Кіріспе
Теңіз блокадасынан қашу үшін пайдаланылатын сауда кемесі, Жюль Верннің кітабы. Блокаданы бұзушы – порты немесе бұғаздың теңіз блокадасынан қашу үшін қолданылатын сауда кемесі. Олар әдетте жеңіл және жылдам болады, блокаданы бұзу үшін блокадалаушылармен тікелей қақтығысқа түспей, жасырындық пен жылдамдыққа сенеді. Блокаданы бұзушылар көбінесе жүк тасымалдайды, мысалы, блокададағы қалаға азық-түлік немесе қару-жарақ жеткізеді. Сонымен қатар, олар сыртқы әлеммен байланыс үшін пошта тасымалдайды. Блокаданы бұзушылар көбінесе қол жетімді ең жылдам кемелер болып табылады және олар аз қаруланған және броньдалған. Олардың операциялары өте тәуекелді, себебі блокадалық флоттар оларға оқ атудан тартынбайды. Дегенмен, сәтті блокаданы бұзудан алынатын үлкен пайда (экономикалық немесе әскери) бар болғандықтан, блокаданы бұзушылардың әдетте өте тәжірибелі экипаждары болады. Блокаданы бұзушылардың жұмыс әдісі контрабандистерге ұқсас болғанымен, олар көбінесе мемлекеттік флоттардың құрамындағы кемелер ретінде пайдаланылады. Оларды пайдаланған мемлекеттердің қатарында Америка Азаматтық соғысы кезінде Америка Конфедерациясы және екі дүниежүзілік соғыс кезінде Германия бар.
the book by Jules Verne
A blockade runner is a merchant vessel used for evading a naval blockade of a port or strait. It is usually light and fast, using stealth and speed rather than confronting the blockaders in order to break the blockade. Blockade runners usually transport cargo, for example bringing food or arms to a blockaded city. They have also carried mail in an attempt to communicate with the outside world. Blockade runners are often the fastest ships available, and come lightly armed and armored. Their operations are quite risky since blockading fleets would not hesitate to fire on them. However, the potential profits (economically or militarily) from a successful blockade run are tremendous, so blockade runners typically had excellent crews. Although having modus operandi similar to that of smugglers, blockade runners are often operated by state's navies as part of the regular fleet, and states having operated them include the Confederate States of America during the American Civil War, and Germany during the World Wars.
Ежелгі Грекия, Пелопоннес соғысы
Пелопоннес соғысы кезінде көптеген блокадалар мен блокаданы бұзуға жасалған әрекеттер болды. Флоты блокадада қалған Саламис қаласының Леоны Афинадан күш алу үшін блокаданы бұзушыларды жіберді.
Ежелгі Рим, Пуникалық соғыс
Пуника соғыстары кезінде Карфаген империясы өз порттары мен бекіністерін Рим теңіз күштерінің блокадасынан қашуға тырысты. Бір уақытта, блокаданы бұзып өткендер Карфаген қаласына тамақ жеткізіп келді, ол қаланың жалғыз тамақ көзі болды.
Орта жастағы
XIV ғасырда Дания патшайымы Маргарет I-нің әскерлері Стокгольмді қоршағанда, қалаға азық-түлік жеткізіп, теңізде соғыс жүргізген, кейін "Жем-жарақ бауырластығы" деп аталған блокада бұзушылар қала тұрғындарын асыға-үскірімен қамтамасыз етіп тұрды.
Америка революциялық соғысы
Америка революциясында блокаданы бұзушылар әскерге ресурстар жеткізу үшін британ теңіз блокадасынан құтылуға тырысты. Француз теңіз күштерінің көмегі өте маңызды болды.
Америка Азаматтық соғысы
Америка Азаматтық соғысы кезінде, Одақтың Анаконда жоспарының бөлігі ретінде Конфедерацияның теңіз саудасын тоқтату мақсатымен ұйымдастырылған блокада, Конфедерация үшін маңызды бір кәсіпке айналды. Конфедерацияның 12 маңызды порты және шамамен 3500 мильге жуық жағалау сызығы 500-ге жуық Одақ Әскери-теңіз күштерінің кемелерімен күзетілді. Ұлыбритания Конфедерацияның блокадасын бұзуда маңызды рөл атқарды. Британ саудагерлері соғысқа дейін Оңтүстікпен айтарлықтай сауда жасаған және Ланкашир мақта ашаршылығынан зардап шеккен болатын. Британ империясы Кариб теңізіндегі көптеген бейтарап порттарды, әсіресе Багам және Бермуда аралдарын бақылады. Конфедерацияның мүдделерімен келісімде, британдық инвесторлар американдық жағалауды күзеткен көптеген кәдімгі бу кемелерінен ұзын, тар және едәуір жылдам бу кемелерін жасауға тапсырыс берді, бұл оларға блокадашылардан озып кетуге және қашуға мүмкіндік берді. Олардың ішіндегі ең танымалдары CSS Advance болды, ол тұтқындалғанға дейін Одақтың блокадасы арқылы 20-дан астам сәтті сапар жасады. Бұл кемелер қажетті жабдықтарды, әсіресе қару-жарақ пен Конфедерация почтасын жеткізді. Блокада Одақтың Конфедерация мемлекеттеріне қарсы жеңісіне үлкен үлес қосты, бірақ тарихшылар блокаданы бұзушылар Конфедерацияға жеткізген жабдықтар соғыстың ұзақтығын екі жылға дейін ұзартқан деп есептейді. Америка Азаматтық соғысының соңына қарай Одақтың әскери кемелері 1100-ден астам блокада бұзушыны тұтқындап, тағы 355-ін жойды немесе жағаға тіреп тастады.
Криттік көтеріліс (1866-1869)
Грекиялық блокада бұзушылар Крит көтерілісі кезінде (1866–1869) христиандарға көмек көрсетті. Кемелердің атаулары: Аркадион (Аркади монастырының құрметіне аталған, 1867 жылғы тамызда Осман әскери кемесі «Иззедин» тарапынан батырылған); Гидра; Панхеленион; және Энозис («Біріктіру»), ол 1868 жылғы желтоқсанда Сирос аралдағы Хобарт-паша тарапынан ұсталған, көтеріліс құлауға айналған шаққа сәйкес келеді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Орталық державалар, ең әйгілісі Германия, Антанта державаларының блокадасына ұшырады. Атап айтқанда, Солтүстік теңіз блокадасы Германиядан сол кезде бейтарап болған АҚШ және басқа да елдерге жүзетін кемелердің мүмкіндігін шектеді. Блокада жүк тасымалдайтын және сауда су асты кемелері деп аталатын Deutschland және Bremen арқылы жүзеге асырылды, олар сол кезде бейтарап АҚШ-қа жетті. "Мари" кемесі британдық Солтүстік теңіз блокадасын сәтті бұзып, 1916 жылдың 13 мамырында Батавияға (қазіргі Жакарта) ауыр зақымдалған күйінде жетті. 1917 жылы Германия Африкадағы әскерлерін жабдықтауға тырысты, бірақ Zeppelin LZ104 жіберу арқылы сәттілікке жете алмады.
Блокадалық жүгірушілердің осьтері
Соғыс басталғанда Корольдік теңіз күштері Германияға теңіз блокадасын орнатып, күшін жүзеге асырды. Бірақ Францияның құлауы неміс оккупациялық әскерлеріне Францияның Атлантикалық жағалауына қол жеткізуге мүмкіндік берді. 1940 және 1942 жылдар аралығында блокаданы бұзуға жасалған көптеген әрекеттер Бордо порты арқылы маңызды соғыс материалдарын, әсіресе шикі каучуктерді жеткізуге сәтті аяқталды. 1941 жылдың желтоқсанында Жапонияның соғысқа қосылуымен бұл сауда көлемі арта түсті. Одақтас күштердің бұл операцияларды тоқтатуға жасаған әрекеттері бастапқыда шектеулі нәтиже берді, мысалы, «Франктон» операциясында болғандай. Алайда, 1943 жылдан бастап, Бискай шығанағында одақтас авиациясының басымдығы артып, кемелермен блокаданы бұзу мүмкін болмай қалды. Әртүрлі мәліметтерге сәйкес, соғыс кезінде немістер Жапонияға 32 (жер бетіндегі) блокаданы бұзушы кемені жіберді, олардың тек 16-сы ғана мақсатына жетті. Соғыстың соңына қарай Германия мен Жапония арасындағы сауданың көп бөлігі жүк суасты кемелері арқылы жүзеге асырылды. Италия 1940 жылдың маусымында соғысқа қатысқаннан кейін Испанияда ұсталған бірнеше итальяндық кемелер Бискай шығанағынан Бордоға өтті. Олардың кейбіреулері, мысалы, «Фиделитас» және «Эухенио С» Германия мен Норвегияға бағытталған Англия арнасынан өтті. Жапонияға технологияны беру мақсатымен, 1945 жылдың 25 наурызында нацистік Германия «U 234» суасты кемесін Жапонияға аттандырды. Бірақ Германия кеме Жапонияға жеткенге дейін капитуляциялады. Жапондық «I 8» суасты кемесі де ұқсас миссияны орындады. Соғыс басталған кезде «Рамзес» неміс кемесі Қытайда болды. 1942 жылдың 23 қарашасында ол Батавиядан (қазіргі Джакарта) Бордоға резеңке жүгімен жүзуге тырысты. Олар 24 сағат бойы қадағалауда болып, одақтас күштердің блокадасынан қашып өтуді үміттенеді. Бірақ «HMAS Adelaide» (1918) кемесі оны ұстап алып, батырып жіберді. Аз ғана ұшақтар Остік елдер бақылауындағы Еуропа мен Жапондықтар бақылауындағы Азияның кейбір бөліктері арасында ұшуға қол жеткізді. Бірінші рет ұшқан итальяндық «Savoia Marchetti SM.75 Marsupiale» ұшағы 1942 жылдың шілдесінде, әртүрлі деректерге сәйкес, Запорожьеден Баотоға немесе Родос аралынан Рангунға ұшты. Кейіннен неміс «Junkers Ju 290 A» ұшақтары да осындай ұшуларға дайындалды (немесе кейбір деректерге сәйкес, оларды аяқтады).
Достасқан блокадалық жүгірушілер
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Швеция (соғыс бойында бейтарап қалған) мен Ұлыбритания арасындағы сауда Германияның Норвегия мен Данияның солтүстік ұшы арасындағы Скагеррак бұғазын блокадалауының салдарынан күрт шектелді. Ұлыбританияның авиация өнеркәсібі үшін шарлы подшипниктер сияқты маңызды материалдарды Швециядан импорттау мақсатында, "Гей Викинг" сияқты бес моторлы катер блокаданы бұзушы кемелерге айналдырылды. Олар қысқы қараңғылықты және жоғары жылдамдықты пайдаланып, неміс теңіз блокадасын бұзып өтті. "Рubble" операциясы аясында үлкен норвегиялық кемелер блокададан қашып Ұлыбританияға жетті, бірақ кейінгі әрекеттер сәтсіз аяқталды.
Қазіргі заман
Қазіргі заманда радар, сонар және барлау спутниктері сияқты қадағалау құралдары әлемдік державаның толық блокадасын қашуды дерлік мүмкін емес етеді. Есірткі тасымалдаушылар және Тамил жолбарыстары сияқты ұйымдар блокаданың толық болмауы немесе блокаданы сақтайтын теңіз күштерінің әлсіздігі мен жеткіліксіз жабдықталуы себепті блокаданы бұза алады. Бұрынғы Германияның талпыныстарын еске түсіретіндей, есірткі тасымалдаушылар өздерінің контрабандалық операцияларында жартылай суасты кемелерін (наркосубмариналарын) пайдаланады.