Әл-Уасик биллаһ: Аббасид халифасының өмірі мен билігі

Кіріспе

9-шы Аббасид халифасы (842–847 жж.)

Әбу Жафар Харун ибн Мұхаммед (أبو جعفر هارون بن محمد المعتصم; 17 сәуір 812 – 10 тамыз 847), кеңінен өзінің патшалық атымен – әл-Ватхик билла (الواثق بالله) танымал, 842 жылдан 847 жылға дейін (Ислам күнтізбесі бойынша 227–232 а.һ.) билік еткен Аббасид халифасы болды. Әл-Ватхик жақсы білім алған, зиялылыққа құштар, сонымен қатар ақын және ішімдікке әуес адам ретінде сипатталған, ол ақындар мен музыканттардың, сондай-ақ ғалымдардың қомпаниасын ұнатқан. Оның қысқа билігі әкесі әл-Мутасимнің саясатын жалғастырды, себебі билік әл-Мутасим тағайындаған шенеуніктердің қолында қала берді. Билігінің басты оқиғалары – көтерілістерді басу болды: 842 жылы Сирияда бедуиндердің көтерілісі, 845 жылы Хиджазда, 846 жылы Ямамада, Армения бірнеше жыл бойы бағынышты етуге мәжбүр болды, ал ең бастысы, 846 жылы Бағдадта Ахмад ибн Наср әл-Хузаи басшылығымен бүлік болды. Соңғысы әл-Ватиктің мутазилизм доктринасын қолдауын жалғастыруымен және қарсыластарын жою үшін дінді қайта жандандыруымен байланысты болды. Сыртқы саясатта Византия империясымен үнемі болатын қақтығыс жалғасты, аббаситтер Мауропотамоста маңызды жеңіске жетті, бірақ 845 жылы тұтқын алмасудан кейін соғыс бірнеше жылға тоқтады. Әл-Ватиктің мінезі басқа ерте Аббасид халифаларымен салыстырғанда салыстырмалы түрде жасырын. Ол сарайдың илеміне берілген, тыныш өмір сүрген билеуші, шебер ақын, ақындар мен музыканттарды қолдаған, сондай-ақ ғылыми ізденістерге қызығушылық танытқан. Әл-Ватиктің күтпеген өлімі мұрагерлік мәселесін шешпеді. Оның ұлы әл-Мухтади жас болғандықтан қарастырылмады, ал оның жартылай інісі әл-Мутаваккил жетекші шенеуніктер тобы тарапынан келесі халифа ретінде таңдалды.

Ерте өмір

Әл-Ватиқ 812 жылы 17 сәуірде Меккеге жол тартқанда дүниеге келді (кейбір дереккөздер 811–813 жылдарығы сәуір айында туғандығын көрсетеді). Оның әкесі – Аббасид әмірі, кейін халифа болған әл-Мутасим, ал анасы – Византиялық грек құлы Қаратис. Ол атасы Харун әл-Рашидтің құрметіне Харун деп аталды және Әбу Джафар тектонимін алды. Әл-Ватиқтың ерте өмірі шамалы белгісіз, себебі оның әкесі бастапқыда мұрагерлікке үміткер емес кішігірім әмір болған, ол өзінің танымалдылығына және, ақырында, халифатқа түркі құлдарынан құралған элиталық жеке армияны басқарғандығының арқасында қол жеткізді. Харун ибн Зияд оның алғашқы ұстазы болды, ал ол каллиграфияны, жаттауды және әдебиетті ағасы, халифа әл-Мамуннан үйренді. Кейінгі дереккөздер оны білімі мен ізгі мінезі үшін «Кіші Мамун» деп атады. Әл-Мутасим халифа болғаннан кейін, ол әл-Ватиқтың өзінің ұлы және мұрагері ретінде басқару тәжірибесін жинақтауына көңіл бөлді. Осылайша, 835 жылы әл-Мутасим солтүстікке Самаррада жаңа астана құру үшін кеткен кезде, әл-Ватиқ Бағдаттың басқаруын өз қолына алды. Әл-Табаридің еңбегінде 838 жылы Бабак Хорамдин көтерілісін басудан жеңіспен оралған генерал әл-Афшинды салтанатты түрде қарсы алуға жіберілгені және сол жылы Аморион жорығы кезінде әкесінің орынбасары ретінде қалғаны айтылады. 841 жылы әл-Ватиқ әл-Афшинге жеміс әкелгені де мәлімделеді, ол сол кезде жаңғырыққа ұшырап, түрмеге қамалған болатын. Жемісте у бар деген күдікпен әл-Афшин оны қабылдаудан бас тартып, халифаға хабар жеткізу үшін басқа біреуді сұрады. Самаррада әл-Ватиқтың резиденциясы әкесінің сарайына тікелей іргелес орналасқан, ол сондай-ақ сарайда тұрақты түрде болып тұратын. Тарихшы Джон Тернердің айтуынша, бұл хабарлар әл-Ватиқтың «әкесінің сенімді өкілі» рөлінде көрсетіп, оған билікті өз қолына алуға мүмкіндік берді. Екінші жағынан, әл-Ватиққа ешқашан әскери қолбасшылық берілмеді және ол тіпті Аморион жорығына қатыспады, бұл бұрынғы Аббасидтер дәстүрінен айырмашылықты құрады.

Al Wathiq was born on 17 April 812 (various sources give slightly earlier or later dates in 811–813), on the road to Mecca. His father was the Abbasid prince, and later caliph, al Mu'tasim , and his mother a Byzantine Greek slave , Qaratis. He was named Harun after his grandfather, Caliph Harun al Rashid , and had the teknonym Abu Ja'far. The early life of al Wathiq is obscure, all the more since his father was initially a junior prince without prospects of succession, who owed his rise to prominence, and eventually to the caliphate, to his control of an elite private army of Turkic slave troops Harun ibn Ziyad is mentioned as his first teacher, and he learned calligraphy, recitation and literature from his uncle, Caliph al Ma'mun Later sources nickname him the "Little Ma'mun" on account of his erudition and moral character. When al Mu'tasim became caliph, he took care for al Wathiq, as his son and heir apparent, to acquire experience in governance. Thus al Wathiq was left in charge of the capital Baghdad in 835, when al Mu'tasim moved north to found a new capital at Samarra. He is then mentioned in the account of al Tabari as being sent to ceremonially welcome the general al Afshin during his victorious return from the suppression of the revolt of Babak Khorramdin in 838 (in present day Iran), and being left behind as his father's deputy during the Amorion campaign of the same year. Al Wathiq is then mentioned in 841 as bringing a bowl of fruit to al Afshin, now disgraced and imprisoned. Fearing that the fruit was poisoned, al Afshin refused to accept it, and asked for someone else to convey a message to the Caliph. In Samarra, al Wathiq's residence was immediately adjacent to his father's palace, and he was a fixed presence at court. As historian John Turner remarks, these reports show al Wathiq in the "role of a trusted agent of his father, which positioned him well to take over the reins of power". On the other hand, al Wathiq was never given a military command and did not even participate in the Amorion campaign, in a departure from previous Abbasid practice.

Билік

Әл-Табари әл-Ватиктің орташа бойлы, сұлу және денесі жақсы құрылған болғандығын хабарлайды. Оның терісі ақшыл, қызғылт реңді болған, бұл әдетте асыл тектілікпен байланысты. Сол көзінде ақ дақ бар, салдарынан қарасы қатал көрінетін. 842 жылдың 5 қаңтарында әл-Мутасим қайтыс болғаннан кейін әл-Ватиқ ешқандай қарсылықсыз оның орнына отырды. Толық қазынаны мұра еткен жаңа халиф қара халыққа, әсіресе Бағдадқа және исламның қасиетті қалалары Мекке мен Мединеге жомарт сыйлықтар берді. Әл-Ватиқ 842 жылы анасы Қараттысты және ағасы Джафарды (болашақ халифа әл-Мутаваккил) хаж сапарына басшылық ету үшін жіберді. Қарат 842 жылдың 16 тамызында әл-Хирада қайтыс болды және Куфада жерленді.

Билік елитасы

Әл-Ватихтың билігі қысқа болды және көбінесе әл-Мутасимнің саясатының жалғасы саналды, себебі үкіметті әл-Мутасим билікке жеткізген адамдар басқарды: түркі әскери қолбасшылары Итах, Васиф және Ашинас, узир Мұхаммед ибн әл-Зайят және бас судья Ахмад ибн Әби Дувад. Бұл адамдар әл-Мутасимге адал болған, бірақ әл-Ватиққа сондай міндеттемелер болған жоқ; Тернердің сөзіне сүйенсек, бұл шектеулі топ «билік тетіктерін және халифаның тәуелсіздігін бақылады». Халифа мен оның ең күшті қолбасшысы арасындағы одақты нығайту мақсатымен әл-Ватих 843 жылдың маусым-шілде айларында Ашинасқа тәж кигізіп, оған Самарадан Мағрибке дейінгі батыс провинцияларға толық билік берді. 15 ғасырғы египет ғалымы әл-Суюти бұл әрекетті халифаның өкілетін бағынышты тұлғаға бірінші рет тапсыруы деп есептеді. Ашинас 844 жылы қайтыс болды, ал Итах оның орнына бас қолбасшы және батыс провинциялардың губернаторы болып тағайындалды. Жаңа халифа Самаррада көптеген құрылыс жұмыстарын жүргізіп, халифалық резиденцияны қалаға айналдыруға, қажетті базарлар мен портымен қамтамасыз етуге үлкен үлес қосты. Бұл Самараны тұрғындары үшін ыңғайлырақ етумен қатар, мүліктік инвестицияны экономикалық тұрғыдан тартымды етті – бұл Аббасид элитасы мен әскер үшін маңызды фактор болды, себебі олар әл-Мутасимнің бұйрығымен жаңа астанаға көшірілген еді. Алайда, 843/44 жылдары халифа, әл-Табаридің мәліметінше, Харун әл-Рашид кезінде Бармакидтердің құлауынан шабыттанған немесе, узир Ибн әл-Зайяттың ықпалымен, түркі әскерлеріне жалақы төлеу үшін қаражат жинау мақсатында орталық үкіметтегі бірнеше хатшыларды тұтқындап, азаптап, ауыр айыппұл салды. Бұл шара сонымен қатар азаматтық және әскери элиталар арасында келіспеушіліктерді тудыруға немесе Итах және Ашинас сияқты түркі қолбасшыларының билігін шектеуге бағытталған болуы мүмкін, өйткені тұтқындалған және айып төлеуге мәжбүр болған хатшылардың көпшілігі олардың қызметінде болған.

Al Wathiq's reign was short and is generally considered to have been essentially a continuation of al Mu'tasim's own, as the government continued to be led by men that had been raised to power by al Mu'tasim: the Turkic military commanders Itakh, Wasif, and Ashinas, the vizier, Muhammad ibn al Zayyat, and the chief (judge), Ahmad ibn Abi Duwad. These men had been personally loyal to al Mu'tasim, but were not similarly bound to al Wathiq; in practice, according to Turner, this narrow circle "controlled the levers of power and thus the Caliph's independence". In a gesture likely aimed at cementing an alliance between the caliph and his most powerful commander, al Wathiq bestowed a crown on Ashinas in June/July 843, and on the occasion invested him with sweeping authority over the western provinces, from Samarra to the Maghreb—an act which the 15th century Egyptian scholar al Suyuti considered as the first occasion when royal power was delegated by a caliph to a subject. Ashinas died in 844, and Itakh succeeded him in his rank as commander in chief and in his over governorship of the western provinces. The new caliph also engaged in much construction in Samarra, which went a long way towards making the caliphal residence a proper city, with markets and a port adequate to its needs. This made Samarra not only more comfortable for its inhabitants but also made investment in property there economically attractive—both major considerations for the Abbasid elites and the military, who had been forced to relocate to the new capital by al Mu'tasim. However, in 843/44, the Caliph—allegedly at the instigation of the vizier Ibn al Zayyat, or, according to a story reported by al Tabari, inspired by the downfall of the Barmakids under Harun al Rashid—arrested, tortured, and imposed heavy fines on several of the secretaries in the central government, in an effort to raise money to pay the Turkic troops. The measure was at the same time possibly aimed at driving a wedge between civilian and military elites, or at reducing the power of the leading Turkic commanders, such as Itakh and Ashinas, since most of the secretaries arrested and forced to pay were in their service.

Көтерілістерді басу

Әл-Мутасимнің өмірінің соңғы айларында Палестинада әл-Мүбаракқа басшылығымен ірі көтеріліс болды. Әл-Мутасим көтерілісшілерге қарсы генерал Ража ибн Айюб әл-Хидариді жіберді. Әл-Ватиқ билікке келген соң, ол әл-Хидариді Дамаск маңындағы Қайыс тайпасының көтерілісін басқарған Ибн Байхасқа қарсы жіберді. Бұл көтерілістің әл-Мүбаракқаның көтерілісімен байланысы нақты емес. Әл-Хидари тайпалар арасындағы келіспеушілікті пайдаланып, Ибн Байхасты жеңіп, оңтүстікке бет бұрып, Рамла маңында әл-Мүбаракқаның әскерлерімен шайқасты. Бұл шайқаста үкіметтік әскер жеңіске жетіп, әл-Мүбаракқа тұтқынға алынып, Самарраға жеткізілді, онда ол түрмеге қамалды және одан кейін хабар алынбады. Таққа отырған соң, Әл-Ватиқ Халид ибн Язид әл-Шейбаниді Арменияның наразылық тудырып отырған провинциясының губернаторы етіп тағайындады. Халид үлкен әскердің басында Қауакерт шайқасында жергілікті мұсылман және христиан княздарының қарсылығын жеңді. Халид көп ұзамай қайтыс болды, бірақ оның ұлы Мұхаммед әл-Шейбани оның орнын басып, әкесінің ісін жалғастырды. 845 жылдың көктемінде тағы бір тайпалық көтеріліс болды. Жергілікті Бану Сулейм тайпасы Медина маңында Бану Кинаха және Бахила тайпаларымен қақтығысқа түсіп, 845 жылдың ақпан-наурыз айларында қанды шайқастарға қатысты. Жергілікті губернатор Салих ибн Әли оларға қарсы тұрақты әскерлер мен Медина азаматтарынан құралған әскер жіберді, бірақ Сулейм жеңіске жетіп, екі қасиетті қаланың маңында тонау жасады. Соның салдарынан, мамыр айында Әл-Ватиқ түркі генералдарының бірі Буға әл-Кабирді бұл мәселені шешуге тағайындады. Түркі және күзет полктерінің кәсіби әскерлерімен бірге Буға Сулеймдерді жеңіп, оларды бағынуға мәжбүр етті. Ол сондай-ақ көктем басында Бану Хилал тайпасын да бағындырды. Буғаның әскері 1300-ге жуық тұтқынды Мединаға алып келді. Олар қашуға тырысты, бірақ Мединалықтар тоқтатып, көптеген тұтқындар осы оқиғада қаза тапты. Бұл мүмкіндікті пайдаланып, Буға аймақтағы басқа бедуин тайпаларын қорқытып, Бану Фазара және Бану Мурра тайпаларына қарсы аттанды. Тайпалар оның шабуылынан қашып, көптегендері бағынды, ал қалғандары әл-Балқаға қашты. Буға содан кейін Бану Килаб тайпасын бағындырып, 846 жылдың мамыр айында 1300-ге жуық тұтқынын Мединаға алып кетті. 845/6 жылы Дияр Рабиада белгілі Мұхаммед ибн Абдалла әл-Талаби (немесе Мұхаммед ибн Амр) басқарған шағын Харижит көтерілісі болды, бірақ Мосул губернаторы оны оңай басып тастады. Сол жылы генерал Васиф Исфахан, Джибал және Фарс аймандарындағы наразылық тудырып отырған күрд тайпаларын басып тастады. 846 жылдың қыркүйегінде Әл-Ватиқ Буға әл-Кабирді Ямамадағы Бану Нумайр тайпасының шабуылдарын тоқтату үшін жіберді. 847 жылдың 4 ақпанында Буға Батн әл-Сирр су қоймасында шамамен 3000 нумайриге қарсы ірі шайқасқа қатысты. Бастапқыда оның әскері қиын жағдайға түсіп, ыдырауға жақын болды. Бірақ Нумайр тайпасының жылқыларын шабуылдап, қайта оралған әскерлері Буғаға шабуыл жасаған күштерге тап болып, оларды толық жеңді. Бір мәлімет бойынша, 1500-ге жуық нумайри қаза тапты. Буға аймақты бірнеше ай бойы тыныштандырып, бағынғандарға қауіпсіз өту туралы жарлықтар шығарды және қалғандарын қуалай отырып, 847 жылдың маусым-шілде айларында Басраға оралды. Олмен бірге түрлі тайпалардан 2200-ден астам бедуин тұтқындары келді.

Already during the last months of al Mu'tasim's life, a large scale revolt had erupted in Palestine under a certain al Mubarqa. Al Mu'tasim sent the general Raja ibn Ayyub al Hidari to confront the rebels. When al Wathiq came to power, he dispatched al Hidari against Ibn Bayhas, who led a Qaysi tribal revolt around Damascus. The exact relationship of this uprising with the revolt of al Mubarqa is unclear. Taking advantage of the dissensions among the tribesmen, al Hidari quickly defeated Ibn Bayhas, and then turned south and confronted al Mubarqa's forces near Ramla. The battle was a decisive victory for the government army, with al Mubarqa taken prisoner and brought to Samarra, where he was thrown into prison and never heard of again. Upon coming to the throne, al Wathiq appointed Khalid ibn Yazid al Shaybani as governor of the restive province of Armenia. At the head of a large army, Khalid defeated the opposition of the local Muslim and Christian princes at the Battle of Kawakert. Khalid died soon after, but his son, Muhammad al Shaybani, succeeded him in office and continued his father's task. In spring 845, another tribal rebellion broke out. A local tribe, the Banu Sulaym, had become embroiled in a conflict with the tribes of Banu Kinanah and Bahilah around Medina, resulting in bloody clashes in February/March 845. The local governor, Salih ibn Ali, sent an army against them comprising regular troops as well as citizens of Medina, but, the Sulaym were victorious and proceeded to loot the environs of the two holy cities. As a result, in May al Wathiq charged one of his Turkic generals, Bugha al Kabir, to handle the affair. Accompanied by professional troops from the , Turkic, and guard regiments, Bugha defeated the Sulaym and forced them to surrender. In early autumn, he also forced the Banu Hilal to submit. Bugha's troops took many prisoners, some 1,300 in total who were held in Medina. They tried to escape, but were thwarted by the Medinese, and most were killed in the process. In the meantime, Bugha used the opportunity to intimidate the other Bedouin tribes of the region, and marched to confront the Banu Fazara and the Banu Murra. The tribes fled before his advance, with many submitting, and others fleeing to al Balqa. Bugha then subdued the Banu Kilab, taking some 1,300 of them as prisoners back to Medina in May 846. A minor Kharijite uprising in 845/6 occurred in Diyar Rabi'a under a certain Muhammad ibn Abdallah al Tha'labi (or Muhammad ibn Amr), but was easily suppressed by the governor of Mosul. In the same year, the general Wasif suppressed restive Kurdish tribes in Isfahan, Jibal and Fars. In September 846, al Wathiq sent Bugha al Kabir to stop the depredations of the Banu Numayr in Yamamah. On 4 February 847, Bugha fought a major engagement against about 3,000 Numayris at the watering place of Batn al Sirr. At first he was hard pressed, and his forces almost disintegrated. Then some troops he had out raiding the Numayris' horses returned, fell upon the forces attacking Bugha and completely routed them. According to one report, up to 1,500 Numayris were killed. Bugha spent a few months pacifying the region, issuing writs of safe passage to those who submitted and pursuing the rest, before he returned to Basra in June/July 847. Over 2,200 Bedouin from various tribes were brought captive with him.

Мутазилизм және әл-Хузаидің сәтсіз төңкерісі

Әкесі сияқты әл-Ватиқ та ыстық ниетті мутазилит болған, – деректерде оның бас имам Ибн Әби Дувадтың ықпалында болғаны айтылады, – бірақ әкесі сияқты, Алидтермен де жақсы қарым-қатынаста болған. Халифалықтың үшінші жылы әл-Ватиқ тергеуді қайта жаңғыртты, Құранның жаратылуы туралы даулы мәселеде ғалымдардың пікірлерін білу үшін шенеуніктерді жіберді. Әл-Ватиқ мутазилиттердің Құран мәңгілік емес, жаратылған деген көзқарасын қолдады, сондықтан ол өзгеріп жатқан жағдайларға қарай түсіндіруге Құдайдың басшылығымен имамның (яғни халифаның) құқығына кірді. Тіпті 845 жылы Византия империясымен тұтқын алмасу кезінде, құтқарылған мұсылман тұтқындарынан осы мәселе бойынша пікірлері сұралды, қанағаттандырмайтын жауап бергендер тұтқында қалды. Осылайша, мутазилит доктринасына қарсы болған Ханбали фиқһ мектебінің негізін қалаушы Ахмад ибн Ханбал өзінің дәрістерін тоқтатуға мәжбүр болды және әл-Ватиқ қайтыс болғаннан кейін ғана оларды қайта бастады. 846 жылы Аббаси төңкерісінің алғашқы миссионерлерінің бірі Ахмад ибн Наср ибн Малик әл-Хузай Бағдадта әл-Ватиқты, оның түркі қолбасшыларын және мутазилит доктриналарын құлату үшін қастандық жоспарлады. Оның ізбасарлары халыққа ақша таратты, ал көтеріліс күні 846 жылғы 4-5 сәуір түніне белгіленді. Бірақ әл-Табари айтуынша, көтеріліс сигналын беруге тиіс барабанды соққандар мас болып, бір күн бұрын соғып қойған, бірақ ешқандай жауап болмады. Ал Хатиб әл-Бағдади бір хабаршының қастандықты билік органдарына жеткізгенін айтады. Қаланың вице-губернаторы Мұхаммед ибн Ибрахим – губернатор, оның інісі Исақ – оқиғаға қатысты жауап бермеді, ал құпия ашылды. Әл-Хузай және оның ізбасарлары тұтқындалып, Самаррадағы әл-Ватиқ алдына әкелінді. Халифа әл-Хузайды көпшілік алдында сұраққа тартып, бірақ нақты көтеріліс емес, Құранның жаратылуы туралы күрделі теологиялық мәселе туралы көбірек сұрады. Ахмадтың жауаптары әл-Ватиқты қатты ашуландырды, сондықтан халифа исламға дейінгі дәуірдегі әйгілі қылыш – әл-Самсаманы алып, түркілер Буға әл-Шараби мен Сима әл-Димашкимен бірге Ахмадты өлімге кесуге жеке қатысты. Ахмадтың денесі Бағдадтағы Бабақтың дарға асылу орнының жанында көпшілікке көрсетілді, ал оның жиырма шәкірті түрмеге тасталды. Сол жылы Самаррадағы мемлекеттік қазынаға қарақшылық шабуыл жасалды. Қарақшылар 42 мың күміс дирхам мен аздаған алтын динар ұрлады. Итахтың уәзірі, қауіпсіздік басшысы Язид әл-Хувани оларды қуып жетіп, ұстады. Тернер бұл оқиғаның кейінгі онжылдықтарда болатын дағдарыстың алғашқы белгісі болуы мүмкін екенін атап өтті: тіпті басты сарайдағы қауіпсіздік те нашар болды, және ұрылардың олжасына сүйенсек, қазына сол кезде дерлік бос болған сияқты.

Like his father, al Wathiq was an ardent Mu'tazilite—the sources agree that he was strongly influenced by the chief , Ibn Abi Duwad—but also, like his father, maintained good relations with the Alids. In the third year of his caliphate, al Wathiq revived the inquisition , sending officials to question jurists on their views on the controversial topic of the createdness of the Quran. Al Wathiq supported the Mu'tazili view that the Quran was created and not eternal, and hence fell within the authority of a God guided imam (i. e., the caliph) to interpret according to the changing circumstances. Even during a prisoner exchange held with the Byzantine Empire in 845, the ransomed Muslim prisoners were questioned on their opinions regarding the topic, with those giving unsatisfactory answers reportedly left to remain in captivity. Thus Ahmad ibn Hanbal, the founder of the Hanbali school of jurisprudence, who opposed the Mu'tazili doctrine, was forced to cease his teachings and only resumed them after al Wathiq's death. In 846, a well respected notable, Ahmad ibn Nasr ibn Malik al Khuza'i, a descendant of one of the original missionaries of the Abbasid Revolution, launched a plot in Baghdad to overthrow al Wathiq, his Turkic commanders, and the Mu'tazilite doctrines. His followers distributed money to the people, and the date for the uprising was scheduled for the night of 4/5 April 846. However, according to al Tabari, those who were supposed to sound a drum as the signal to rise got drunk and did so a day early, and there was no response. Khatib al Baghdadi on the other hand reports simply that an informer gave the plot away to the authorities. The deputy governor of the city, Muhammad ibn Ibrahim—the governor, his brother Ishaq, was absent—inquired on the event, and the conspiracy was revealed. Al Khuza'i and his followers were arrested and brought before al Wathiq at Samarra. The Caliph interrogated al Khuza'i publicly, though more on the thorny theological issue of the createdness of the Quran rather than on the actual rebellion. Ahmad's answers enraged al Wathiq so much, that the Caliph took al Samsamah, a famous sword of the pre Islamic period, and personally joined in the execution of Ahmad, along with the Turks Bugha al Sharabi and Sima al Dimashqi. Ahmad's corpse was publicly displayed next to the gibbet of Babak in Baghdad, while twenty of his followers were thrown into prison. The same year there was a break in at the public treasury in Samarra. Thieves made off with 42,000 silver dirhams and a small amount of gold dinars. The (chief of security), Yazid al Huwani, a deputy of Itakh, pursued and caught them. Turner points out that this episode may provide some premonition of the crisis to erupt in later decades: security even at the main palace was lax, and, based on the thieves' loot, the treasury appears to have been almost empty at the time.

Византия империясымен соғыс

838 жылы әл-Мутасим Аббасид халифатының мәңгілік жауы Византия империясына қарсы маңызды жеңіске жетіп, Аморионды тонады. Бұл сәттілікке ешқандай ілеспес шаралар қабылданбады, соғыс шекара бойындағы әдеттегі шабуылдар мен қарсы шабуылдарға қайта оралды. Византиялық деректерге сәйкес, 842 жылы қайтыс болған кезде әл-Мутасим тағы да кең ауқымды шабуылға дайындық жасап жатқан еді, бірақ Константинопольге шабуылдау үшін дайындаған үлкен флоты бірнеше айдан кейін Келидония мүйісінің жанындағы дауылда қырылды. Бұл оқиға мұсылман дереккөздерінде көрсетілмеген. Әл-Мутасимнің өлімінен кейін Византиялық регент Теоктист Аббасидтердің вассалы Крит әмірлігін қайта басып алуға тырысты, бірақ жорық апатқа ұшырады. 844 жылы Әбу Саид бастаған, сондай-ақ мүмкін Малатия әмірі Омар әл-Ақта да қатысқан Каликала және Тарс шекаралық әмірліктерінен келген әскер Византияның Кіші Азиясына терең шабуыл жасап, Босфор жағалауына жетті. Мұсылмандар кейін Мауропотамос шайқасында Теоктисті жеңді, бұл жорықта Византияның жоғары шенді офицерлерінің дезертирлеуі көмектесті. Сонымен қатар, Византияда дінсіз деп қуғынға ұшыраған паулициандар көшбасшысы Карбеас басқарымындағы арабтарға қосылды. Олар Тефрике бекінісін орталық етіп, Аббасид-Византия шекарасында шағын княздық құрды және осыдан кейін Византия аумағына жасалған шабуылдарда арабтармен бірікті. 845 жылы Византиялық елшілік тұтқын алмасу мәселесін талқылау үшін халифа сарайына келді. Ол сол жылдың қыркүйек айында Язаман әл-Хадимнің қолдауымен өтті, нәтижесінде 3500 мен 4600 аралығындағы мұсылман тұтқынға алынғандар үшін құны төленді. Алайда, сол жылдың наурыз айында Аморионда тұтқынға алынған 42 офицер ислам дініне өтуден бас тартқандықтан Самаррада өлім жазасына кесілді. Тұтқын алмасу бойынша жасалған келісім аяқталғаннан кейін, Тарсус қаласының Аббасид әкімі Ахмад ибн Саид ибн Салм 7000 сарбазбен қысқы шабуылға шықты. Бұл жорық сәтсіз аяқталды, 500 сарбаз суықтан немесе суға батып қайтыс болды, ал 200-і тұтқынға алынды. Осыдан кейін араб-византия шекарасы алты жыл бойы тыныш болды. Тек батыста Аббасидтердің Аглабид клиенттері Византиялық Сицилияны біртіндеп басып алуды жалғастырды, Мессинаны (842/43), Модиканы (845) және Леонтиниді (846) жаулап алды. 845/46 жылдары Аглабидтер Италиядағы Неаполь маңындағы Мисеноны басып алды, ал келесі жылы олардың кемелері Тибр өзенінде пайда болды және олардың экипаждары Римнің айналасына шабуыл жасады.

In 838 al Mu'tasim had scored a major victory against the Abbasid Caliphate's perennial foe, the Byzantine Empire, with the celebrated sack of Amorion. This success was not followed up, and warfare reverted to the usual raids and counter raids along the border. According to Byzantine sources, at the time of his death in 842, al Mu'tasim was preparing yet another large scale invasion, but the great fleet he had prepared to assault Constantinople perished in a storm off Cape Chelidonia a few months later. This event is not reported in Muslim sources. Following al Mu'tasim's death, the Byzantine regent Theoktistos attempted to reconquer the Emirate of Crete, an Abbasid vassal, but the campaign ended in disaster. In 844, an army from the border emirates of Qaliqala and Tarsus, led by Abu Sa'id, and possibly the emir of Malatya Umar al Aqta, raided deep into Byzantine Asia Minor and reached as far as the shore of the Bosporus. The Muslims then defeated Theoktistos at the Battle of Mauropotamos, aided by the defection of senior Byzantine officers. At around the same time, the Paulicians, a sect persecuted as heretical in Byzantium, defected to the Arabs under their leader Karbeas. They founded a small principality on the Abbasid–Byzantine frontier, centred on the fortress of Tephrike, and henceforth joined the Arabs in their attacks on Byzantine territory. In 845, a Byzantine embassy arrived at the caliphal court to negotiate about a prisoner exchange. It was held in September of the same year under the auspices of Yazaman al Khadim, and somewhere between 3,500 and 4,600 Muslims were ransomed. In March of the same year, however, 42 officers taken captive at Amorion were executed at Samarra, after refusing to convert to Islam. After the truce arranged for the exchange expired, the Abbasid governor of Tarsus, Ahmad ibn Sa'id ibn Salm, led a winter raid with 7,000 men. It failed disastrously, with 500 men dying of cold or drowning, and 200 taken prisoner. After this, the Arab Byzantine frontier remained quiet for six years. Only in the west did the Abbasids' Aghlabid clients continue their gradual conquest of Byzantine Sicily, capturing Messina (842/43), Modica (845), and Leontini (846). In 845/46, the Aghlabids captured Miseno near Naples in mainland Italy, and in the next year their ships appeared in the Tiber River and their crews raided the environs of Rome.

Өлім және мұрагерлік

Әл-Ватиқ 10 тамыз 847 жылы емдеуге тырысып, пешке отырған кезде, бауыр зақымдануынан немесе қант диабетінен туындаған ісіктен қайтыс болды. Оның жасы сол кезде 32, 34 немесе 36 ислам жылы деп әртүрлі айтылады. Ол Самаррадағы өзі салған Харуни сарайына жерленді. Оның өлімі күтпеген оқиға болды және мұрагерлік мәселесі шешілмей қалды, бірақ сол замандағы тарихшы әл-Якуби кем дегенде мұрагердің аты аталғанын және оған адалдық серт берілгенін хабарлайды. Соның салдарынан, жетекші шенеуніктер – везир Ибн әл-Зайят, бас Ахмад ибн Әби Дувад, түрік генералдары Итах пен Васиф және басқа да бірнеше адамдар оның орнына кімді тағайындау керектігін анықтау үшін жиналды. Ибн әл-Зайят бастапқыда Әл-Ватиқтың ұлы Мұхаммедті (кейін халифа Әл-Мухтади болатын) ұсынды, бірақ оның жас болғандықтан одан бас тарды. Оның орнына кеңес Әл-Ватиқтың 26 жасар жартылай інісі Жафарды таңдады, ол халифа Әл-Мутаваккил атанды. Тарихшылар бұл таңдауды әлсіз және ыңғайлы билеушіні таққа отырғызу мақсатында жасалған қастандық деп есептейді, ал бұрынғы шенеуніктер тобы Әл-Ватиқ заманындағыдай істерді басқаруды жалғастыратын болар еді. Бірақ олар қате екенін тез білді, өйткені Әл-Мутаваккил Ибн әл-Зайят пен Итахты жоюға және өзінің билігін нығайтуға жедел әрекеттенді.

Бағалау және мұра

Әл-Ватиқ қасиетті Мекке мен Медина қалаларының кедейлеріне жомарттық көрсеткені және теңіз саудасына салынатын салықты азайтқаны айтылады, бірақ оның үлкен даңққа ие болғаны көрінбейді. Оның мінезі туралы айтылатындар оның жайлы, икемсіз, сарай өмірінің ләззатына берілген адам екенін көрсетеді, тіпті мас болып ұйықтап қалатын. Ол шебер ақын болған – басқа Аббасид халифаларынан көбірек өлеңдері сақталған, сондай-ақ дарынды композитор және уд ойнатуда шебер болған. Ол ақындар, әншілер мен музыканттардың меценаты болды, оларды сарайға шақырып, Исхақ әл-Маусили музыкантына, Мухарик әншісіне және әл-Даххак әл-Бахили ақынына ерекше құрмет көрсетті.

Al Wathiq is reported as having been generous to the poor of the holy cities of Mecca and Medina, and to have reduced taxes on maritime commerce, but he does not appear to have enjoyed any great popularity. What is told of his character shows him being a mild mannered person, given to indolence and the pleasures of court life, to the point of becoming inebriated and falling asleep. He was an accomplished poet—more poems of his survive than of any other Abbasid caliph—as well as a skilled composer, and could play the oud well. He was also a patron of poets, singers and musicians, inviting them to the palace. He showed particular favour to the musician Ishaq al Mawsili, the singer Mukhariq, and the poet al Dahhak al Bahili, known as
In contrast to this picture, the 10th century historian al Mas'udi portrays al Wathiq as "interested in scientific learning and facilitating disputations among physicians". The Graeco Arabic translation movement continued to flourish under his reign, and the sources also relate some episodes that show al Wathiq's own "intellectual curiosity", especially as related to issues that could burnish his religious credentials: he reportedly dreamed that the "Barrier of Dhu'l Qarnayn" had been breached—probably resulting from news of the movements of the Kirghiz Turks at the time that caused large population shifts among the Turkic nomads of Central Asia—and sent the chancery official Sallam al Tarjuman to journey to the region and investigate. Likewise, according to Ibn Khordadbeh, the Caliph sent the astronomer al Khwarizmi to the Byzantines to investigate the legend of the Seven Sleepers of Ephesus. Al Wathiq is one of the more obscure Abbasid caliphs. According to the historian Hugh Kennedy, "no other caliph of the period has left so little trace of the history of his times, and it is impossible to form any clear impression of his personality", while the Encyclopaedia of Islam writes that "he had not the gifts of a great ruler, and his brief reign was not distinguished by remarkable events". His very obscurity allowed William Beckford to present a heavily fictionalized version of al Wathiq in his classic 18th century Gothic fantasy novel Vathek, which Kennedy describes as "a fantastic tale of cruelty, dissipation and a search for the lost treasure of ancient kings, guarded by Iblis/Satan himself".

Осы суретке қарамастан, 10 ғасыр тарихшысы әл-Масуди Әл-Ватиқты «ғылыми білімге қызығушылық танытып, дәрігерлер арасындағы пікір таластарын жеңілдеткен» деп сипаттайды. Грек-араб аударма қозғалысы оның тұсында гүлденуін жалғастырды, ал дереккөздер Әл-Ватиқтың өзінің «ақыл-ойға құштарлығын» көрсететін эпизодтарды да баяндайды, әсіресе оның діни беделін арттыруға көмектесетін мәселелерге қатысты: ол «Зұл-Қарнайнның кедергісі» бұзылғанын түс көріпті – бұл, әлдебір себепті, сол кездегі қирғыз түркілерінің қозғалысы туралы хабарлардан туындаған, бұл Орталық Азияның түркі көшпелілері арасында үлкен халық қозғалысына әкелді, және ол канцлерлік шенеунігі Саллам әт-Таржуманды аймаққа саяхаттап, зерттеу жүргізуге жіберді. Сондай-ақ, Ибн Хордадбехтің сөзіне сүйенсек, халифа астроном әл-Хорезмиді Византияға Ефестегі жеті ұйықтаған адам туралы аңызды зерттеу үшін жіберген. Әл-Ватиқ – Аббасид халифаларының ең жасырын халифаларының бірі. Тарихшы Хью Кеннедидің айтуынша, «осы дәуірдегі ешбір халифа өзінің заманының тарихында одан аз із қалдырмаған, және оның тұлғасы туралы нақты пікір қалыптастыру мүмкін емес», ал «Ислам энциклопедиясы» «оның ұлы басшының қабілеттері болмағанын және оның қысқа билігі ерекше оқиғалармен ерекшеленбегенін» жазады. Оның жасырындығы Уильям Бекфордқа 18 ғасырдағы классикалық готикалық фантастикалық романы «Ватекте» Әл-Ватиқтың қияли нұсқасын ұсынуға мүмкіндік берді, оны Кеннеди «Иблис/Шайтанның өзі күзеткен ежелгі патшалардың жоғалған қазынасын іздеу, қатыгездік пен құмарлық туралы керемет оқиға» деп сипаттайды.

Отбасы

Әл-Ватиқтың бір кәнизағы грек Қурб еді. 833 жылы ол әл-Ватиқтың ұлы Мұхаммедті, болашақ халифа әл-Мухтадиді дүниеге әкелді. Тағы бір кәнизағы - Фарида, ол да музыкант және әл-Ватиктің сүйіктісі болған. Әл-Ватиқ қайтыс болғаннан кейін әнші Амр ибн Банах оны халифа әл-Мутаваккилге сыйлады. Ол оған үйленді, ол оның сүйіктісінің біріне айналды. Оның тағы бір кәнизагы болды, ол Фариданың қызметшісі еді. Әл-Ватиқ оған ғашық болды. Тағы бір кәнизағы Қалам еді. Ол Салих бин Абдул әл-Ваххабқа тиесілі болған, ол оны әнші ретінде тәрбиелеген. Әл-Ватиқ оны 5000 динарға сатып алып, оны Иғтибат ("қуаныш") деп атады.