Кіріспе

Раб [ɾâːb] (Арба, Арбей) – Хорватияның Солтүстік Далмация аймағындағы арал, Адриатика теңізіндегі Хорватияның солтүстік жағалауына жақын орналасқан. Аралдың ұзындығы шамамен 22 км, ауданы 9,328 га, ал 2011 жылғы мәлімет бойынша 9 328 тұрғыны бар. Аралдағы ең ірі елді мекен – Раб қаласы, бірақ көршілес Палит ауылында халық саны көп. Ең биік нүктесі – 408 метрлік Каменяк тауы. Аралдың солтүстік-шығыс бөлігі көбінесе шөлейт, карст рельефімен ерекшеленсе, оңтүстік-батыс бөлігі Жерорта теңізінің соңғы емен ормандарымен жабылған. Раб аралы Стиница материктік портымен, сондай-ақ көршілес Крк және Паг аралдарымен паром арқылы байланысады. European Coastal Airlines компаниясы 2016 жылы қызметін тоқтатқанға дейін Рабтан Загребке және Крк аралындағы Омишальдегі Риека әуежайы арқылы Риекаға гидроұшақпен күнделікті рейстер ұйымдастырған.

Атауы

Раб аралы алғаш рет грек дереккөзі Перипл Псевдо Скилактың (б.з.д. 360 ж.) еңбектерінде және содан кейін басқа грек және рим географтарының еңбектерінде Арба деген атпен аталады. Бұл атау Либурния тайпасына, аралдың ең көне тұрғындарына тиесілі. Арба – қазіргі Раб қаласындағы либурниялық қоныстың да атауы болған. Бұл атаудың қаншалықты ежелгі екені белгісіз; ол қоныспен бірдей ескі болуы мүмкін, яғни темір дәуірінің бастапқы кезеңінен бері қолданылып келеді, себебі либурниялықтар аралда қала қабырғаларын салған жоқ. Иллириялық либурниялықтардың «Arb» сөзі «қара, көлеңкелі, жасыл, орманды» деген мағынаны білдіреді. Сондықтан, Арба атауын аралда бұрын өскен қалың қарағай ормандарына байланысты «Қара арал» деген мағына беретін топоним ретінде қарастыру керек. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырынан бастап, көптеген грек және рим авторлары оны Арба және Арва деп жазған. Орта ғасырлық далматин тілінде сөйлейтін халқы латын тілінде жазылған құжаттарда Арбе, Арбия, Арбиана, Арбитана және көбінесе Арбум сөздерін қолданған. Арбе 15-ші ғасырда Венеция Республикасының билігіне өткен кезде қаланың венециялық атауына айналды. Хорват тілінде ол Раб деп аталады, бұл форма, шамасы, 7-ші ғасырда славяндар аралға қоныстанған кезден бастау алады. Дегенмен, Раб атауының алғашқы жазбасы тек 15-ші ғасырдың ортасында сақталған (Францискандық қасиетті Евфемия монастырының құрылуына қатысты латын құжатында), себебі хорват тұрғындарының қалада кеңінен орнығуы 10-шы ғасырдан бұрын болған жоқ, ал аралдың және аймақтың қалған бөліктері бұрын қоныстанған.

Тарих

Арал туралы алғаш рет б.з.д. 360 жылы Иллириялықтарда айтылған. Ол Либурнияның, содан кейін Рим империясының бір бөлігі болды. Император Октавиан Август қала қабырғаларын салып, Рабқа Муниципиум мәртебесін берді. Сан-Марино мемлекетін құрған Сент-Марин Рабта туған, ол император Диоклетианның діни қуғынынан қашып кеткен (осы тарихи байланыс Раб пен Сан-Марино арасындағы қазіргі әріптес қалалар келісімінде еске алынады). Арбаның аты сақталған ең алғашқы епископы – 532 жылы Салонда өткен кеңеске қатысқан Тициан, Арба митрополиялық орынның қарастырылатын епископтығы болған. Никеяның екінші кеңесінің қол қойғандарының арасында Раб епископы Урсус болды. (“Ursus episcopus Avaritianensium ecclesiae” Рабтың Урсусы). 1154 жылдың 17 қазанында Арба Задар архиепископиясына қосылды. 1828 жылдың 30 маусымындағы Locum Beati Petri папалық бұйрығымен епископтық резиденциялық мәртебесі жойылды және оның аумағы Кркпен біріктірілді. Арба енді резиденциялық епископтық емес, қазіргі күні католик шіркеуі оны титулярлық орын ретінде тізімдейді. Орта ғасырларда Раб Далмация қалаларының бірі болды және әр түрлі деңгейде автономиямен Византия империясының бір бөлігі болды. Қысқа мерзімге ол ортағасырлық Хорватия Корольдігінің құрамына кірді. 1000 жылы арал, Далмацияның көптеген басқа аралдары мен қалаларымен бірге Венеция Республикасына бағынды. 1358 жылы арал Венгрияның Анжу әулетінен шыққан Ұлы Людовик патшаның билігіне көшті. Ренессанс кезеңінде 1409 жылдан бастап 18 ғасырдың соңына дейін Венеция билік етті, содан кейін Наполеонның қысқа мерзімді билігі болды. 1815 жылы Габсбургтер оны басып алды және 1918 жылға дейін Австрия билігінде қалды. Тұрғындарының көп бөлігі итальян тілінде сөйлегендіктен, жергілікті халық Италия Корольдігіне қосылуға ұмтылды, бірақ Италия 1921 жылы аралды Югославияға беруге шешім қабылдады, соның салдарынан көптеген итальян тілінде сөйлейтін тұрғындар Истрияға және Италияның басқа аймақтарына көшіп кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашистік Италия күштері аралда Раб концлагерін құрды. 1953 жылы Кампор ауылында орналасқан ескерткіш кешені бұрынғы лагерь орнын еске сақтайды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін арал 1991 жылы Хорватияның тәуелсіздігі туралы референдумға дейін Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының құрамына кірді. Раб аралы мәдени мұраға және тарихи-мәдени ескерткіштерге бай, осының арқасында ол танымал демалыс орнына айналды. Раб король Эдуард VIII және Уоллис Симпсонның келуінен кейін нудизмнің алғашқы дамушысы ретінде де белгілі. Бүгінде арал әдемі табиғаты, жағажайлары, мәдени мұрасы және көптеген шараларымен, әсіресе Раб арбалет турнирі және Рапска Фьера деп аталатын Раб ортағасырлық фестивалімен туристер мен отбасылар үшін өте танымал.