Кіріспе

Людвиг ван Бетховеннің 1808 жылғы симфониясы.

F мажордағы 6-шы симфония, Op. 68, сонымен қатар «Пасторальдық симфония» (немісше: Pastorale) деп белгілі, Людвиг ван Бетховеннің 1808 жылы аяқтаған шығармасы. Бетховеннің нақты бағдарламалық мазмұны бар сирек туындыларының бірі – бұл симфония алғаш рет 1808 жылғы 22 желтоқсанда Вена театрындағы төрт сағаттық концертте оның 5-ші симфониясымен бірге орындалды.

Өмірбаян

Бетховен табиғатты сүйетін, көп уақытын елді мекенде серуендеумен өткізетін композитор еді. Ол жиі Венадан ауылға жұмыс істеуге шығатын. Композитордың айтуынша, Алтыншы симфония – "көбінесе сезімді білдіру, емес сурет салу", бұл тұжырым бірінші бөлімнің атауымен де нақтыланады. Пасторальдық симфонияның алғашқы эскиздері 1802 жылы пайда болды. Ол Бетховеннің одан да белгілі Бесінші симфониясымен бірдей уақытта жазылған. Екі симфония да 1808 жылдың 22 желтоқсанында Венадағы «Театр ан дер Вьен» театрында ұзақ және жеткіліксіз репетицияланған концертте тұңғыш рет орындалды. Фрэнк А. Д'Акконе Бетховеннің бағдарламалық идеяларын – (қобыздың үні, құстардың сайрауы, ағын сулар және дауыл) – өзінің бес бөлімді сюжеттік құрылымы үшін Джастин Генрих Кнехттың (1752–1817) 1784 жылы жазған «Le Portrait musical de la Nature ou Grande Symphonie» шығармасынан алған болуы мүмкін деген пікірді келтірді.

I. Аллегро ма нон тросфо

Симфония композитордың елге келген кездегі сезімдерін бейнелейтін тыныш әрі көңілді қозғалыспен басталады. Бұл қозғалыс белгілі бір өлшемде соната түрінде, ал оның мотивтері жан-жақты дамытылған. Бірнеше жерде Бетховен өте қысқа мотивтерді қайталап, оркестрлік дыбыстық құрылымын байытады. Ивон Фриндл: "Табиғаттағы шексіз үлгілер ырғақты жасушалар арқылы, ал оның зорлығы – тұрақты, таза гармониялар арқылы берілген" деп атап өткен.

II. Жас шаңғышы

Екінші бөлім – тағы бір сонаталық форма, бұл жолы B мажорлық күйінде, туындының негізгі тональдығының субдоминанты. Ол скрипкалар судың ағысын еліктейтін мотив орындауымен басталады. Виолончель бөлімі екіге бөлінеді, тек екі музыкант өшірілген аспаптарда су ағысының ноталарын орындайды, ал қалған виолончельдер мен контрабастар бірге көбінесе пиццикато ноталарын орындайды. Соңына қарай ағаш аспаптары үшін құстардың сайрағанын еліктейтін каденция келеді. Бетховен партитурадағы құстардың түрлерін көрсеткен: соловей (флейта), бөдене (гобой) және көкек (екі кларнет).

III. Аллегро

Үшінші бөлім – 3/4 такт бойынша шекерцо, ол ауылдық халықтың билерін және қуанышпен тойлауын бейнелейді. Ол F мажорлы күйде, симфонияның басты тоналысына оралады. Бұл бөлім – шекерцолар үшін қалыпты форманың өзгеше нұсқасы, себебі трио бір рет емес, екі рет пайда болады, ал шекерцо тақырыбы үшінші рет қысқартылып келеді. Бетховен осы кеңейтілген құрылымды ескере отырып, шекерцо мен трионың әдеттегі ішкі қайталануларын белгілемеген болуы мүмкін. Теодор Адорно осы шекерцоны Антон Брукнердің шекерцоларының үлгісі деп санайды. Тақырыптың соңғы оралуы жылдам темппен көтеріңкі, шулы атмосфераны жеткізеді. Бұл бөлім күрт аяқталып, төртінші бөлімге үзіліссіз жалғасады.

IV. Аллегро

Төртінші бөлім, ф-минорлық және 4/4 өлшемінде, – шығарманың барлық бөліміндегі ең көп аспапты қолданатын бөлім. Ол зор күшті дауылды ерекше нақтылықпен бейнелейді, алыстағы күн күркірінен басталады (виолончель мен контрабастағы тыныш тремололар) және жаңбырдың алғашқы тамшыларынан (скрипкалардағы сегізінші ноталық үзінділер) күшті күркіреуге (тимпан), найзағайға (пикколо), қатты желге (скрипкалардағы арпеджио тәрізді айналмалы үзінділер) және құйылыс жаңбырға (скрипкалардағы 16-лық ноталық тремололар) дейін өрбиді. Бөлімнің соңына тромбондардың қосылуымен Бетховен одан да күшті әсер етеді. Дауыл ақырында басылып, алыстан әлі күн күркірегені естіледі. Соло флейтадағы жоғары қарай өрлейтін гамма – бұл радуганы бейнелейді. Соңғы бөлімге үздіксіз өтеді. Бұл бөлім Моцарттың 1787 жылғы G-минорлы K. 516 скрипкалық квинтетімен салыстырылады, ол да тыныш соңғы бөлімге ұзақ, эмоционалды дауылды кіріспе ретінде басталады.

В. Аллегретто

Финал F мажорлы, 4/4 өлшемінде. Бұл бөлім соната-рондо формасында, кіріспе [А B А] C [А B А] ко́да құрылымымен ұйымдастырылған. Көптеген финалдар сияқты, бұл бөлімде де сегіз такттық симметриялық тақырыпқа ерекше назар беріледі, осы жағдайда ол шопандардың алғыс айту әнін бейнелейді. Соңғы А бөлімі тыныш басталып, біртіндеп толық оркестр үшін (пикколо мен литавраларсыз) экстаздық биік нүктеге жетеді, бірінші скрипкалар жоғары F нотасында өте жылдам үштік тремоло орындайды. Одан кейін Бетховеннің pianissimo, sotto voce белгісімен дұғаға ұқсас ыстық ко́да келеді; көптеген дирижерлер осы бөлімнің темпін баяулатады. Ұзақ соқпай, шығарма екі қуатты F мажорлық аккордпен аяқталады.

Танымал мәдениетте

Симфония 1940 жылы Диснейдің "Фантазия" анимациялық фильмінде қолданылды, бірақ дирижер Леопольд Стоковский жасаған мифологиялық өзгерістер мен шығарманың ұзындығы қысқартылды. Бірінші бөлімнің басы "Симпсондар" мультсериалының "Itchy & Scratchy & Marge" эпизодында қолданылады. Музыка балалардың сыртта ойнап жатқан сәндік көріністерін күшейтеді. Сол үзінді кейінірек "Жабайы Барттарды бұзуға болмайды" эпизодының соңғы сахнасында да пайдаланылды, бұл жолы Спрингфилдтің қарт тұрғындарының сыртта көңіл көтеруін көрсетеді. Бірінші бөлім 1973 жылғы "Сойлент Грин" ғылыми-фантастикалық фильмінде де қолданылды (авторлық құқығы көрсетілмеген).