Кіріспе

Жапон тілдері немесе жапон-рюкюан тілдері (日琉語族), кейде жапондық тілдер деп те аталады, Жапонияның негізгі аралдарында сөйленетін жапон тілі мен Рюкю аралдарында сөйленетін рюкюан тілдерін қамтитын тілдер отбасы. Лингвистер бұл отбасыны жалпы қабылдаған, сондай-ақ жапон-рюкюан тілінің прототілін (Proto Japonic) реконструкциялауда маңызды прогресс жасалды. Реконструкция жапон тілінің барлық диалектілері мен рюкюан тілінің барлық түрлерінің, шамамен 7 ғасырға дейін бөлінгенін көрсетеді. Идзу аралдарында сөйленетін Хачидзё тілі де осы отбасыға кіреді, бірақ оның отбасы ішіндегі орны әлі анық емес. Көптеген ғалымдар жапон тілінің Корея түбегінен Яё мәдениетімен бірге б.з.д. 1 мыңжылдықта Жапон архипелагына әкелінгенін сенеді. Сондай-ақ, жапон тілдері біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында Корея түбегінің орталық және оңтүстік бөліктерінде де қолданылған болуы мүмкін деген үзінді дәлелдер бар. Көптеген басқа тілдер отбасыларымен генетикалық байланыс мүмкіндіктері қарастырылды, ең жүйелісі корей тілдерімен, бірақ ешқайсысы нақты дәлелденген жоқ.

Жіктеу

Қазіргі жапон тілдері екі анық бөлімге жатады: жапон және рююкюан тілдері. Көптеген ғалымдар жапон тілінің б.з.т. 700-300 жылдары Яёи мәдениетінің суармалы күріш өсірушілерімен Корея түбегінен Солтүстік Кюсюға әкелінгенін және Жапон архипелагының барлық аймағына таралып, жергілікті тілдерді ығыстырғанын айтады. Айн тілдерінің бұрынғы кең таралуы Солтүстік Хонсюдағы «бэцу» (айн тілінен «pet» - «өзен») және «най» (айн тілінен «nai» - «ағыс») сөздерімен аяқталатын жер-су атауларында көрінеді. Сәл кейінірек жапон тілдері Оңтүстікке қарай Рююкю аралдарына да тарады. Корея түбегінің орталық және оңтүстік бөліктерінде бірнеше ғасырдан кейін жойылған жапон тілдерінің әлі де сөйленгенін көрсететін жер-су атауларының шамалы бөліктері сақталған.

Ұсынылған сыртқы қатынастар

Широ Хатторидің сөзінше, жапон тілін басқа тілдер отбасымен байланыстыруға жасалған тыраштар басқа тілдің бәрінен көп. Аталған тыраштардың ешқайсысы жапон-рюкю тілдерінің және басқа тілдер отбасының ортақ тегін дәлелдей алмады. Ең жүйелі салыстырулар корей тілімен жасалды, оның грамматикалық құрылымы жапон тілдеріне өте ұқсас. Сэмюэл Элмо Мартин, Джон Уитман және тағы басқалар дыбыстық сәйкестіктері бар жүздеген мүмкін туыс сөздерді ұсынды. Дегенмен, Александр Вовин ескі жапон тілінде ұқсас мағыналы бірнеше сөз жұбы бар екенін көрсетті, олардың бірі корей тілінде, ал екіншісі рюкю және шығыс ескі жапон тілінде кездеседі, бұл біріншісінің корей тілінен ерте заманнан алынғанын көрсетеді. Ол мұндай ерте қарыздарды болдырмау үшін, егер олар оңтүстік рюкю немесе шығыс ескі жапон тілінде кездеспесе, ескі жапон тілінің морфемаларына жапондық тегін жатқызуға болмайды деп санайды. Осы тәсілмен оннан кем туыс сөздер қалды, олар корей тіліне құлық жапон тілінен қарыз алған болуы мүмкін.

Типологиясы

Жапон тілдерінің көпшілігі кедергілі дауыстарда дыбысталу айырмашылығын көрсетеді, бірақ Огами тілінің Мияко диалектісі сияқты ерекшеліктері де бар. Көмекейленген дауыстар Солтүстік Рюкюан тілдерінде жиі кездеседі, ал Оңтүстік Рюкюан тілдерінде сирек. Алғашқы жапон тілінде тек қана дауыссыз кедергілі дауыстар болған, Айну және корей тілінің алғашқы нұсқаларындағыдай. Жапон тілдері Айну және қазіргі корей тілі сияқты бір ғана сұйық дауыссыз фонемаға ие. Стандартты жапон тіліндегі , , , және секілді бес дауысты жүйе кең таралған, бірақ кейбір Рюкюан тілдерінде орталық дауыстылар және де кездеседі, ал Йонагуниде тек , , және ғана бар. Жапон тілдерінің көпшілігінде сөйлеу ырғағы субсиллабикалық бірлік – моранға негізделген. Әрбір буынның (С)V пішіндегі негізгі морасы болады, бірақ мұрындық кодо, екі еселенген дауыссыз немесе ұзартылған дауысты қосымша моран ретінде есептеледі. Дегенмен, Солтүстік Хонсю немесе Оңтүстік Кюсюдегі кейбір диалекттерде буынға негізделген ырғақ қолданылады. Айну, Орта корей және кейбір қазіргі корей диалекттері сияқты, жапон тілінің көптеген түрлері лексикалық акцентке ие, ол сөздің морасының жоғары немесе төмен айтылуын анықтайды, бірақ ол әртүрлі үлгілерді ұстанады. Токио типтес жүйелерде сөздің негізгі тоны жоғары, ал акцент (бар болса) төмен тонға түсу орнын көрсетеді. Кюсю диалекттерінде негізгі тон төмен, ал акценттелген буындар жоғары тонмен айтылады. Киото типтес жүйелерде екі тип те қолданылады. Жапон тілдері, Айну және корей тілдері сияқты, сол жақтан тармақталады (немесе бас соңғы), яғни сөздердегі рет – бастауыш-толықтырылыс-етістік, сөздерді өзгертушілер есімдердің алдында, ал қосымшалар соңында келеді. Етістіктер кең инфлекциялық морфологияға ие, ал нақтылы есімдер агглютинативті суффикстер арқылы өзгертіледі, олардың арасында айқын айырмашылық бар. Рюкюан тілдерінде барлық сын есімдер етістіктер сияқты жіктеледі, ал материктегі түрлерде сын есімдердің есімдер мен етістіктер сияқты жіктелетін топтары бар. Жапон тілдерінің көпшілігі жеке және көпше түрлерін көрсетеді, бірақ кейбір Солтүстік Рюкюан тілдерінде екілік те бар. Көптеген Рюкюан тілдері көпше (немесе екілік) бірінші жақ есімдіктерінде жақындық/алыстық айырмашылығын көрсетеді, бірақ материктегі түрлерде мұндай айырмашылық жоқ. Морфосинтаксикалық сәйкестіктің ең көп таралған түрі – номинативтік-аккузативтік, бірақ кейбір жапон тілдерінде бейтарап (немесе тікелей), белсенді-стативтік және (сирек жағдайларда) үшжақты сәйкестік те кездеседі.