Кіріспе

Dassault Breguet Super Étendard (Étendard – француз тілінде "жауынгерлік ту", ағылшын тілінде "стандарт" сөзімен туыс) – Dassault Breguet компаниясымен француз әскери-теңіз күштері үшін жасалған француз ұшақ-шабуылдаушысы. Бұл ұшақ, оның алдынғы нұсқасы Étendard IVM-нің жетілдірілген түрі. Super Étendard алғаш рет 1974 жылдың қазанында ұшырылып, 1978 жылдың маусымында француз әскерінің қатарына қосылды. Француз Super Étendard ұшақтары Косово соғысы, Ауғанстандағы соғыс және Ливиядағы әскери операция сияқты бірнеше қақтығыстарда қолданылды. Ирак (уақытша жалдау негізінде) және Аргентина да бұл ұшақты пайдаланды, олар соғыс кезінде оны қолданған. Аргентинаның әскери-теңіз күштері 1982 жылғы Фолкленд соғысында Super Étendard және Exocet зымыранын қолданғандықтан, бұл ұшақ кеңінен танымал болды. Ирак-Иран соғысы кезінде Ирак Super Étendard ұшағын Персия шығанағында мұнай танкерлері мен азаматтық кемелерге шабуыл жасау үшін пайдаланды. Француз әскерінде Super Étendard 2016 жылы Dassault Rafale ұшағымен алмастырылды.

Даму

Супер Этендард – 1950 жылдары жасалған Этендард IVМ-нің жетілдірілген түрі. Этендард IVМ бастапқыда SEPECAT Jaguar ұшағының теңіздік нұсқасымен алмастырылуы жоспарланған еді, бірақ Jaguar M жобасы саяси мәселелер мен кемелердегі сынақтар кезінде туындаған қиындықтарға байланысты тоқтап қалды. Атап айтқанда, Jaguar M бір қозғалтқышта ұшқанда басқаруда қиындықтар тудырды, ал газ педалінің жауап беру уақытының нашар болуы қозғалтқыш істен шыққаннан кейін кемеге қонуды қиындатты. 1973 жылы француз үкіметі Jaguar M жобасы бойынша барлық жұмыстарды ресми түрде тоқтатты. Jaguar M-ді алмастыру үшін LTV A 7 Corsair II және Douglas A 4 Skyhawk сияқты бірнеше ұшақтар ұсынылды. Dassault француз үкіметімен келісімге келіп, талаптарды қанағаттандыру үшін өз ұсынысын жасады. Билл Ганстон мен Питер Гилкристтің сөзіне сүйенсек, Dassault Jaguar M жобасын тоқтатуға ықпал етіп, өзінің Super Étendard ұшағына орын ашты. Super Étendard – бұл қуаттырақ қозғалтқыш, жаңа қанат және жетілдірілген авиациямен жабдықталған, қазіргі Этендард IVМ-нің жақсартылған нұсқасы еді. Dassault өзінің ұшағын толығымен Францияда жасалған және басқа ұсынушылардан арзан бағалы, сонымен қатар қазіргі Dassault ұшақтарында сынақтан өткен заманауи технологияны қолданатын кандидат ретінде таныстырды. 1973 жылы француз теңіз күштері Dassault-тың Super Étendard ұсынысын қабылдады, нәтижесінде прототиптердің құрастырылуы тездетілді. Салынған үш прототиптің біріншісі – жаңа қозғалтқыш пен жаңа авиациямен жабдықталған Этендард IVМ болды. 1978 жылдың маусым айында Dassault француз теңіз күштеріне ұшақтарды жеткізе бастады. Өндіріс алғашқы жылы француз теңіз күштері үшін 15 Super Étendard ұшағы жасалды, бұл 1979 жылы алғашқы эскадрильяның құрылуына мүмкіндік берді. Dassault айына шамамен екі ұшақтан өндірді. Аргентина теңіз күштері – бұл ұшақтың жалғыз экспорттығы. Аргентина өздерінің жалғыз әуе кемесінен жұмыс істей алатын қабілетті жаңа истребительге ие болу үшін 14 ұшаққа тапсырыс берді.

Дизайн

Super Étendard – шағын, бір қозғалтқышты, орта қанатты, толығымен металлдан жасалған ұшақ. Қанаттары мен құйрық бөлігі шамамен 45 градусқа артқа қарай бұрылған. Ұшақ қозғалтқышы – 49 кН (11,025 фунт) қуаты бар SNECMA Atar 8K 50 турбореактивті қозғалтқыш. Оның өнімділігі Étendard IV-тен айтарлықтай жоғары болмаса да, авиациялық құралдары жақсарылған. Super Étendard-тың басты жаңа қаруы – француздық кемеге қарсы зымыран Aérospatiale AM 39 Exocet болды. 1990 жылдары ұшаққа маңызды өзгерістер мен жаңартулар енгізілді, оның ішінде жаңартылған UAT 90 компьютері және жаңа Thomson CSF Anemone радары, бұл алдыңғы Agave радарының қашықтығын шамамен екі есеге арттырды. Бұл уақытта жасалған басқа жаңартуларға HOTAS басқару жүйесімен жаңа пилот кабинасы және ұшақ корпусының қызмет мерзімін ұзарту жұмыстары кірді; барлығы 48 ұшақ жылына 15 ұшақтан жаңартудан өтті. Кабина түнгі көру көзілдіріктерімен үйлесімді, GPS-ті ішінара біріктіретін жаңа инерциялық деректер жүйесі және Damocles лазерлік белгілеу құрылымымен үйлесімді. Exocet кемеге қарсы зымырандарымен жабдықталған Super Étendard 1982 жылы Аргентина мен Ұлыбритания арасындағы Фолкленд соғысында маңызды рөл атқарды. 2-ші теңіз эскадрильясы соғыс кезінде Рио-Грандеде, Tierra del Fuego теңіз әуе базасында орналасқан. Британдық теңіз күштеріне төнген қауіп Операция Микадо және әуе базасын жою мақсатындағы басқа да инфильтрациялық миссияларды жоспарлауға әкелді, бұл Super Étendard-ты қолданудың алдын алуға бағытталған. Соғыс кезінде барлығы төрт Super Étendard қолданылды. 4 мамырда екі Super Étendard, Lockheed P 2H Neptune басқаруымен, британдық эсминецке бір-бір Exocet зымыранын іске қосты, нәтижесінде бір зымыран Sheffield-ты жарамсыз етті. 25 мамырда екі Super Étendard тағы бір шабуыл жасады, нәтижесінде екі зымыран бірнеше тікұшақтар мен жабдықтарды тасымалдаған сауда кемесіне тиді. Atlantic Conveyor-ға тиген Exocet зымырандары басқа кемелердің қорғаныс шарасы ретінде қолданған қаптамалық сабанға байланысты бұрылып кеткен; Sheffield және Atlantic Conveyor зымыран соққаннан кейін бірнеше күннен кейін суға батып кетті. 30 мамырда екі Super Étendard, олардың бірі Аргентинаның соңғы Exocet зымыранын алып, әрқайсысы екі 500 фунтты бомбасы бар төрт A 4C Skyhawks эскорттап, HMS Invincible авианосеціне шабуыл жасауға ұшты. Зымыран HMS Exeter кемесінен атылған Sea Dart зымыранымен атып түсірілді. Соғыс аяқталғаннан кейін, 1984 жылға қарай Аргентина тапсырыс берген 14 Super Étendard-ты және оларды қаруландыру үшін Exocet зымырандарын алды. Super Étendard ұшақтары ARA 25 de Mayo авианосецінде кеме зейнеткерлікке шыққанға дейін біліктіліктерін орындады. 1993 жылдан бері аргентиналық ұшқыштар көршілес Бразилия теңіз флотының São Paulo авианосецінде жаттығулар жасап келеді. "Гринго-Гаучо" маневрлері мен бірлескен жаттығулар кезінде АҚШ теңіз флотының авианосецтерінде де "тач-энд-го" жаттығулары жиі өткізілді. 2009 жылы Аргентина мен Франция Аргентинаның қалған Super Étendard флотын жаңарту туралы келісімге келді. Бұрынғы француздық Super Étendard әскери-теңіз ұшақтарын сатып алу туралы ұсыныс, олардың көп ұшқан сағаттары болғандықтан қабылданбады; керісінше, жабдықтар мен аппараттар француздық ұшақтардан алынып, аргентиналық ұшақтарға орнатылып, оларды Super Étendard Modernisé (SEM) стандартына жаңартуға мүмкіндік берді. 2014 жылдың наурызында Аргентина теңіз флоты өзінің қалған 11 Super Étendard-тың 10-ы үшін жаңарту жиынтықтарын іздеуді жалғастырды; бұл мақсатқа бірнеше факторлар кедергі келтірді, Франция сұралған сатуға қатысты міндеттеме алмады; ең бастысы, Франция мен Ұлыбритания арасындағы саяси жағдай Ұлыбританияның Аргентинаға жаңарту жиынтықтары мен Exocet зымырандары сияқты әскери жабдықтарды жеткізуге кедергі келтіруіне мүмкіндік береді. 2017 жылы флотты нығайту үшін Франциядан бес Super Étendard Modernisé 12,5 миллион евроға сатып алынды, сонымен қатар симулятор, сегіз қосалқы қозғалтқыш және қосалқы бөлшектер мен құрал-саймандардың үлкен партиясы жеткізілді. Алайда, бұл ұшақтар 2019 жылы жеткізілген болса да, 2020 жылы олар әлі де негізгі қосалқы бөлшектердің жеткізілуін күтіп отырды және олар тағы екі жыл бойы пайдалануға келмейтіні хабарланды. 2021 жылы ұшақ Ұлыбританияда өндірілген Мартин Бейкер катапульталық орындықтарына қажетті бөлшектерді алудағы қиындықтарға байланысты жұмыс істемейтіні хабарланды. Нәтижесінде АҚШ-та баламалы бөлшектер ізделіп жатыр. 2022 жылдың басында қосалқы бөлшектер мәселесі шешілмегендігі және ұшақтар қоймада қалғандығы хабарланды. 2023 жылдың 17 мамырында Аргентина теңіз флотының 209 жылдығына орай Аргентина қорғаныс министрі Хорхе Таиана Аргентина теңіз авиациясының барлық Super Étendard ұшақтарын қызметтен шығару туралы жариялады.

Франция

Super Étendard-ты француз әскери-теңіз күштеріне жеткізу 1978 жылы басталды, ал бірінші эскадрилья, Flottille 11F 1979 жылдың ақпанында толыққанды жұмыс істеуге кірісті. Олардың әуе шайқасына қабілетті болмауына байланысты Франция өздерінің Crusader истребительдерінің қызмет ету мерзімін ұзартуға мәжбүр болды, себебі оларды алмастыруға лайықты нұсқа табылмады. Барлығы үш операциялық эскадрилья және бір оқу бөлімі Super Étendard-пен жабдықталды. Алғашқы жауынгерлік тапсырмалар Ливанда «Олифант» операциясы барысында орындалды. 1983 жылдың 22 қыркүйегінде француз әскери-теңіз күштерінің Super Étendard ұшақтары француз бейбітшілік сақшыларына бірнеше артиллериялық оқтар атқаннан кейін сириялық күштердің позицияларын бомбалап жойды. 10 қарашада Super Étendard Бурж-эль-Барайнех маңында дрюздердің орналасқан жерінің үстінен ұшып бара жатқанда Сирияның SA 7 иықтан атылатын зымырасынан қашып құтылды. 1983 жылдың 17 қарашасында сол ұшақтар Бейруттегі француз парашютистеріне жасалған террористік шабуылдан кейін Баалбектегі Исламдық Амаль оқу лагеріне шабуыл жасап, жойды. 1991 жылдан бастап, бастапқы таза шабуылға арналған Étendard IVM француз қызметінен алынып тасталды, бірақ Étendard IV-тің барлау нұсқасы, IVP, 2000 жылдың шілдесіне дейін қызметте болды. Оған жауап ретінде Super Étendard 1990 жылдары жаңа мүмкіндіктерді қосу және қазіргі заманғы жағдайда қолдану үшін қолданыстағы жүйелерді жаңарту мақсатында бірнеше жаңартулардан өтті. Super Étendard Modernisé (SEM) деп аталған, оның алғашқы жауынгерлік миссиялары 1999 жылы НАТО-ның Сербиядағы «Allied Force» операциясы кезінде 400 жауынгерлік миссияны орындады. Flottille 16.F-қа қарасты Étendard IVPM ұшағы 1994 жылдың 15 сәуірінде Босниядағы Горажде операциясы аясында барлау миссиясын орындаған кезде серб зениттік-ракеталық кешенінен зардап шекті. Ұшқыш үлкен зақымдарға қарамастан, Клемансоға қауіпсіз қонуға үлкерді – оның құйрық бөлігі, рульдері мен стабилизаторы қирады. SEM «Тұрақты бостандық» операциясы кезінде де шабуылдық миссияларды орындады. 2001 жылдың 21 қарашасынан басталган «Геракл» миссиясы француз әскери-теңіз күштерінің Charles de Gaulle авианосецісі мен оның Super Étendard ұшақтарын Ауғанстанға жөнелтті. 2002 жылдың 2 наурызынан басталган «Анаконда» операциясы француз және одақтас құрлық әскерлерін қолдау үшін Super Étendard-ты кеңінен пайдаланды. Super Étendard 2004, 2006, 2007, 2008 және 2010–2011 жылдары Ауғанстан үстіндегі операцияларға қайта оралды. Олардың басты міндеттерінің бірі – Dassault Rafale ұшақтары үшін нысаналарды жарықтандыруға арналған лазерлік белгілеу модульдерін тасымалдау болды. 2011 жылдың наурыз айында Étendard ұшақтары Ливиядағы қақтығыс кезінде БҰҰ-ның 1973 жылғы қарарына қолдау көрсету мақсатында Францияның «Harmattan» операциясы аясында 473-ші жедел әрекет тобының құрамында орналастырылды. Олар қайтадан Dassault Rafale ұшақтарымен бірге бақылау миссияларын орындады. Француз теңіз авиациясының соңғы Super Étendard ұшақтары 17F эскадрильясына (флотилья) жатты. Барлық Super Étendard ұшақтары 2016 жылдың 12 шілдесінде француз қызметінен шығарылды, оларды Dassault Rafale M ұшақтары алмастырды, ал субдыбыстық шабуыл ұшағы алғашқы ұшуын жасағаннан 42 жыл өткен соң. 2016 жылдың 16 наурызында ұшақ шілдеде қызметтен толық шығарылар алдында Charles de Gaulle авианосецісінен соңғы рет ұшып шықты.

Ирак

1983 жылы Иракқа бес Super Étendard ұшағы берілді, ел Agave жабдықталған Dassault Mirage F1 ұшақтарын күтіп отырғанда, олар Exocet зымырандарын іске қосуға қабілетті болды; осы ұшақтардың біріншісі 1983 жылдың 8 қазанында Иракқа жетті. Иракқа Super Étendard ұшақтарын беру саяси жағдайды шиеленістірді, АҚШ және Ирактың көршісі Иран қарсылық білдірді, ал Сауд Арабиясы бұл қарызды қолдады. 1980-1988 жылдардағы Ирак-Иран соғысында бұл ұшақтар маңызды рөл атқарды, өйткені олар Парсы шығанағы арқылы өтетін ирандық сауда кемелеріне Exocet зымырандарымен шабуыл жасай алды. Super Étendard ұшақтары 1984 жылдың наурыз айында Парсы шығанағында теңіз операцияларын бастады; 1984 жылдың соңына дейін ирандық кемелерге барлығы 34 шабуыл жасалды. Ирандық шикі мұнай тасымалдаған кез келген елдің танкерлері де ирактық шабуылдарға ұшырады. Ирак әдетте Super Étendard ұшақтарын жұптап, Оңтүстік Ирактағы базалардан Mirage F1 истребительдерімен бірге жіберді; миссия аймағына кіргеннен кейін Super Étendard ұшақтары борттағы радарларын пайдаланып нысаналарды іздестіріп, күдікті танкерлерді алыстан, визуалды идентификациясыз жоятын болды. Танкерлер көбінесе Exocet зымыранымен зақымданды, бірақ зақым көбінесе жеңіл болды. 1984 жылдың 2 сәуірінде ирактық Super Étendard ұшағы Харг аралының үстінде Иранның F 4 Phantom II ұшағымен, Хосров Адиби басқаруымен АИМ 7E 2 зымыранымен атып түсірілді. Сонымен қатар, 1984 жылдың 26 шілдесі мен 7 тамызында ирандық Grumman F 14 Tomcats ұшақтарына Super Étendard ұшақтарының жоғалуы туралы хабарлар тарады.

Операторлар

Аргентинаның әскери-теңіз күштері бастапқыда 14 ұшақ алды, олардың небары бірі ғана қазіргі уақытта қолданыста. 2017 жылы операциялық қызмет және оқу/қосалқы бөлшектер үшін тағы 5 бұрынғы француз әскери-теңіз флотының ұшағы (Modernisé spec) сатып алынды; бұл ұшақтар 2021 жылға дейін қолданысқа енгізілмеді. Француз әскери-теңіз күштері 71 ұшақ алды; 2016 жылдың 12 шілдесінде активті қызметтен алынды.