Кіріспе

Торрес бұғазы аралдарында және жақын жерлерде таралған ағылшын тіліне негізделген креол тілі.

Торрес бұғазы креолы, сондай-ақ Торрес бұғазы пиджині, Брокан/Броукен, Кейп-Йорк креолы, Локхарт креолы, Криол, Папуан, Броукен Инглиш, Блейкман, Биг Тап, Пизин және Айлан Ток деп те аталады. Бұл ағылшын тіліне негізделген креол тілі (пиджин ағылшынның бір түрі) Австралияның Квинсленд штатындағы Торрес бұғазының бірнеше аралдарында, Солтүстік Кейп-Йорк және Папуа Жаңа Гвинеяның (PNG) оңтүстік-батыс жағалауында кеңінен қолданылады. Оның ана тілі ретінде сөйлейтін және екі/үш тілді халықтың саны шамамен 20,000–30,000 адамды құрайды. Бұл тіл сауда және коммерция саласында кеңінен қолданылады.

Тарих

Торрес бұғазында пиджин ағылшын тілінің қолданылу жазбалары 1840 жылдардан бастап сақталған (мысалы, Мур 1979), сондықтан Торрес бұғазы креол тілі оның туыс тілдерімен бірдей ескілікте, тіпті олардан бұрын пайда болған болуы мүмкін, және олардың ешқайсысынан туындамаған. Пиджин тілін бастысымен британдық және басқа теңізшілер әкелді, олардың көпшілігі Оңтүстік теңіз аралдарының меланезиялықтары мен полинезиялықтары, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарының тұрғындары, ямайкалықтар, кантондық қытайлар, жапондықтар және басқалары болды. Сондықтан Торрес бұғазы креол тілінде осы түрлі пиджин тілдерінің іздері бар, олардың негізгілері – 1800 жылдардың ортасы мен соңындағы Малай аймағындағы пиджин ағылшын тілі (бірақ оның заманауи өкілдерінің бірі Синглиш емес), Тынық мұхиты пиджин және Ямайка патоисы. Ол Дарнли аралында ерте (1900 жылға дейін) креол тіліне айналып, кейінірек (1910 жылдан кейін) Моа аралындағы Сент-Полс және Орталық аралдардағы Йорк аралында қалыптасқан болуы мүмкін. Басқа жерлерде креолдану 1960 жылдан кейін жүрді. Папуа диалектісі бұрынғы аумағының көп бөлігінде Hiri Motu тілімен алмастырылды, ал ол өз кезегінде Tok Pisin тілімен ығыстырылуда.

Диалектілері

Торрес бұғазы креол тілінде алты негізгі диалект бар: папуа, батыс орталық, TI, малай, шығыс және Кейп-Йорк. Оның негізгі ерекшеліктері оны Тынық мұхитының пиджині екенін көрсетеді, бірақ X [i] go VERB форматы оны Атлантика креолдарымен жақындастырады. Бұл тілдерге Соломон аралдарының пиджині, Папуа-Жаңа Гвинеяның ток-писин тілі және Вануатудың бислама тілі жатады. Австралияның басқа креол тілдері (мысалы, Ропер өзені креолі және Австралия креол тілі) Австралияның отарлануынан кейін Сиднейде және оның төңірегінде дамыған пиджин ағылшын тілінен туындаған. Диалектілер негізінен тіл қолданылатын аймақтардың ықпалымен немесе тілді қолданатын этностардың тілінен, сондай-ақ ағылшын тілінен белгілі бір деңгейдегі ықпалдан ерекшеленеді. Акцент пен интонациядан басқа, айырмашылықтар негізінен жергілікті флора мен фаунаны атау үшін қолданылатын сөздерде, жергілікті тілдерден немесе басқа субстрат тілдерінен (мысалы, малай тілінен) сақталған сөздерде және субстраттың ықпалынан туындаған айтылудағы шағын өзгерістерде көрінеді. Диалектілер әдетте Батыс Орталық Кейп-Йорк диалектілеріне топтасады, онда Торрес бұғазының батыс және орталық тілі (Kala Lagaw Ya) күшті ықпал етеді (бұл ықпал басқа субстраттардың ықпалын да "басып озады"), "TI" Брокан тілінде малай, индонезия, филиппин және еуропалық тілдердің күшті ықпалы бар, Шығыс Брокан тілінде Оңтүстік теңіздер мен Мериам Мир тілінің ықпалы бар, ал Папуа тілінде Агоб, Бине, Гизра, Випи, Кивай, Моту және (қазіргі кезде) Ток-Писин сияқты тілдердің ықпалы байқалады. Жапон тілінен алынған ықпал жапон тіліне тән сөздермен байланысты.

Дауыс берушілер

2016 жылғы Австралия халық санағы бойынша 6171 адам үйде юмплаток тілінде сөйлеген, бірақ тілді зерттейтін лингвистер 2010 жылы 20 000-нан 30 000-ға дейін австралиялық аборигендер оны ана тілі ретінде қолданғанын бағалап отыр. 2007 жылы "Холи Байбұл" атты Киелі кітаптың аудармасы жарық көрді, бұл Австралиядағы жергілікті тілдердің біріне жасалған тұңғыш толық аударма болды. Көптеген Торрес бұғазы аралдарының тұрғындары жергілікті тілдерімен қатар юмплаток тілінде де сөйлейді, ал 2014 жылғы зерттеу криол тілінде сөйлейтін адамдардың саны артып келе жатқанын көрсетеді. Бұл тіл сауда және коммерция үшін кеңінен қолданылады.

Орын және қозғалыс етістіктері

Кейбір орын және қозғалыс білдіретін етістіктер ең көп қолданылатын сөйлем түрлерінде сөз тіркесімен (препозициямен) келмейді. Бұларды өтеулі сөйлемдермен шатастырмау керек:
Awa bi stap aus bikòs em i sikwan. "Ағасы үйде ауырып қалды", себебі ол ауырып жатыр.
Dhem piknini stap dhe Bamaga we Kolez. "Балалар Бамағадағы колледжде тұрады".
Dha dog dhe ran go dingi. "Сол ит қайыққа қарай жүгіріп барады".
Pusi i sidaun seya. "Мысық орындыққа/үстіне отырған".

Үлгі мәтіндер

Криол тілінде сөйлейтін адамдар Торрис аймалының, Кеп Йок Солтүстік Гоуэсінен және Папуаның Оңтүстік-Батысынан шыққан. Олардың шамамен 25,000-ы бірінші тілде, екінші және үшінші тілдерінде еркін сөйлейді. Олар осы тілдерді сауда жасау және әртүрлі нәрселерді алу үшін қолданады. Алты түрлі Криол тілі бар: Папуа тілі, Батыс Орталық тілі, Тиа тілі, Малеман тілі, Шығыс тілі және Кеп Йок тілі. Олардың сөздері біраз өзгеше, бірақ олар Тыныш мұхитының тілдеріне жақын, олардың арасында ортақ нәрселер бар. Мысалы, сіздер келгенде қолданатын сөздер: X [i] бір нәрсе жасау үшін, мұндай сөздер Атлант мұхитының Криол тілінде, Америкада қолданылады. Криолға ұқсас үш тіл бар: Соломон Аралдарының Пиджин тілі, Жаңа Гвинеяның Ток Писин тілі және Вануатудың Бислама тілі.