достары», Кенияның солтүстік-батысындағы жергілікті тайпаларды біріктіретін ұйым, бөгет көл деңгейін 10 метрге дейін төмендетіп, 300 мыңға жуық адамға әсер ететінін алдын ала бағалаған. [30] Бұл көлді қоршаған жергілікті тұрғындар үшін ауыз суға жарамсыз болатын тұздылықтың артуына әкелуі мүмкін. Қазіргі уақытта судың тұздылығы шамамен 2332 мг/л құрайды, ал Түркана көлінің су деңгейі 10 метрге төмендесе, тұздылық 3397 мг/л-ге дейін көтерілуі мүмкін деп есептеледі. [20] Тұздылықтың жоғарылауы көлдегі балықтың санын да күрт азайтуы мүмкін, ал Түркана көлінің маңындағы адамдар осы балыққа күнкөріс және тамақ үшін сүйенеді. Сынаушылардың пікірінше, бұл «көлді өте баяу өлімге қадаулайды». [9] Бөгетті қолдаушылардың сөзіне қарағанда, Түркана көліне тигізер әсер су қоймасын толықтыру кезінде ағынның уақытша азаюымен ғана шектеледі. Әртүрлі дереккөздер толу процесі бір-үш жауынды маусымға созылуы мүмкін екенін көрсетеді. [9][26] Гибе III бөгетінің су қоймасының жалпы көлемі дереккөздерге байланысты 11,75 және 14 миллиард текше метр аралығында болады. Бөгетті салған компанияның мәлімдемесіне сәйкес, бұл көлдің су деңгейін «үш жыл бойы жылына 50 см-ден кем» төмендетеді және тұздылық «ешқандай өзгеріске ұшырамайды». [26] Халықаралық көлді қоршаған ортаны қорғау комитетінің мәліметтері бойынша, Түркана көлінің суының 90%-ы бөгет салынатын Омо өзені арқылы жеткізіледі. [31] Сыртқы ағыны жоқ Түркана көлі жыл сайын булануға байланысты 2,3 метр су жоғалтады және оның деңгейі климаттық және маусымдық өзгерістерге сезімтал. Салыстыру үшін, Түркана көлінің тарихи деңгейі 1890 жылдары қазіргі деңгейден 20 метр жоғары болғаннан кейін 1940-1950 жылдары қазіргі деңгейге дейін төмендеді. Содан кейін ол бірте-бірте 7 метрге өсіп, шамамен 1980 жылы ең жоғары деңгейге жетті, содан кейін қайтадан төмендеді. [31] Жобаның қоршаған ортаға және әлеуметтік әсерін бағалау (ҚЭӘБ) тұжырымдамасында бөгеттің Түркана көлінің су деңгейіне және су сапасына тигізер әсері бағаланбады. [32] Кенияның Су қызметтерін реттеу кеңесінің директоры Джон Ньяоро бөгеттің Түркана көліне ешқандай теріс әсер етпейтінін мәлімдеді. [33] 2021 жылғы Кения үкіметінің баяндамасында 2010 мен 2020 жылдар аралығында Түркана көлінің беткі ауданы 10%-ға өскені көрсетілген.