Кіріспе

Германия мемлекеттерінің экономикалық одағы (1834–1919)
тарихи неміс кеден одағы

Zollverein, немесе неміс кеден одағы – өз аумақтарындағы тарифтер мен экономикалық саясатты басқару үшін құрылған неміс мемлекеттерінің коалициясы. 1833 жылғы Zollverein келісімдерімен ұйымдастырылып, 1834 жылдың 1 қаңтарында ресми түрде құрылды. Дегенмен, оның негіздері 1818 жылдан бастап неміс мемлекеттері арасында түрлі кеден одақтарының құрылуымен қаланды. 1866 жылға қарай Zollverein құрамына көптеген неміс мемлекеттері кірді. Zollverein Германия Конфедерациясының (1815–1866) құрамына кірген жоқ. Zollverein құрылысы – тәуелсіз мемлекеттердің саяси федерация немесе одақ құрусыз толық экономикалық одақ құруының тарихтағы алғашқы мысалы болды. Кеден одағын құруға Пруссия жетекші күш болды. Австрия өте протекционистік сауда саясаты салдарынан, кедендік аумағын жеке Австрия, Венгрия және Галиция-Лодомерия аймақтарына бөлуге келмейтіндігінен, сондай-ақ принц фон Меттернихтің осы идеяға қарсылығынан Zollverein-нен тыс қалды. 1867 жылы Солтүстік Германия Конфедерациясы құрылған кезде Zollverein шамамен 500 000 шаршы километрді қамтыды және Швеция-Норвегия сияқты бірнеше неміс емес мемлекеттермен экономикалық келісімдер жасады. 1871 жылы Германия империясы құрылғаннан кейін, империя кеден одағының басқаруын өз мойнына алды. Алайда, империя құрамындағы барлық мемлекеттер 1888 жылға дейін Zollverein-ге кірген жоқ (мысалы, Гамбург). Керісінше, Люксембург Германия империясынан тәуелсіз мемлекет болғанымен, 1919 жылға дейін Zollverein-де қалып қойды.

Өмірбаян

Ұрпақтар бойы аумақтар мен мемлекеттердің бөлінуі салдарынан 1790 жылдары Орталық Еуропадағы неміс тіліндегі Киелі Рим империясында шамамен 1800 кедендік кедергі болды. Тіпті Пруссия мемлекетінің өзінде 19 ғасырдың басында 67 жергілікті кедендік тәртіп пен тариф болды, олардың саны кедендік шекаралармен теңесті. Мысалы, Шығыс Пруссиядағы Кенигсбергтен Кельнге тауар жіберу үшін 80 рет тексеріліп, салық салынатын. Әрбір шекарадағы кедендік тексеру тауардың бастапқы нүктеден түпкілікті межеге дейінгі жолын баяулатып, әрбір бағалау пайданы азайтып, тауар бағасын қымбаттатып, сауданы тежеді. Франция Ресей, Австрия және Германия күштерінен құралған Екінші коалицияны жеңіп, Рейнге дейінгі аумақтарды жаулап алғаннан кейін, 1803 жылғы Медиатизация кезінде Германиядағы көптеген кішкентай мемлекеттер біріктірілді. Бұл Ерекше Императорлық Делегацияның Басты Қорытындысы деп те аталды (неміс тілінде – Hauptschluss der außerordentlichen Reichsdeputation, көбінесе Reichsdeputationshauptschluss деп аталады). Киелі Рим империясының қабылдаған соңғы маңызды заңы Орталық Еуропаның картасын, әсіресе оңтүстік-батыс аймақтарын қайта құрды. Рейхсхауптшлюс көптеген шіркеулік жерлерді секуляризациялауға және көптеген бұрынғы еркін императорлық аумақтарды, соның ішінде көптеген императорлық қалаларды үлкен көршілес мемлекеттерге қосуға (медиатизация) әкелді. Габсбургтер әулетінің оңтүстік-батыс Орталық Еуропадағы аумақтарының қысымды бөлігі француз экспансиясында аумақтарын жоғалтқан князьдар мен герцогтарға өтемақы ретінде берілді. Көптеген императорлық қалалар, императорлық аббаттықтар, шіркеулік мемлекеттер мен қалалар 1803 жылы медиатизацияланды немесе секуляризацияланды. 1806 жылы Киелі Рим империясы толық ыдырағаннан кейін, қалған кішкентай княздықтардың көпшілігі үлкен көрші мемлекеттерге қосылды. Тарихшылар Пруссияның Zollverein дамуындағы үш мақсатын анықтады: бірінші, Германиядағы Австрияның ықпалын жою үшін саяси құрал ретінде; екінші, экономиканы жақсарту үшін; үшінші, шағын мемлекеттердің экономикалық тәуелсіздігін азайта отырып, Германияны француз агрессиясына қарсы нығайту. Zollverein неміс өндірісіндегі ауыл шаруашылығы және қолөнер өнімдері үшін үлкен нарық құрды және салықтық тұрғыдан дұрыс экономикалық параметрлер бойынша сауданы біріктіруді ілгерілетуге көмектесті. Одақ мүше мемлекеттер арасындағы сауда және кедендік кедергілерді шектеуге тырысқанмен, ол сыртқы тұлғаларға қарсы протекционистік кедергілерді сақтап қалды. Экономикалық тарихшы Флориан Плоекльдің сөзіне сүйенсек, экономикалық тарихшылардың көпшілігі Пруссияның Zollverein құруға ынталандығының себебі кедендік әкімшілікте масштабты экономикаға қол жеткізіп, осылайша айтарлықтай фискалдық үнемдеуге қол жеткізу болды.

Бір жол ақысын төлеу жүйесіне алғашқы күш-жігер

Наполеон дәуірінде Рейнландта экономикалық біртүтастыққа жасалған тырабыстар әртүрлі нәтижелер берді. Рейн конфедерациясы және Наполеон Франциясының басқа да серіктес құрылымдары еуропалық саудада автономияға қол жеткізуге тырысты. 1806 жылға қарай, Наполеон I Еуропадағы гегемониясын бекітуге ұмтылғанда, Континенттік жүйе еуропалық тауарлар үшін кеңінен дамыған отандық нарыққа бірлескен күш-жігерді ұсынды. Дегенмен, Континенттік жүйенің басты мақсаты экономикалық емес, әскери болды. Наполеон Ұлыбританияға қарсы сауда эмбаргосын енгізуді көздеді, осы арқылы британ экономикасын қиратуға ниеттенді. Соғыс және Ұлыбританияның сауда жүйесінен оқшаулану сыртқы шикізат пен өндірілген тауарларға деген нарықты жойды, нәтижесінде Орталық Еуропа экономикасы күрт құлдырады. Әсіресе, әлемнің түкпір-түкпірінен шикізат импортына және дайын өнім экспортына тәуелді болған Төмендіктер мен Рейнланд штаттарының сауда экономикасы ауыр зардап шекті. Орталық Еуропаның ішкі нарықтары өз өнімдерін тұтынуға жеткіліксіз болды. Бұл мәселелер мемлекеттік кірістің басты көзі болған көптеген акциздер мен жол төлемдерімен одан әрі ушықты. Сауданың төмендеуі шағын мемлекеттердің банкротқа ұшырауына әкелді. 1814 және 1815 жылдардағы Вена конгресінде дипломаттар, әсіресе Ұлы державалар, Еуропаны және жалпы әлемді ықпал аймақтарына қайта бөлуді бекітті. Орталық Еуропа, немесе неміс тілінде сөйлейтін Еуропа, негізінен Австрия Габсбургтарының ықпалында қалды, шығысында Ресей империясымен, ал батысында француздермен теңгерілді. Пруссияның осы ықпал аймақтарында белгілі бір рөл атқаруы күтілді, бірақ Австрия мен Пруссия қарым-қатынасының беймаздығы шешілмеді. Германия штаттары автономиясын сақтады, алайда Рейхстагтың ескі императорлық институты Франкфуртта отыру үшін Конфедерация диетасының нысанына айналдырылды. Габсбург әмірлері, қазір Австрия императорлары, осы институттың тұрақты президенттері болып тағайындалды. Йозеф Гёррес және Фрайхерр вом Штайн сияқты жекелеген дауыстар ішкі жол төлемдерін жоюды және импортқа неміс тарифін енгізуді ұсынды. Алайда, Вена конгресінің мандаты бойынша Германия Конфедерациясы құрылды, бірақ экономикалық жағдайлармен айналыспады, сондай-ақ экономикалық және сауданы стандарттауға тырыспады. Керісінше, Конфедерацияны құрған ережелер сауда және көлік мәселелерін кейінірек талқылауды ұсынды.

Кедендік және жол ақысы туралы келісімдерді біріктірудегі қиындықтар

Пруссия және Гессен-Кассель мен Гессен-Дармштадт, Вюртемберг, Баден және Баварияның орталық және оңтүстік-батыс штаттары Германия штаттарындағы жол төлемі жүйесін жаңғыртуда жетекшілік етті. Пруссияда Рейн конфедерациясының кедендік бөгеттерді алып тастау тәжірибесі оны қалай жасауға болатынын көрсетті, ал 1811 жылға дейін Вестфалиядағы қаржы министрі болған, 1813 жылы Пруссияда осы лауазымды қабылдаған граф Ханс фон Бюлов пруссиялық кедендік ережелерді конфедерацияның бұрынғы штаттарының үлгісіне сәйкес жасады. Пруссияның қолданыстағы территориясына аумақтар қосылуы кедендік бөгеттерді жоюды пруссиялық саясатта маңызды факторға айналдырды. «Ескі» Пруссия мен жаңадан қосылған территориялар арасындағы айқын айырмашылықтар пікірталасқа кедергі келтірді. Дамып келе жатқан өндіріс секторы бар Рейнланд пен Вестфалиядағы «жаңа» пруссиялық провинциялар «ескі» Пруссияның негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын территорияларымен күресті. Пруссияның екі жағындағы осы ерекшеліктер аймақтық қабылдауларды өздерінің саяси және әкімшілік бірліктеріне деген қажеттілік туралы нығайтты, бұл кедендік талқылаудың маңызды бөлігіне айналды. «Ескі» Пруссияның өзінде 1818 жылғы кедендік ережелер ішкі кедендік бөгеттерді азайтты. 1818 жылдан кейін Пруссияға кіретін және Пруссиядан шығатын тауарларға жоғары тарифтер салынды. Тауарлар мемлекет ішінде еркін тасымалданды. Сондықтан пруссиялық жол төлемі өте қарапайым және тиімді болды. Өндірістік тауарлар, әсіресе тоқыма өнімдері, ауыр салықтармен салынды, ал ең маңызды салықтар азық-түлік, қажеттілік тауарлары және сәндік заттарға болды. Сол сияқты, оңтүстік-батыс Германия штаттарында жаңадан қосылған территорияларды штаттардың қолданыстағы экономикалық жүйелеріне интеграциялау мәселесі жедел тұрды. Оңтүстік-батыс орташа өлшемді штаттардың, әсіресе екі Гессен княздығының, сондай-ақ Баден мен Вюртембергтің аумақтық өсуі Пруссияның аумақтық байланысын бұзды; Пруссия штаты енді толығымен территориямен байланысты емес, керісінше, көптеген жаңадан қосылған территориялары басқа штаттардың жаңадан иеленген территорияларымен бөлінген еді. Бұл штаттар өз мүдделерін пруссиялық экспансионизммен жалпы және нақты түрде қақтығысқан деп қарады және пруссиялық үстемдік пен биліктен наразылық білдірді. Бұған қоса, жаңадан кеңейтілген штаттар, әдетте «орташа өлшемді штаттар» (немесе неміс тілінде Mittelstaaten) деп аталатын, жаңадан қосылған территориялар мен халықты қолданыстағы саяси, экономикалық және құқықтық құрылымға интеграциялауда қиындықтарға тап болды. Бұл мәселелер Наполеон соғыстарынан кейін Еуропадағы кең экономикалық қиындықтармен ушықты. Жұмыссыздық пен жоғары бағалар, әсіресе азық-түлік тауарларына, экономиканың бейбіт уақытқа әлі толыққанды қайта оралмағанын көрсететін белгілері болды. Ұлыбританиядағы жағдай әсіресе ауыр болды және британдық жауап Германия штаттарындағы мәселелерді ушықтырған тікелей әсерді тудырды: соғыстан кейінгі экономиканы басқаруға тырысқан британ үкіметі жалақы, баға және халық арақатынасын Малтустың тұжырымдамасы мен Рикардоның моделі арасында қысымға түсті. Бір жағынан, Малтустың тұжырымдамасын қолдаушылар Ұлыбританияның импорттық астыққа тәуелділігі қауіпті деп санайды, өйткені төмен бағалар жалақыны төмендетіп, жер иелері мен фермерлердің сатып алу қабілетін азайтады. Екінші жағынан, Рикардоның моделін қолдаушылар Ұлыбританияның капитал мен халқынан еркін сауда жүйесінде пайда көре алатынын айтты. Ұлыбританиядағы мәселелер Германия штаттарындағы мәселелерге үлгі болды; Астық заңдары арқылы астық импортын шектеу Германиядағы, әсіресе шығыс Пруссиядағы экономикалық жаңғыруды тежеді, өйткені Ұлыбританияға импортталатын астық мөлшерін шектеді. Астық заңдары Ұлыбританияда астық бағасын жоғары ұстап қана қоймай, шығыс Пруссиядағы Юнкер өндірушілерінің өмір сүру қабілетін әлсіретіп, олардың сыртқы нарықтарға қол жеткізуін шектеді. 1856 жылы Бавария демеушілік еткен коммерциялық реформалар 1861 жылы Германияның жалпы коммерциялық кодексіне әкелді, ол конфедерацияның көпшілігімен жылдам мақұлданды. Ол кедергілерді азайту және сауданы арттыруда өте табысты болды.

1820 және 1830 жылдар

Наполеон соғыстарының аяқталуымен Германия 39 мемлекеттен, оның ішінде төрт қала-мемлекеттен тұрды. 1818 жылы Пруссия өз ішкі тарифтерін жойғаннан кейін, жеке мемлекеттерді тарифтерді алып тастауға шақыра бастады. Осы келісімдер Пруссия және Гогенцоллерн территориялары арасындағы тығыз экономикалық байланыстарды нығайтатын Цолльвериннің негізін қалады, сондай-ақ Пруссияның билеуші әулеті Гогенцоллерннің біртұтас емес иеліктері арасындағы экономикалық байланысты қамтамасыз етті. Ол жаңа сауда топтарының экономикалық алмасу мен өсуіне кедергі келтіретін түрлі факторларды (мысалы, Германия мемлекеттеріндегі әртүрлі салмақ өлшемдерін) жою мақсатымен құрылды, Германия бөлінген кезде экономикалық мәселелерде ұлттық біртіндеуді құруға көмектесті. Ішкі кедендік баждарды жеңу және мемлекеттердің осы баждарға табыс көзі ретінде тәуелділігі қиын мәселе болып шықты. Кедендік кедергілердің көптігі сауданы шектеді және өнеркәсіптік дамуға кедергі келтірді, бірақ мемлекет басшылары кеденнен түсетін табыстан бас тартуға құлықсыз болды. Бұл бейкөпірлік сыртқы күштердің араласуымен шешілді. Континенттік жүйенің күшін жоюмен неміс саудагерлері ағылшын өнеркәсібімен тікелей қақтығысқа келді. Бірлескен неміс сауда және кәсіпкерлер одағы ағылшын тауарларынан қорғау талап етті. Олардың өкілі, экономист Фридрих Лист, неміс халқының «Британия үшін су тасушы және отын кесуші» болып аяқталуынан қаушады. Сол сияқты, Карл Фридрих Небениус, кейіннен Баден Ұлы Герцогтығының Герцогтік Министрлігінің президенті және 1819 жылы Германия Конфедерациясымен ұсынылған Баденнің кедендік бастамасының авторы, мұндай қорғанысты жеңудің қиындықтары туралы кеңінен талқылады:

1820 жылы Вюртемберг « үшінші Германия» деп аталатын орташа көлемді неміс мемлекеттері арасында кедендік одақ құруды жоспарлады: Баден, Бавария және екі Гессен мемлекеті (Гессен-Дармштадт және Гессен-Кассель) оның құрамына кірді. Бұл кедендік одақтан Австрия мен Пруссия шығарылды, себебі екі ірі неміс державасы тым үстемді деп есептелді. Жоспарлар қатысушы мемлекеттердің әртүрлі мүдделеріне байланысты сәтсіз аяқталды. Баденнің экономикалық дамуы салыстырмалы түрде жақсы болды, себебі оның ұзақ шекаралары мен сауда үшін жақсы дамыған инфрақұрылымы болды, ал Баварияның экономикалық дамуы одан қалып қойды, сондай-ақ Бавария үкіметі өз шекарасынан тыс өндірілген тауарларға қорғау тарифін енгізді. Нәтижесінде Баден мен Гессен-Дармштадт арасындағы қысқа мерзімді сауда келісімі жасалды. Дегенмен, 1825 жылы Штутгартта қол жеткізілген екінші келісім Вюртемберг пен Бавария арасындағы қарым-қатынасты жақсартты және Оңтүстік Германияның кедендік одағының негізін қалады. Пруссияның іс-қимылдарына қарсы Ганновер, Саксония, Гессен және басқа мемлекеттер (Австрия, Франция, Ұлыбритания және Нидерланды) өздерінің экономикалық келісімдерін жасады. Олар Пруссия одағына қосылмауға уәде берді, бірақ өздерінің сауда келісімдерін жасады. Одақ сәтті болмады, себебі ол жағдайды сақтауға ғана бағытталды, кедендік баждардың тудырған проблемаларын шешуге емес. 1834 жылы Баден мен Вюртемберг Пруссия одағына қосылды, ол неміс кедендік одағы деп аталды. Салық одағы немесе Steuerverein 1834 жылы кедендік одақ ретінде құрылды, алдымен Брансвик Герцогтығы мен Ганновер Корольдігі, содан кейін 1836 жылы Ольденбург Ұлы Герцогтығымен бірікті. 1835 жылға қарай неміс кедендік одағы Германия Конфедерациясының көптеген мемлекеттерін, тіпті Саксонияны, Тюрингия мемлекеттерін, Вюртемберг пен Баденді, Баварияны және Гессен мемлекеттерін қамтуға кеңейді. Іс жүзінде ол көптеген ішкі кедендік баждарды жойды, сонымен бірге шетелдік сауда серіктестерімен протекционистік тарифтік жүйені сақтап қалды.

Уақыт шкаласы

Дата оқиғалары 1815 Германия Конфедерациясының құрылуы экономикалық және кедендік билік мәселесін болашақ келіссөздерге қалдырады. 1818 26 мамыр: Пруссия өзінің бүкіл мемлекеті мен оңтүстік-батыс Германиядағы Гогенцоллерн аумақтарында ішкі кедендік одақ құрды. 1819 Баден Германия Конфедерациясы арқылы ұйымдастырылған кеден одағын ұсынады. Франкфурт диетасы бұл ұсынысты қабылдамады. 25 қазан: Шварцбург-Зондерсхаузен Пруссияның кеден жүйесіне қосылды. 1821 Анхальт герцогтігі Пруссияның кеден жүйесіне қосылады. 1826 Мекленбург-Шверин Пруссияның Кеден одағына кіреді. 1828 18 қаңтар: Бавария мен Вюртемберг келісім бойынша Оңтүстік Германияның Кедендік одағын (ОГКО) құрады. 14 ақпан: Пруссия мен Гессен Ұлы Герцогтігі (Гессен-Дармштадт) келісім бойынша Пруссия-Гессен Кедендік Одағын (ПГКО) құрады. Бұрын Пруссияның кеден жүйесіне қосылған мемлекеттер кіреді. 24 қыркүйек: Кассель шартына сәйкес Орталық Германияның сауда одағы (ОГСО) орталық және солтүстік Германия мемлекеттері (Саксония, Ганновер, Гессен-Кассель, Саксония-Веймар, Саксония-Альтенбург, Саксония-Кобург, Нассау, Шварцбург-Рудольштадт, Франкфурт, Саксония-Майнинген, Брансвик, Шварцбург-Зондерсхаузен, Рёсс-Грейц, Рёсс-Гера, Бремен, Ольденбург және Гессен-Гомбург) құрылды. 1829 27 мамыр: ОГКО мен ПГКО арасындағы сауда одағы құрылды. 1831 Гессен-Кассель мен Саксония ПГКО-ға қосылады; Кенигсберг (Саксония-Кобург пен Готаның эксклавы) және Остхайм (Саксония-Веймар-Эйзенахтың эксклавы) ОГКО-ға қосылады. 1833 ОГСО-ның кейбір мемлекеттері Zoll und Handelsverein der Thüringischen Staaten (Тюринг Штаттарының Кедендік және Сауда Одағы - ТШКО) құрады. 1833 наурыз-мамыр: Zollverein келісімдері келісіліп, жасалды; келісімдер ОГКО, ПГКО және ТШКО біріктірілген кеден одағына біріктіреді. 1834 1 қаңтар: Zollverein келісімдері күшіне енеді; Zollverein ресми түрде құрылады. Кірістерді бөлісуді жеңілдету үшін Германияда халық санағы енгізілді. 1835 Гессен-Гомбург (20 ақпан), Баден (12 мамыр) және Нассау (10 желтоқсан) Zollverein-ге қосылады. 1836 2 қаңтар: Франкфурт Zollverein-ге қосылады. 1838 30 шілде: Дрезден монета конвенциясы Zollverein ішінде валюта айырбастауды стандарттау үшін келісілді. 1840–1847 Оңтүстік-батыс штаттарда, Саксонияда және Пруссияның кейбір бөліктерінде картоп шіруі. 1841 Брансвик Zollverein-ге қосылады. 1842 Люксембург Zollverein-ге қосылады. 1848–1849 1848 жылғы революциялар. Саяси және экономикалық одақ туралы ұсыныстар жасалды. Саяси бірігу үшін Kleindeutschland ("Кіші Германия") шешімі ұсынылды. 1851 7 қыркүйек: Ганновер Zollverein-ге қосылады. 1852 1 наурыз: Ольденбург Zollverein-ге қосылады. 1857 24 қаңтар: Валюталарды стандарттау үшін Вена ақша конвенциясы Zollverein мемлекеттері, Австрия және Лихтенштейн арасында жасалды. 1864 Пруссия мен Австрия Холштейн мен Шлезвиг герцогтіктерінің автономиясы үшін Даниямен шекара соғысына кірісті. 1865 Швеция-Норвегия Zollverein-мен еркін сауда келісімін жасады, бұл неміс мүшелерін Скандинавия нарығына байланыстырды. 1866 Австрия-Пруссия соғысы, нәтижесінде Австрия Германия Конфедерациясын таратуға мәжбүр болды және оның мұрагері, Пруссия басқаратын Солтүстік Германия Конфедерациясынан шығарылды. Сонымен қатар, Пруссия мемлекетінің шығыс Пруссияның түпнұсқалы ошағы, сондай-ақ Пруссияның Позен провинциясының поляк немесе кашуб тілінде сөйлейтін аумақтары, Батыс Пруссия және Лауенбург пен Бютов жерлері ресми түрде конфедерацияға қосылды. 1867 Zollverein қайта құрылды, оның аумағы Шығыс Пруссия, Лауенбург пен Бютов жері, Батыс Пруссия және Позен провинциясымен кеңейтілді. 1868 Шлезвиг-Гольштейн, Саксония-Лауенбург және Мекленбург-Штрелиц Zollverein-ге қосылды. 1871 Франко-Пруссия соғысынан кейін Эльзас-Лотарингия Zollverein-ге қосылды. Германия Империясы құрылды. 1888 Гамбург пен Бремен қалалары саяси бірігуден он жеті жыл өткен соң Кеден одағына кіреді. 1919 Германия Империясының орнын Веймар Республикасы басты. Люксембург Zollverein-нен шықты. Бастапқы кеден одағы 1866 жылы Австрия-Пруссия соғысының басталуымен аяқталмады, бірақ 1867 жылы елеулі қайта ұйымдастыру болды. Жаңа Zollverein күшті болды, өйткені жеке мемлекеттің вето құқығы болмады. Ақырында, 1888 жылы Гамбург Кедендік одаққа қосылғанда, ол өзінің портының орталығында 4 шаршы миль аумақты босату туралы келіссөздер жүргізді, ол Zollverein-ден тыс қалды. Бременде (оның ішінде Бремерхавенде) ұқсас келісім болды.

Экономикалық әсері

Бір зерттеуге сәйкес, "Цолльверен 19 ғасырдың ортасында Германияның экономикалық бірігуіне ең үлкен үлес қосып, маңызды институционалдық даму болды. Ол аймақтық дамуға күшті әсер етіп, нарықтардың ашылуы мен жабылуы арқылы аймақтардың өркендеуін өзгертті".

Германияның бірігуіндегі рөлі

Экономикалық тарихшылар Гельмут Бёме мен Х. У. Велердің айтуынша, Цолльверен Пруссия жетекшілігімен Германияның бірігуіне негіз салды. Бұл дәстүрлі көзқарасқа Ханс Йоахим Вот сияқты тарихшылар қарсы шығып, Пруссияның кіші мемлекеттерге саяси ықпалын күшейтуге көмектеспеген, керісінше кеден одағы олардың тәуелсіздігін нығайтуға мүмкіндік берген болуы мүмкін дейді: көптеген үкіметтер кеден одағынан түскен қосымша кірістерді өздерінің тәуелсіздігін сақтауға пайдаланды. Кіші мемлекеттер кеден одағына қана салықтық себептермен қосылды, ал 1866 жылғы оқиғалар көрсеткендей, Цолльверенге мүшелік Берлинге ешқандай саяси міндеттемелерді тудырмады, көптеген мемлекеттер Пруссияға күдікпен қарады және көбінесе Австрияны қолдады. Германияның бірігуіне Цолльверен әсері көбінесе кездейсоқ болған болуы мүмкін, себебі ол саяси платформа емес, экономикаға бағытталған. Ол көп жылдар бойы Берлиннің «неміс саясатының» басты құралы болғандықтан, пруссиялық министрлер мен басқа да мемлекеттік қызметкерлер Германияны тұтас қарастырып, Германия бойынша келісімге келгенде тек пруссиялық мүдделерден асып түсуге үйренді. Ревизионист тарихшылардың пікірінше, Цолльверен Пруссияның Германиядағы экономикалық үстемдігіне тікелей ықпал етпеген болуы мүмкін. Олардың сөзіне қарағанда, Пруссиядағы өнеркәсіптік инвестициялар осы кезеңде айтарлықтай өскенін немесе кеден одағы корольдіктің экономикасындағы ауыл шаруашылығының басымдығын төмендетуде маңызды рөл атқарғанын көрсететін ешқандай дәлел жоқ.

Әдебиетте

1840 жылы ақын Август Генрих Хоффман фон Фаллерслебен өзінің «Unpolitische Lieder» атты жинағында «Der deutsche Zollverein» деген ән жариялады, ол кедендік одақтың экономикалық пайдасын Германия конфедерациясының күшіне жетпеген саяси біртүтастығымен ирониялық түрде салыстырады.