1811 жылдан бергі АҚШ-Чили қарым-қатынастарының тарихы

Кіріспе

1811 жылдан бергі екіжақты қарым-қатынастардың мәселелері.

АҚШ-тың Чили саясатына араласуы Чилидің тәуелсіздік соғысы (1812–1826) кезінде басталды. Содан бері АҚШ-тың Чилидің экономикалық және саяси салаларындағы ықпалы соңғы екі ғасыр бойына біртіндеп артты және қазірге дейін маңыздылығын сақтап келеді.

Чилидің тәуелсіздігі

1811 жылы Джоэл Робертс Пуанетттің келуі АҚШ-тың Чили саясатына қатысуының бастауын берді. Ол 1809 жылы президент Джеймс Мэдисон тарапынан Испаниядан тәуелсіздік алу күресіндегі революционерлердің мүмкіндіктерін зерттеу үшін Оңтүстік Американың испан отарларына арнайы өкіл ретінде (1810-1814 жылдар аралығында осы қызметін атқарды) жіберілген еді.

1891 жылғы соғыс қорқынышы

1891 жылғы Чили азамат соғысы барысында АҚШ Чилидегі ықпалын күшейту мақсатымен президент Хосе Мануэль Балмаседаны қолдады, ал Ұлыбритания жеңіске жеткен Конгресс күштерін қолдады.

Итата оқиғасы

Итата оқиғасы 1891 жылы Итата кемесімен Калифорниядағы Ремингтоннан сатып алынған 5000 мылтықты тасымалдауға жасалған әрекетке қатысты. АҚШ Әскери-теңіз күштері, Корольдік теңіз күштері мен Кригсмаринеге жататын кемелерден құралған көпұлтты флотпен Икике портына келді және порт әкімшілігін қару-жарақтарды тапсыруға "мәжбүрледі".

Балтимордағы дағдарыс

Вашингтон Америка мүдделерін қорғау үшін Чилиге соғыс кемесі жіберді. «Балтимордың» экипажы Вальпараисода жағаға демалысқа шықты. 1891 жылғы 16 қазанда АҚШ теңізшілерінің жағалауда болған кезде, «Итата» кемесінің тұтқындалуына ашуланған чилиліктердің наразылық толқыны оларға шабуыл жасады. Екі американдық теңізші қаза болды, 17-сі жараланды, ал 36-сы түрмеге қамалды. Сол Вальпараисодағы көтеріліс АҚШ-тың ашулы шенеуніктерінің соғысқа дайындық туралы әңгімелеуіне себеп болды. АҚШ пен Чили арасындағы соғыс мүмкіншілігі болды. Чилидің сыртқы істер министрі жағдайды шиеленістірді, бірақ Вашингтондағы Мемлекеттік хатшы Джеймс Блейн жағдайды басып тыныштандырды. Дағдарыс Чили үкіметінің мойынсұнуымен аяқталды, ол теңізшілерді көтеріліске кінәлі деп мәлімдесе де, құрбандардың отбасыларына 75 000 доллар өтемақы төледі.

XX ғасырдың бірінші жартысы

XX ғасырдың басында АҚШ-тың Чили ісіне қатысуы күшейді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ, Чилидің көптеген ресурстарын бақылайтын жетекші держава ретінде Ұлыбританияның орнын басып алды, себебі елдегі экономикалық белсенділіктің басым бөлігі АҚШ-тың қолында болды. Мұндай өзгеріс Чилидің соғыстан пайда көруіне және экономикалық тәуелсіздікке қол жеткізуіне тосқауыл қойды. АҚШ-қа тәуелділік 1920-ші жылдардың басында АҚШ-тың ірі екі компаниясы – «Анаконда» және «Кеннекотт» бағалы ресурстарды бақылауға алған кезде ресми түрде басталды. 1970 жылға дейін «екі сала да елдің жалпы ішкі өнімнің 7%-дан 20%-ына дейін құрады». Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін де жағдай өзгермеді, Чили өндірген мыстың артығын пайдалана алмады, өйткені мыстың көбісі Чилиде құрылған АҚШ-тың мыс компанияларының еншілес фирмалары арқылы сатылды, ал соғыс кезінде одақтас үкімет мыс өнімдеріне баға белгіледі. Жұмысшы табы өмір сүру деңгейін жақсарту, жалақыны арттыру және еңбек жағдайларын жақсарту талаптарын қойғанда, халық үшін шешім солшыл үкімет болуы мүмкін деген пікір қалыптаса бастады.

1950 және 1960 жылдар

1950-1960 жылдары АҚШ түрлі бағдарламалар мен стратегияларды ұсынды, олар саяси науқандарды қаржыландырудан бастап, үгіт-насихатты қаржыландыруға дейін болды. Бұл шаралар Сенат Президенті (1966-1969 жылдар) болған солшыл кандидат Сальвадор Альенденің президенттік талпынысына кедергі келтіруге бағытталған. Осы екі онжылдық бойында Чилидегі солшыл партиялар билікке жете алмады, себебі АҚШ түрлі тәсілдермен солшыл партиялардың жолын кесті, бұл факті расталған. 1958 жылғы президенттік сайлауда Хорхе Алессандри – Либералдық және Консервативтік партиялардың қолдауымен номиналды тәуелсіз кандидат – Альендені шамамен 33 500 дауыспен жеңіп, президенттікке ие болды. Оның АҚШ қолдаған еркін нарық саясаты елдің инфляция мәселелерін шешудің жолы ретінде қарастырылды. АҚШ ұсынғандай, Алессандри 1959 жылдан бастап кедендік баждарды біртіндеп төмендетті, бұл саясат Чили нарығын американдық өніммен толып кетуіне әкеп соқты. Алессандри қабылдаған еркін нарық саясаты күтілген нәтиженің керісінше әсер ететін болды – Чилиді АҚШ-қа тәуелді ету, емес, азайту. Президенттікке үміткер Сальвадор Альенде 1964 жылғы сайлауда басты үміткерлердің бірі болды. АҚШ Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) арқылы сайлауға дейін және кейін оған қарсы жасырын түрде 3 миллион доллар жұмсады, көбінесе радио және баспа арқылы үгіт жүргізіп. Американдықтар Христиан-демократиялық үміткер Эдуардо Фрей Монтальваның сайлануын өте маңызды деп есептеді, себебі Алессандридің сәтсіздіктері халықты Альендені қолдауға итереді деп қорқып еді. Альенде Кубамен жақын қарым-қатынасы және Шошқалар шығанағына жасалған шабуылды ашық сынағаны үшін американдықтардың наразылығын тудырды. Сонымен қатар, Фрейге жасырын көмек Джон Ф. Кеннедидің Латын Америкасы үшінғы прогресс альянсы арқылы көрсетілді, ол келесі он жылда елге мемлекеттік және жеке көмек ретінде 20 миллиард доллар бөлуге уәде берді.

During the 1950s and 1960s, the United States put forward a variety of programs and strategies, ranging from funding political campaigns to funding propaganda, aimed at impeding the presidential aspirations of leftist candidate Salvador Allende, who served as President of the Senate (1966–1969) before running a final time to become the 28th President of Chile, which lasted until his death in 1973. Throughout these two decades, left wing parties in Chile failed to gain power, in part due to the fact that the United States was, verifiably, impeding the left wing parties through various means. In the 1958 presidential election, Jorge Alessandri – a nominal independent with support from the Liberal and Conservative parties – defeated Allende by nearly 33,500 votes to claim the presidency. His laissez faire policies, endorsed by the United States, were regarded as the solution to the country's inflation problems. Under recommendations from the United States, Alessandri steadily reduced tariffs starting in 1959, a policy that caused the Chilean market to be overwhelmed by American product. accepted by Alessandri illustrates, laissez faire policies may have induced the opposite of the intended effect – making Chile more dependent on the United States, not less. Presidential candidate Salvador Allende was a top contender in the 1964 election. The US, through the Central Intelligence Agency (CIA), covertly spent three million dollars campaigning against him, before and after the election, mostly through radio and print advertising. The Americans viewed electing Christian Democratic contender Eduardo Frei Montalva as vital, fearing that Alessandri's failures would lead the people to support Allende. Allende was feared by the Americans because of his warm relations with Cuba and his open criticism of the Bay of Pigs Invasion. Furthermore, clandestine aid to Frei was put forward through John F. Kennedy's Latin American Alliance for Progress, which promised "$20 billion in public and private assistance in the country for the next decade."

1970 жылғы сайлау

АҚШ Сенатының арнайы комитетінің мәліметінше, 1975 жылы ЦРУ, ҰҚА және ФБР жасаған халықаралық құқық бұзушылықтарды сипаттаған Чилиде 1963-1973 жылдар аралығындағы АҚШ-тың жасырын қатысуы "кең және үздіксіз" болды. ЦРУ 1970 жылдан 1973 жылғы қыркүйектегі әскери төңкеріске дейінгі үш жылда 8 миллион доллар жұмсады. Оған Генри Киссинджер төрағалық етті және президент Никсон бекітті. Бұл, АҚШ-тың сыртқы қатынастары (FRUS) сериясының бір бөлігі ретінде жарық көрген, АҚШ-тың Чилидегі араласуына арналған бірнеше құжаттың бірі болды – атап айтқанда, «АҚШ-тың сыртқы қатынастары, 1969–1976, XXI том, Чили, 1969–1973» және «Сыртқы қатынастар, 1969–1976, E–16 том, Чили жөніндегі құжаттар, 1969–1973» – бұл құжаттар осы лауазымды тұлғалардың арасындағы хат алмасулардың, Чили елшілігінен келген телеграммалардың, меморандумдардың және Чилидегі жағдайға қатысты «Арнайы есептердің» егжей-тегжейлі тізімін ұсынды. Мысалы, 1969 жылдың 28 қаңтарындағы Ұлттық барлау бағасы Вашингтондағы жоғары лауазымды шенеуніктер Чилидегі күрделеніп бара жатқан дағдарысқа қатысты анықтаған мәселелер мен қорытындыларды көрсетті. Құжат 1970 жылғы сайлаудың барлық басқа мәселелерден басымдығын, Чилидің саяси және экономикалық тұрақтылығының нәтижесіне тікелей байланысты екенін көрсетеді; құжат Чилиде экономикалық тұрақсыздық пен инфляцияның қаупін де ескертеді. Құжаттың қорытындылары фракциялық дауларды шешу қажеттігін, сондай-ақ Чилиде қызмет ететін мыс өндіру компанияларындағы АҚШ мүдделерін қамтамасыз етуді көрсетті. 1970 жылдың 8 қыркүйегінде өткен 40 комитетінің мәжілісінен кейін төрт күн өткен соң Ричард Хелмс пен Генри Киссинджер арасындағы жеделхатта Чилидегі АҚШ елшілігінің моральдық жағдайына қатысты американдық елші Эдвард Корридің алаңдаушылығы талқыланды. Киссинджер жауап ретінде келесі дүйсенбіде 40 комитетінің кезекті мәжілісін шақыратынын мәлімдеді. Киссинджер былай деді: «Біз Чилидің құлдырауына жол бермейміз».

According to a U. S. Senate select committee, publishing a Church Commission Report in 1975 to describe international abuses committed by the CIA, NSA, and FBI, covert United States involvement in Chile in the decade between 1963 and 1973 was "extensive and continuous". The CIA spent $8 million in the three years between 1970 and the military coup of September 1973, It was chaired by Henry Kissinger and was sanctioned by then president Nixon. This was one of several documents released as part of the Foreign Relations of the United States (FRUS) series dedicated toward US Chilean interventionalism – collectively known as Foreign Relations of the United States, 1969–1976, Volume XXI, Chile, 1969–1973 and Foreign Relations, 1969–1976, Volume E–16, Documents on Chile, 1969–1973 – that revealed a detailed account of correspondences between each of these officials, telegrams from the Chilean embassy, memorandums, and "Special Reports" concerning the state of affairs in Chile. For instance, a National Intelligence Estimate from January 28, 1969, stated the problems and conclusions that senior officials in Washington identified over the proliferating crisis in Chile. The document indicates that the 1970 election stood above all other issues as of critical importance, with Chile's political and economic stability depending heavily on that particular election's outcome; the document notes the possibility of out of control economic stagnation and inflation in Chile as concerns. The conclusions of the document suggest that factionalism needed to be addressed, and expounded on United States interests in copper extraction companies operating in Chile. Four days after the 8 September 1970 meeting of the 40 Committee, a cable between Richard Helms and Henry Kissinger discussed the lack of morale that the US embassy had in Chile according to the American Ambassador to Chile, Edward Korry. Kissinger stated in response that he would call another 40 Committee Meeting for the following Monday. Kissinger further noted: "We will not let Chile go down the drain."

Альенде президенті

Сальвадор Альенде 1970 жылғы президенттік сайлауда тағы да қатысып, шамалы артық дауыспен (шамамен 37%) жеңіске жетті. АҚШ президенті Ричард Никсон Чилидің "тағы бір Кубаға" айналуы мүмкін деп қорқып, АҚШ Чилиге көрсетілетін сыртқы көмектің басым бөлігін тоқтатты. АҚШ үкіметі Альенденің Куба және Кеңес Одағы сияқты социалистік елдерге жақындауы мүмкін деп санады. Олар Альенде Чилиді социализмге итеруі мүмкін деп опасынып, АҚШ-тың Чилиде салған инвестицияларын жоғалтуы мүмкін деп күтті. 1970 жылдың 15 қыркүйегінде, Альенде қызметке кірмес бұрын, Ричард Никсон Альендені құлатуға бұйрық берді. NSA-ның құпиясы ашылған құжатына сәйкес, Ричард Хелмстің (сол кездегі ЦРУ директоры) қолмен жазылған жазбаларында мыналар делінген: "1/10 мүмкіндік болуы мүмкін, бірақ Чилиді сақтап қалу керек! ; шығынға баруға тұрарлық; алаңдамауға болады; елшілік қатыспайды; 10 000 000 доллар бар, қажет болса одан да көп; ең жақсы мамандар толық жұмыспен қамтылсын; жоспар; экономиканы қиын жағдайға түсіру; іс-қимыл жоспарына 48 сағат". Бұл жазбалар Хелмстің президент Никсонмен өткізген кездесуінен алынған, бұл әкімшіліктің Чилиде төңкеріс жасауға дайын екенін және Никсонның оны іске асыруға қаншалықты баруға дайын екенін көрсетеді. "II тарап" – Генри Киссинджер мен ЦРУ-дың жасырын операциялар директоры Томас Карамссиннің басқаруымен жүзеге асырылған ЦРУ операциясы болды. "II тарап" Мемлекеттік хат таратқыштары мен Қорғаныс министрлігін қамтымады. Бұл операция Альенде үкіметінің бекінуіне кедеріс келтіру және АҚШ пен жарты шардың мүдделеріне қайшы келетін саясатты жүзеге асыру қабілетін шектеу мақсатында жүргізілді, мысалы, Альенденің бірнеше АҚШ компанияларын және мыс өнеркәсібін толық мемлекеттік меншікке алуы. Никсон Чили үкіметімен екіжақты экономикалық көмек туралы жаңа міндеттемелерді қабылдамауға нұсқау берді. АҚШ Альенде президенттік кезінде Чилидегі оның қарсыластарын қолдады, Альенденің отставкаға кетуіне, құлатылуына немесе 1976 жылғы сайлауда жеңіліске ұшырауына ықпал етуді көздеді. Никсон әкімшілігі тәуелсіз және мемлекеттік емес бұқаралық ақпарат құралдарын және кәсіподақтарды жасырын түрде қаржыландырды.

І жол

Track I – АҚШ Мемлекеттік департаментінің Чили Конгресін, келе жатқан Христиан-демократиялық президент Эдуардо Фрей Монтальва арқылы консерватор Хорхе Алессандрині президенттік лауазымға бекітуге бағытталған жоспары. Алессандри жақын арада отставкаға кетер еді, бұл Фрейге Альендеге қарсы жаңа сайлауда қатысуға мүмкіндік берер еді. 4 қыркүйектегі сайлаудан кейін Альенденің билікке келуіне бөгет қою мақсатындағы "I жол" стратегиясының бөлігі ретінде ЦРУ Конституция талап еткендей, Конгресс тарапынан өткізілетін дауыс беруге ықпал етуі қажет болды, себебі Альенде абсолютті көпшілік дауысқа ие болмады. Олардың тактикасы – саяси соғыс, экономикалық қысым, үгіт-насихат және дипломатиялық қысым болды, мақсаттары – сайлау нәтижесін өзгерту үшін жеткілікті Чили сенаторларының дауысын сатып алу еді. Егер бұл жоспар сәтсіз аяқталса, АҚШ елшісі Эдвард Корри президент Фрейді конституциялық төңкеріс жасауға көндіруге тырысады. Олардың соңғы шарасы – АҚШ-ты "Чили мен чилиліктерді ең ауыр қиындықтарға және кедейлікке ұшыратуға, Альендені полиция мемлекетінің қатал шараларын қабылдауға мәжбүрлеуге" мәжбүрлеу болар еді, – деді Корри Киссинджерге. Альендені құлатудың алғашқы қадамы – армияның бас қолбасшысы, генерал Рене Шнайдерді жою болды. Шнайдер конституционалист болған және төңкеріске қарсы тұрған. 1970 жылдың 18 қазанында Сантьягодағы ЦРУ штабы генерал Рене Шнайдерді ұрлау үшін құпия қару-жарақ пен оқ-дәрілерді таратты. "ЦРУ 50 мың доллар қолма-қол ақша, үш автомат және көз жасыратын газ ұсынды, барлығы штаб-пәтерде бекітілді". Зейнеткер генерал Роберто Виокс басқарылған топ құрылды. АҚШ Виосты тұрақсыз деп санады және оны жеке төңкеріс жасаудан бас тартты. ЦРУ оны ЦРУ агенттері де байланысқа түскен белсенді генерал Камило Валенсуэламен бірігуге ынталандырды. Оларға Тачнасо көтерілісінен кейін зейнетке шығарылған адмирал Уго Тирадо да қосылды. 22 қазанда Виос генерал Рене Шнайдерді ұрлау жоспарын іске асырды. Шнайдер өзін шабуылдағандардан қорғану үшін тапаншасын суырып алды, олар оны төрт маңызды жерге атып өлтірді. Ол үш күннен кейін Сантьягодағы әскери госпитальде қайтыс болды. Шнайдерді ұрлауға жасалған әрекет және оның өлімі халықты дүр сілкіндіріп, Чили Конституциясына қолдауды арттырды. Бұл күткен нәтижеге – төңкеріске қарама-қарсы нәтижеге әкелді. Чили халқы өз үкіметінің айналасына бірікті, ол өз кезегінде 1970 жылдың 3 қарашасында Альендені басым көпшілікпен бекітті. 1970 жылдың 25 қарашасында Генри Киссинджер АҚШ-тың Чилиде бастамашы болатын жасырын әрекеттер бағдарламасын егжей-тегжейлі баяндаған меморандум жариялады. Меморандумда Киссинджер бағдарламаның бес қағидасы бар екенін мәлімдеді. АҚШ Чили әскерилерімен байланысын жалғастыра береді, Альенденің жақтастарын бөлуге тырысады, Альендеге қарсы үгіт-насихатты тарату үшін БАҚ-пен ынтымақтасады, Чилидегі коммунистік емес саяси партияларды қолдайды және Альенде демократиялық процеске бағынбайтынын, сондай-ақ Кубамен және Кеңес Одағымен байланыс орнатуды қалайтынын көрсететін материалдар жариялайды. ЦРУ мен Ақ үй АҚШ-тың қатысуын жасырды, Конгресс жүргізген тергеулерге қарамастан. Валенсуэла мен Виос екеуі де Шнайдердің өлтірілуінен кейін тұтқындалып, сөз байласуда айыпты деп танылды. Тұтқыннан қашып құтылған төңкерісшілердің бірі ЦРУ-дан көмек сұрады және оған 35 000 доллар төленді, сондықтан "ЦРУ Шнайдерді өлтіруге тікелей жауапты адамдарға "бірқатар" ақша төледі, содан кейін бұл құпия төлемді отыз жыл бойы жасырды". 1970 жылы АҚШ-тың ITT корпорациясы Чилидің телефон компаниясы Chitelco-ның 70% үлесіне ие болды және Чилидің оңшыл газеті El Mercurio-ны қаржыландырды. ЦРУ ITT-ні Альенденің үкіметіне қарсыларға қаржылай көмек көрсету үшін пайдаланды. 1973 жылдың 28 қыркүйегінде ITT-нің Нью-Йорктегі штаб-пәтерін Альендені құлатуға қатысы бар деген күдікпен Weather Underground тобы бомбалады. 2001 жылдың 10 қыркүйегінде Шнайдердің отбасы АҚШ-тың бұрынғы мемлекеттік хатшысы Генри Киссинджерді Шнайдердің 1970 жылғы өлтірілуін ұйымдастырғаны үшін айыптап, сотқа берді, себебі ол әскери төңкеріске қарсылық білдірген болар еді. ЦРУ құжаттары көрсеткендей, оның өлтірілуі жоспарланбаған, бірақ оны ұрлауға тырысқан. Алайда, ЦРУ мұндай "тоқтату" бұйрығы ешқашан түспегенін мәлімдеді.

Track I was a U. S. State Department plan designed to persuade the Chilean Congress, through outgoing Christian Democratic President Eduardo Frei Montalva, to confirm conservative runner up Jorge Alessandri as president. Alessandri would resign shortly after, rendering Frei eligible to run against Allende in new elections. As part of the "Track I" strategy to block Allende from assuming office after the 4 September election, the CIA needed to influence a Congressional run off vote required by the Constitution since Allende did not win the absolute majority. Their tactics were political warfare, economic pressure, propaganda, and diplomatic hardball as they aimed to buy enough Chilean senatorial votes to block the election. Should that plan not succeed, U. S. Ambassador Edward Korry would attempt to persuade President Frei to create a constitutional coup. Their last resort was to have the U. S. "condemn Chile and the Chileans to utmost deprivation and poverty, forcing Allende to adopt the harsh features of a police state," Korry told Kissinger. A first step to overthrowing Allende required removing General René Schneider, the army chief commander. Schneider was a constitutionalist and would oppose a coup d'état. On October 18, 1970, the CIA Station in Santiago, addressed the logistics of secret weapons and ammunitions for the use in a plot to kidnap General Rene Schneider. The CIA provided "$50,000 in cash, three submachine guns, and a satchel of tear gas, all approved at headquarters " The submachine guns were delivered by diplomatic pouch. A group was formed, led by the retired General Roberto Viaux. Viaux was considered unstable by the U. S. and had been discouraged from attempting a coup alone. The CIA encouraged him to join forces with an active duty general, Camilo Valenzuela, who had also been approached by CIA operatives. They were joined by an Admiral, Hugo Tirado, who had been forced into retirement after the Tacnazo insurrection. On 22 October, Viaux went ahead with a plan to kidnap General René Schneider. Schneider drew a handgun to protect himself from his attackers, who shot him in four vital areas. He died in Santiago's military hospital three days later. This attempted kidnapping and death of Schneider shocked the public and increased support for the Chilean Constitution. This ultimately led to an extreme contrast to the expected outcome of a coup. The Chilean people rallied around their government which, in turn, overwhelmingly ratified Allende on 3 November 1970. On 25 November 1970, Henry Kissinger issued a memorandum that detailed the Covert Action Program that the US would spearhead in Chile. In the memorandum, Kissinger stated that there were five principles of the program. The US would continue to have contacts in the Chilean military, take steps to divide Allende's supporters, cooperate with the media to run anti Allende propaganda campaigns, support non communist political parties in Chile, and publish materials that stated that Allende did not adhere to the democratic process and also wanted to form connections with Cuba and the Soviet Union. A CIA and White House cover up obscured American involvement, despite Congressional investigative efforts. Both Valenzuela and Viaux were arrested and convicted of conspiracy after Schneider's assassination. One member of the coup plotters that escaped arrest requested assistance from the CIA, and was paid $35,000, so "The CIA did, in fact, pay "hush" money to those directly responsible for the Schneider assassination—and then covered up that secret payment for thirty years." In 1970, the U. S. manufacturing company ITT Corporation owned 70% of Chitelco, the Chilean Telephone Company, and funded El Mercurio, a Chilean right wing newspaper. The CIA used ITT as a conduit to financially aid opponents of Allende's government. On 28 September 1973, ITT's headquarters in New York City, was bombed by the Weather Underground for the alleged involvement of the company in the overthrow of Allende. On 10 September 2001, a suit was filed by the family of Schneider, accusing former U. S. Secretary of State Henry Kissinger of arranging Schneider's 1970 murder because he would have opposed a military coup. CIA documents indicate that while the CIA had sought his kidnapping, his killing was never intended. However, the CIA claimed that no such "stand down" order was ever received.

Пиночет режимі

АҚШ төңкерістен кейін әскери режимге материалдық қолдау көрсетті, бірақ оны ашық түрде сынады. 2000 жылы АҚШ Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) "ЦРУ-ның Чилидегі қызметі" атты құжатты жариялады, онда ЦРУ Альенденің құлатылғаннан кейін әскери хунтаны белсенді түрде қолдағаны және Пеночеттің көптеген офицерлерін ЦРУ немесе АҚШ армиясының жалдама байланыстарына айналдырғаны, тіпті кейбіреулерінің адам құқықтарын бұзуға қатысқандығы белгілі болғаны айтылды. ЦРУ құжаттары ЦРУ-ның Чилидің құпия полициясы ДИНА мүшелерімен және оның басшысы Мануэль Контрераспен тығыз байланыста болғанын көрсетеді (ЦРУ-ның 2000 жылғы мәліметтеріне сәйкес, 1975 жылдан 1977 жылға дейін жалдамалы агент). Кейбіреулер ЦРУ-ның Контрерасқа бір реттік төлемақысы АҚШ-тың Кондор операциясын және Чилидегі әскери репрессияны мақұлдағанын көрсетеді деп мәлімдеді. ЦРУ-ның ресми құжаттарында бір кезде барлау қауымдастығының кейбір мүшелері Пеночетпен жақын байланысы үшін Контрерасты жалдамалы байланыс ретінде ұсынуды ұсынды; жоспар Контрерастың адам құқықтары бойынша нашар көрсеткіштеріне байланысты қабылданбады, бірақ қарым-қатынастың дұрыс болмауына байланысты бір төлем жасалды. Чилидегі ЦРУ қызметінің сипаттамасында олардың жоғары деңгейдегі байланыстарының бірі зорлық-зомбылық жасауға бейім екені мойындалды: "ЦРУ-да жоғары деңгейдегі байланыстың қатал және сондықтан зорлық-зомбылық жасауға бейім екендігі туралы ақпарат болғанмен, адам құқықтары туралы нақты ақпарат болмаған жағдайда онымен байланыс жалғастыруға рұқсат етілді". 1977 жылдың 24 мамырындағы есепте Чилиде орын алған адам құқықтарының жаңадан анықталған бұзушылықтары туралы да жазылған: "Бұл жылдың басында тоқтаған Чилидегі адам құқықтарының ауыр бұзушылықтары туралы хабарлар қайтадан көбейіп келеді. Пиночет үкіметі 1973 жылғы төңкерістен бері халықаралық беделін қауіпке тіккен тәжірибелерге қайта оралуда". Құжатта адам құқықтары бұзушылықтары Чилидің халықаралық аренадағы беделінің нашарлауына қалай себеп болуы мүмкін екендігі де көрсетілген. АҚШ-тың бұл бұзушылықтарды жоспарлауға қабілетсіз болғаны көрінеді, себебі құжатта жоғары лауазымды шенеуніктердің де бұзушылыққа қатысқандығы айтылған. 2001 жылдың 6 наурызында "Нью-Йорк Таймс" газеті Мемлекеттік департаментте жаңадан жарияланған құжаттың АҚШ-тың Кондор операциясы үшін байланыс жасағанын хабарлады. Құжатты 1978 жылы Парагвайдағы АҚШ елшісі Роберт Уайттан келген депешаны Лонг-Айленд университетінің профессоры Дж. Патрис МакШерри тапты, ол Кондор операциясы туралы бірнеше мақала жариялаған болатын. Ол депешаны "АҚШ әскери және барлау органдары Кондорды құпия серіктес немесе демеуші ретінде қолдап, онымен бірлесіп жұмыс істегенін көрсететін үнемі артып келе жатқан дәлелдің тағы бір бөлігі" деп атады. Депешада Уайт Парагвай қарулы күштерінің штаб бастығы генерал Алехандро Фретес Давалоспен болған әңгімесін айтады, ол Кондорға қатысқан Оңтүстік Америка барлау басшыларының "Барлық Латын Америкасын қамтитын Панама каналы аймағындағы АҚШ байланыс орнатылысы арқылы бір-бірімен байланыста екенін" айтты. Бұл орнатылыс "оңтүстік конустың елдері арасындағы барлау ақпаратын үйлестіру үшін пайдаланылады". Уайттың хабары Мемлекеттік хатшы Сайрус Вэнске жіберілді, ол АҚШ-тың Кондормен байланысы 44 жастағы бұрынғы чилилік дипломат Орландо Летелиер мен оның американдық әріптесі Ронни Моффиттің өліміне қатысты жүргізіліп жатқан тергеу кезінде ашылуы мүмкін деп алаңдады. Оның күйеуі Майкл Моффит бомбалау кезінде көлікте болған, бірақ жалғыз аман қалған. "Бұл келісімді қайта қарау және оның АҚШ мүддесіне сәйкес келетініне көз жеткізу қажет болар еді", - деді ол. Құжат 2000 жылдың қарашасында Чилиде 17 жылға жуық созылған Пиночет диктатурасы және оның әскери режимін билікке әкелген төңкеріс кезінде Вашингтонның рөлі туралы жарияланған 16 000 мемлекеттік, ЦРУ, Ақ үй, қорғаныс және Әділет департаменттерінің деректерінің арасынан табылды. Бұл жазбалар Клинтон әкімшілігінің Чилидегі құпияны жою жобасы аясында шығарылған төртінші және соңғы топтама болды. Пиночет режимі кезінде төрт американдық азамат өлтірілді: Чарльз Хорман, Фрэнк Теругги, Борис Вайсфейлер және Ронни Карпен Моффит. Кейін, 1976 жылдың тамыз айының соңында АҚШ үкіметі Мемлекеттік департаментінің құпия меморандумында Американың төрт азаматының бірі Чарльз Хорманның өліміне АҚШ үкіметінің тікелей қатысы бар екенін мәлімдеді. Құпия меморандумда:

The U. S. provided material support to the military regime after the coup, although criticizing it in public. A document released by the U. S. Central Intelligence Agency (CIA) in 2000, titled "CIA Activities in Chile", revealed that the CIA actively supported the military junta after the overthrow of Allende and that it made many of Pinochet's officers into paid contacts of the CIA or U. S. military, even though some were known to be involved in human rights abuses. CIA documents show that the CIA had close contact with members of the Chilean secret police, DINA, and its chief Manuel Contreras (paid asset from 1975 to 1977 according to the CIA in 2000). Some have alleged that the CIA's one time payment to Contreras is proof that the U. S. approved of Operation Condor and military repression within Chile. The CIA's official documents state that at one time, some members of the intelligence community recommended making Contreras into a paid contact because of his closeness to Pinochet; the plan was rejected based on Contreras' poor human rights track record, but a single payment was made due to a miscommunication. In the description of the CIA's activities in Chile, it is acknowledged that one of their high level contacts was more predisposed to committing abuse: "although the CIA had information indicating that a high level contact was a hard liner and therefore more likely to commit abuses, contact with him was allowed to continue in absence of concrete information about human rights abuses." A report dated 24 May 1977 also describes the newfound human rights abuses that may have been occurring in Chile: "reports of gross violation of human rights in Chile, which had nearly ceased earlier this year, are again on the rise the Pinochet government is reverting to the practices that jeopardized its international standing since the 1973 coup." The document also details how these human rights violations could have caused a worsening of Chile's status on the international stage. It seems that the United States was unable to plan around these violations, as is referred to with the document's mention of high ranking officials taking parts in the abuses also. On 6 March 2001, the New York Times reported the existence of a recently declassified State Department document revealing that the United States facilitated communications for Operation Condor. The document, a 1978 cable from Robert E. White, the U. S. ambassador to Paraguay, was discovered by Professor J. Patrice McSherry of Long Island University, who had published several articles on Operation Condor. She called the cable "another piece of increasingly weighty evidence suggesting that U. S. military and intelligence officials supported and collaborated with Condor as a secret partner or sponsor." In the cable, Ambassador White relates a conversation with General Alejandro Fretes Davalos, chief of staff of Paraguay's armed forces, who told him that the South American intelligence chiefs involved in Condor "keep in touch with one another through a U. S. communications installation in the Panama Canal Zone which covers all of Latin America". This installation is "employed to co ordinate intelligence information among the southern cone countries." White, whose message was sent to Secretary of State Cyrus Vance, was concerned that the U. S. connection to Condor might be revealed during the then ongoing investigation into the deaths of the 44 year old former Chilean diplomat Orlando Letelier and his American colleague Ronni Moffitt. Her husband Michael Moffit was in the car during the bombing, but was the only survivor. "It would seem advisable," he suggests, "to review this arrangement to insure that its continuation is in U. S. interest." The document was found among 16,000 State, CIA, White House, Defense, and Justice Department records released in November 2000 on the nearly 17 year long Pinochet dictatorship in Chile, and Washington's role in the violent coup that brought his military regime to power. The release was the fourth and final batch of records released under the Clinton Administration's special Chile Declassification Project. During the Pinochet regime, four American citizens were killed: Charles Horman, Frank Teruggi, Boris Weisfeiler, and Ronni Karpen Moffit. Later on, in late August 1976, the United States Government stated in a State Department Secret Memorandum, that the United States Government did play an indirect role in the death of one of the four American citizens, Charles Horman. The Secret Memorandum states:

"Based on what we have, we are persuaded that: The GOC sought Horman and felt threatened enough to order his immediate execution. The GOC might have believed this American could be killed without negative

from the USG. There is some circumstantial evidence to suggest: U. S. intelligence may have played an unfortunate part in Horman's death. At best, it was limited to providing or confirming information that helped motivate his murder by the GOC. At worst, U. S. intelligence was aware the GOC saw Horman in a rather serious light and U. S. officials did nothing to discourage the logical outcome of GOC paranoia." Department of State, Secret Memorandum, "Charles Horman Case," 25 August 1976 (uncensored version)

On 30 June 2014, a Chilean court ruled that the United States played a key role in the murders of Charles Horman and Frank Teruggi. According to Judge Jorge Zepeda, U. S. Navy Capt. Ray E. Davis, who commanded the U. S. Military Mission in Chile, gave information to the Chilean government about Horman and Teruggi that resulted in their arrest and execution in the days following the coup. The Chilean Supreme Court sought to have Davis extradited from Florida to stand trial, but he was secretly living in Santiago and died in a nursing home in 2013. In a document declassified under the Obama administration's Chilean declassification project, documents were released stating that the CIA suspected Pinochet himself of personally giving the order for the assassination of Ronni Moffitt and Orlando Letelier. Although they were unable to gather enough intelligence that proved that he gave the order, they received shocking evidence from the Chilean Major, Armando Fernandez, who they convinced to come to the capital to provide them information, that Pinochet was directly involved in covering up the incident. Another declassified copy of a CIA special intelligence assessment on Pinochet's role in the Letelier and Moffitt assassinations were presented to the Chilean President Bachelet in 2016. That document asserts the CIA believed that Pinochet, "personally ordered his intelligence chief to carry out the murder." Even with the evidence that they had, the Secretary of State George Shultz did not feel that there was enough to indict Pinochet but instead used the information to try to convince Reagan to change their policy with Chile. Pinochet stepped down from power in 1990 and died on 10 December 2006, without facing trial.

"Бізде бар мәліметтерге сүйенсек, біз сенімдіміз: Чили үкіметі Хорманды іздеді және оның дереу өлім жазасын орындау қажет деп санады. Чили үкіметі бұл американдық азаматты АҚШ-тан жағымсыз реакция болмайынша өлтіруге болады деп сенген болуы мүмкін. Кейбір жағдайлық дәлелдерге сүйенсек: АҚШ барлауы Хорманның өліміне өкінішті үлес қосуы мүмкін. Ең жақсы жағдайда, ол Хорманды өлтіруге себеп болған ақпаратты ұсынуға немесе растауға шектелді. Ең жаман жағдайда, АҚШ барлауы Чили үкіметі Хорманды қауіпті деп қарастырғанын білген және Чили шенеуніктердің логикалық салдарына қарсы тұруға шара қоймады". Мемлекеттік департамент, құпия меморандум, "Чарльз Хорман ісі", 25 тамыз 1976 жыл (өңделмеген нұсқасы)

2014 жылдың 30 маусымында чилилік сот АҚШ-тың Чарльз Хорман мен Фрэнк Теруггинің өліміне маңызды рөл атқарғанын шешті. Сот судьясы Хорхе Сепеданың айтуынша, АҚШ Әскери миссиясын Чилиде басқарған АҚШ Әскери-теңіз күштерінің капитаны Рэй Э. Дэвис Чили үкіметіне Хорман мен Теругги туралы ақпарат берген, нәтижесінде олар төңкерістен кейінгі күндерде тұтқынға алынып, өлім жазасына кесілген. Чили Жоғарғы соты Дэвисті Флоридадан сотқа келтіруді талап етті, бірақ ол құпия түрде Сантьягода тұрып, 2013 жылы зейнеткерлер үйінде қайтыс болды. Обама әкімшілігінің чилилік құпияны жою жобасы бойынша жарияланған құжаттарда ЦРУ Пиночеттің өзі Ронни Моффит пен Орландо Летелиерді өлтіруге бұйрық бергенін күдіктенгені айтылды. Олар оның бұйрық бергенін дәлелдейтін жеткілікті ақпарат жинамағанмен, олар чилилік майор Армандо Фернандестен шоқтығушылық ақпарат алды, оны оларға ақпарат беру үшін астанаға шақырып, Пиночеттің оқиғаны жасыруға тікелей қатысқандығын анықтады. ЦРУ-ның Летелиер мен Моффиттің өліміне қатысты Пиночеттің рөлі туралы арнайы барлау бағасының тағы бір құпия көшірмесі 2016 жылы Чили президенті Бачелетке ұсынылды. Бұл құжат ЦРУ Пиночеттің "жеке өкіліне өлім жазасын орындауға бұйрық бергеніне" сенгенін мәлімдеді. Ақпараттың бар екеніне қарамастан, Мемлекеттік хатшы Джордж Шульц Пиночетті айыптауға жеткілікті дәлел жоқ деп санады, керісінше, Рейганды Чилимен саясатын өзгертуге көндіруге тырысты. Пиночет 1990 жылы биліктен кетіп, 2006 жылдың 10 желтоқсанында сотқа тартылмай қайтыс болды.

XXI ғасырдағы саясат

АҚШ президенті Билл Клинтон Чилиге қатысты АҚШ саясаты мен әрекеттеріне қатысты көптеген құжаттарды жариялауға бұйрық берді. АҚШ-тың әртүрлі агенттіктер жасаған құжаттар 1999 жылдың қазан айында АҚШ Мемлекеттік департаментімен жұртшылыққа ашылды. Бұл жинақтағы 1100 құжат әскери төңкеріске дейінгі жылдармен байланысты. Пиночеттің билікке келуі туралы 2000 жылы жарық көрген ЦРУ баяндамасында: "ЦРУ Альенде құлатылғаннан кейін әскери хунтаны белсенді түрде қолдады, бірақ Пиночеттің президент болуына көмектеспеді" делінген. Алайда, 2000 жылғы баяндамада былай делінген: "Альендеге қарсы ЦРУ-дың ең маңызды әрекеті 1970 жылы оның сайлануы мен президенттік лауазымға кіруіне кедергі келтіруге жасаған сәтсіз әрекеті болды. Дегенмен, АҚШ әкімшілігінің Альендеге қатысты ұзақ жылдар бойы сақталып келген жаушылдығы және оған қарсы әскери төңкеріс жасауға бұрынғы ынталандыруы Чили төңкерісшілері арасында жақсы белгілі болды, олар соңынан оны құлату үшін өздерінің әрекеттерін жасады." 2003 жылы студенттермен өткен кездесуде жоғары сынып оқушысы Джеймс Дубек Мемлекеттік хатшы Колин Пауэллден АҚШ төңкеріске қолдау көрсеткені туралы сұрады, ал Пауэлл: "Бұл американдық тарихтың мақтан тұтатын бөлігі емес" деп жауап берді. 2011 жылы АҚШ президенті Барак Обама Чилиге сапармен келген кезде, Чили саяси партияларының орталық-солшыл коалициясы Обамадан Пиночеттің бұрынғы қолдауы үшін кешірім сұрауын өтінді. Associated Press агенттігіне берген сұхбатында Пиньера өзінің үкіметінің "барлық адам құқығы мәселелерінде әділеттілік орнату үшін шындықты табуға толыққанды бейілді екенін" айтты. Обама кешірім сұрау туралы сұрақтарға жауап бермеді, бірақ баспасөз конференциясында АҚШ-тың Латын Америкасымен қарым-қатынасы кейде "өте қиын" болғанын және адамдар тарихтан сабақ алып, оны түсінуі керек, бірақ оның құрсауына түспеуі керек екенін айтты. 2018 жылдың ақпан айында "тұрақты қарсылық" құру мақсатымен, қаза тапқан чилилік дипломат және саясаттанушы Орландо Летелиердің ескерткіші Вашингтондағы Массачусетс даңғылында, Летелиердің 1976 жылы Пиночеттің бұйрығымен автокөлікте жасалған жарылыста қаза тапқан жеріне жақын орнатылды. Шабуыл кезінде Летелиердің 25 жастағы американдық әріптесі Ронни Карпен Моффит те қаза тапты. Ронни Моффиттің күйеуі Майкл Моффит, сонымен қатар көлікте болған, шабуылдан аман қалды. Чили жасаған осы қастандық, АҚШ қолдаған одақтас мемлекеттердің жасаған терроризмді Американың билігінің ортасына әкелді. Летелиердің үш ұлы және оны ешқашан кездестірмеген немересі ескерткіштің ашылу салтанатына қатысты. Летелиердің ескерткіш мүсінінің ашылуы Обама әкімшілігінің "ұзақ уақыттан бері құпия сақталған ЦРУ талдауын" жариялағаннан кейін екі жыл өткен соң болды, онда "Президент Пиночет жеке өзі барлау қызметінің бастығына кісі өлтіруді тапсырғанына сенімді дәлелдер келтірілген" делінген. Летелие демократиялық жолмен сайланған Альенде үкіметі кезінде Чилидің АҚШ-тағы елшісі болып қызмет еткен. Пиночеттің 1973 жылғы төңкерісінен кейін Летелие саяси тұтқынға айналып, АҚШ-та саяси баспана іздеді, онда ол DC-де орналасқан саясатты зерттеу институтының экономикалық саясат миссиясын басқарды, сондай-ақ Пиночет режимін халықаралық деңгейде айыптауды ұйымдастырды. Саясатты зерттеу институты адам құқықтарын дамытуды өзінің негізгі мақсатына енгізді.

U. S. President Bill Clinton ordered the release of numerous documents relating to U. S. policy and actions toward Chile. The documents produced by various U. S. agencies were opened to the public by the U. S. State Department in October 1999. The collection of 1,100 documents dealt with the years leading up to the military coup. Regarding Pinochet's rise to power, the CIA concluded in a report issued in 2000 that: "The CIA actively supported the military junta after the overthrow of Allende but did not assist Pinochet to assume the Presidency." However, the 2000 report also stated that: "The major CIA effort against Allende came earlier in 1970 in the failed attempt to block his election and accession to the Presidency. Nonetheless, the U. S. Administration's long standing hostility to Allende and its past encouragement of a military coup against him were well known among Chilean coup plotters who eventually took activities of their own to oust him." In a 2003 town hall with students, high school student James Doubek asked Secretary of State Colin Powell about the United States support for the coup, to which Powell replied that "it is not a part of American history that we're proud of". During U. S. President Barack Obama's visit to Chile in 2011, the center left coalition of Chilean political parties asked Obama to apologize for past U. S. support of Pinochet. An interview with the Associated Press, Mr Piñera said his government was "categorically committed to contribute to the search for truth so that justice is done in all of these human rights cases". Obama did not respond to requests for an apology but said during a press conference that U. S. relations with Latin America had at times been "extremely rocky," and that people needed to learn from and understand history, but not be trapped by it. In February 2018, in an effort to create a "lasting counterpoint", a statue honoring the slain Chilean diplomat and think tank policy analyst Orlando Letelier was erected on Massachusetts Avenue in Washington, D. C., near the location where Letelier was killed in a 1976 car bombing on the orders of Pinochet. The attack also claimed the life of Ronnie Karpen Moffitt, Letelier's 25 year old American co worker. Michael Moffitt, husband of Ronnie Moffitt and also in the vehicle, survived the attack. The Chilean orchestrated assassination had brought state sponsored terrorism by an American backed ally to the cradle of American dominion. Three of Letelier's sons and a granddaughter whom Letelier had never been afforded the opportunity to meet attended the unveiling. The unveiling of Letelier's commemorative statue came less than two years after the Obama administration had released a "long classified CIA analysis [that] cited 'convincing evidence that President Pinochet personally ordered his intelligence chief to carry out the murder.'" Letelier had served as Chile's ambassador to the United States under Chile's democratically elected Allende government. After Pinochet's 1973 coup, Letelier became a political prisoner and sought political asylum in the United States, where he eventually came to spearhead the economic policy mission of a D. C. based think tank, the Institute for Policy Studies, as well as organize international condemnation of Pinochet's regime. The Institute for Policy Studies has long incorporated the advancement of human rights into the core of its mission.