Контрабас кларнет және оның түрлері

Кіріспе

Контрабас кларинет (сонымен қатар, педальды кларинет, мүжік аспаптарының педальдарынан аталған) және контра альт кларинет – кларинеттер отбасының жиі қолданылатын ең ірі екі мүшесі. Қазіргі заманғы контрабас кларнеттері B♭ биіктігінде дыбыс шығаратын аспаптар, олар әдеттегі B♭ сопрано кларнетінен екі октава төмен, ал бас кларнетінен бір октава төмен дыбыс береді. Дегенмен, мұндай аспаптың болғанына ешқандай дәлел жоқ. Кішірек E♭ контра альт кларнеті кейде "E♭ контрабас кларнеті" деп аталады және E♭ альт кларнетінен бір октава төмен дыбыс шығарады.

Контрабас

Ең ерте кездескен контрабас кларнеті – 1808 жылы Соммиер қаласындағы Дюма есімді алтын шебер жасаған «contre basse guerrière» болды; осы аспап туралы басқа ештеңе белгісіз. Батифон (кейде «bathyphone» деп те жазылады, нем. batyphon, фр. batyphon) – В. Ф. Випрехттің қамыс аспаптары үшін контрабас құралын алуға жасаған тырабының нәтижесі. Батифон до мажорлы кларнеттен екі есе үлкен масштабта жасалған, ал хроматикалық гамманың интервалдары акустикалық принциптерге сәйкес орналастырылған. Саусақтар жетпейтін тесіктерді жабу үшін иінтірек немесе бұрылмалы клапантар қолданылған. Аспап кленнен жасалған, оған сәйкес ауыздықшасы бар, цилиндрлі мыс түйме арқылы құбырдың жоғарғы бөлігіне және мыс резонаторына жалғастырылған. Оның дыбық қатары до мажорлы кларнеттен екі октава төмен, диапазоны бірдей, демек, қазіргі бас тубаға сәйкес келеді. Дыбысы жағымды әрі толық болды, бірақ әскери оркестрдегі контрабас регистрі үшін жеткілікті күшті емес. Батифонның бірнеше кемшілігі болды: оны тек G және F мажор тоналыстарында ғана оңай ойнауға болады. Батифонды 1839 жылы Пруссияның барлық әскери оркестрлерінің бас директоры Ф. В. Випрехт және Берлиндегі сарай аспаптарын жасаушы Э. Скора патенттеген. Іс жүзінде, аспаптың пайдасы шамалы болды және оны бас туба алмастырды. Батифонды жасағандардың есімдерімен аталатын аспап Snoeck коллекциясына кірді, ол Берлиндегі Музыка университетінің ежелгі музыкалық аспаптар жинағына қосылды. Випрехттің өнертабысынан кейін көп ұзамай Адольф Сакс В тоналысындағы «clarinette bourdon» құралын жасады. 1889 жылы Фонтейн Бессон жаңа педальді кларнет шығара бастады (суретке қараңыз). Бұл аспаптың құбыры 10 фут (3 метр) ұзын, оның ішінде цилиндрлі және конустық тесіктер біріктірілген. Құбыр өзінің бойымен екі рет бүгілген. Онда 13 клапан және 2 сақина бар, саусақтарды қою тәсілі B кларнетіне ұқсас, тек ең жоғары сегіз жарты тоннан басқа. Дыбысы бай және толық, ең төменгі ноталардан басқа, олар сәл дөрекі болып келеді, бірақ контрабассонның сәйкес ноталарынан гөрі әлдеқайда дыбысты. Бұл бас кларнеттен бір октава төмен және B♭ кларнеттен екі октава төмен. Жоғарғы регистрі B кларнетінің шалумеу регистріне ұқсас, ол қамысты және тәтті. Бұл аспаптардың ешқайсысы кеңінен таралған жоқ, бірақ олар 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында бірнеше өндірушілер жасаған контрабас кларнеттерінің негізі болды, әсіресе Лебланк үшін жасалғандары, олар сәттірек болды.

The earliest known contrabass clarinet was the contre basse guerrière invented in 1808 by a goldsmith named Dumas of Sommières; little else is known of this instrument. The batyphone (also spelled bathyphone, Ger. and Fr. batyphon) was a contrabass clarinet which was the outcome of W. F. Wieprecht's endeavor to obtain a contrabass for the reed instruments. The batyphone was made to a scale twice the size of the clarinet in C, the divisions of the chromatic scale being arranged according to acoustic principles. For convenience in stopping holes too far apart to be covered by the fingers, crank or swivel keys were used. The instrument was constructed of maple wood, had a clarinet mouthpiece of suitable size connected by means of a cylindrical brass crook with the upper part of the tube and a brass bell. The pitch was two octaves below the clarinet in C, the compass being the same, and thus corresponding to the modern bass tuba. The tone was pleasant and full, but not powerful enough for the contrabass register in a military band. The batyphone had besides one serious disadvantage: it could be played with facility only in its nearly related keys, G and F major. The batyphone was invented and patented in 1839 by F. W. Wieprecht, director general of all the Prussian military bands, and E. Skorra, the court instrument manufacturer of Berlin. In practice the instrument was found to be of little use, and was superseded by the bass tuba. A batyphone bearing the name of its inventors formed part of the Snoeck collection which was acquired for Berlin's collection of ancient musical instruments at the Hochschule für Musik. Soon after Wieprecht's invention, Adolphe Sax created his clarinette bourdon in B. In 1889, Fontaine Besson began producing a new pedal clarinet (see photograph). This instrument consists of a tube 10 feet (3 m) long, in which cylindrical and conical bores are combined. The tube is doubled up twice upon itself. There are 13 keys and 2 rings on the tube, and the fingering is the same as for the B clarinet except for the eight highest semitones. The tone is rich and full except for the lowest notes, which are unavoidably a little rough in quality, but much more sonorous than the corresponding notes on the contrabassoon. This is an octave lower than a bass clarinet and two octaves lower than a B♭ clarinet. The upper register resembles the chalumeau register of the B clarinet, being reedy and sweet. None of these instruments saw widespread use, but they provided a basis for contrabass clarinets made beginning in the late 19th and early 20th centuries by several manufacturers, notably those designed by fr for Leblanc, which were more successful.

Контра-альто

Контра-альто кларнет контрабастан жоғары тұрады және B емес, E тонында жазылған. "Контральто кларнет" түрі де кейде қолданылады, бірақ бұл шатасуға әкелуі мүмкін, себебі аспаптың диапазоны контральто дауысының диапазонынан әлдеқайда төмен; "контра-альто" термині "контрабас" сияқты, аспаптың альто кларнеттен октава төмен ойнайтынын көрсетеді. Оны E контрабас кларнеті деп те атайды. Бұл, қалыпты қолданыстағы кларнеттер отбасының екінші үлкен мүшесі, ол қарапайым бас кларнеттен үлкен, бірақ B контрабас кларнетінен кіші. Басқа кларнеттер сияқты, контра-альто кларнет те дыбыс шығару үшін қамысты үрмелі аспап. Контра-альтоның клавишалары кішірек кларнеттердегідей, және олар да солай ойнатылады. Кейбір контра-альто кларнет үлгілерінің диапазоны төменгі (жазылған) E-ге дейін жетеді, бұл пианинодағы ең төменгі G (G1) сияқты естіледі, ал кейбіреулері төменгі (жазылған) C-ге дейін ойнай алады, бұл E1 дыбысын береді. Ең алғашқы контра-альто кларнеттері 19-шы ғасырдың бірінші жартысында жасалған; олар көбінесе F тонында болды және контрабасс горны деп аталды, ол бассет горнынан октава төмен болды. Альберт (вероятно, Э.Ж. Альберт, Эжен Альберттің ұлы) 1890 жыл шамасында F тонында аспап жасады. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында E тонындағы контра-альто кларнеттер белгілі бір дәрежеде танымал болды. Контра-альто кларнет көбінесе концерттік топтарда және кларнет хорларында қолданылады, онда ол әдетте, бірақ әрқашан емес, музыканың бас партиясын орындайды. Оған арнайы жазылған ноталар көп болмаса да, контра-альто бартон саксофонының партиясын ойнай алады және бірдей биіктікте дыбысталады; сонымен қатар, C тонында (багтон немесе туба сияқты) бас кілтінде жазылған ноталарды, егер партия асқын кілтінде болса, музыкаға үш діріл қосып, қажет болған жағдайда негізгі таңбаны және кездейсоқ белгілерді түзету арқылы оқуға болады. Ол кейде джазда қолданылады, және оған арналған бірнеше жеке орындаушылық шығармалар жазылған. Контра-альто кларнет кейбір Бродвей оркестрлерінде де қолданылады, оның партиялары қамыстың кітаптарында екіге бөлінген аспап ретінде жазылған (мысалы, сопрано кларнет және бас кларнетпен бірге).

The contra alto clarinet is higher pitched than the contrabass and is pitched in the key of E rather than B. The unhyphenated form "contra alto clarinet" is also sometimes used, as is "contralto clarinet", but the latter is confusing since the instrument's range is much lower than the contralto vocal range; the more correct term "contra alto" is meant to convey, by analogy with "contrabass", that the instrument plays an octave lower than the alto clarinet. It is also referred to as the E contrabass clarinet. It is the second largest member of the clarinet family in regular use, larger than the more common bass clarinet but not as large as the B contrabass clarinet. Like other clarinets, the contra alto clarinet is a wind instrument that uses a reed to produce sound. The keys of the contra alto are similar to the keys on smaller clarinets, and are played in the same way. Some contra alto clarinet models have a range extending down to low (written) E, sounding as the lowest G on the piano (aka G1), while others can play down to low (written) C, sounding E1. The earliest contra alto clarinets were developed in the first half of the nineteenth century; these were usually pitched in F and were called contrabasset horns, being an octave lower than the basset horn. Albert (probably E. J. Albert, son of Eugène Albert) built an instrument in F around 1890. In the late 19th and early 20th century contra alto clarinets in E finally attained some degree of popularity. The contra alto clarinet is used mostly in concert bands and clarinet choirs, where it usually, though not always, plays the bass line of a piece of music. While there are few parts written specifically for it, the contra alto can play the baritone saxophone part and sounds the same pitch; it is also possible to read parts written in the bass clef for instruments pitched in C (such as bassoon or tuba) as if the part were in the treble clef, while adjusting the key signature and any accidentals as necessary by adding three sharps to the music. It is occasionally used in jazz, and a few solo pieces have been written for it. The contra alto clarinet is also used in a few Broadway pit orchestras, with its parts being written in reed books as a doubled instrument (e. g. with soprano clarinet and bass clarinet).

Субконтрабас

1935 жылы бельгиялық аспап жасаушы Фр. Леблан B♭ октаконтрабастың бір ғана прототипін жасады, ол B♭ контрабастан толық октава төмен және өте биік болды. Ол сол жылы өткен Дүниежүзілік көрмеде көрсетілді. Хоувенагель 1930 жылдары Леблан үшін E♭ форматында екі кішігірім октаконтральто кларнетінің прототипін де жасады, олар B♭ контрабастан квинте төмен және E♭ контра альт кларнетінен бір октава төмен еді. Тек біреуі ғана 1971 жылы төменгі C (дыбысталатын E♭) пернелерімен аяқталды. Бұл алып "окта" кларнеттер кейбір мәтіндерде еске алынса да (мысалы, Бэйнс, 1991), Леблан оларды прототиптік кезеңнен ары қарыстырмады. Қазіргі таңда оларды заманауи пластик және 3D-баспа технологияларын пайдаланып қайта жасауға әрекеттер жасалып жатыр. 2023 жылы неміс аспап жасаушысы Foag Klarinetten толық жұмыс істейтін, барлық металдан жасалған B♭ октаконтрабас кларнетін жасады, оның диапазоны төменгі C-ге дейін жетеді.

Норвегиялық композитор Терье Лерстад октаконтрабас үшін кем дегенде үш музыкалық шығарма жазған (Trisonata, Op. 28; De Profundis, Op. 139; және Кларнет хорына арналған Эбоннан жасалған айналар, Op. 144). Бұл шығармалардың жазбалары әзірге белгілі емес.

Даму

2012 жылдан бері Эрнесто Молинари (Берн өнер университетінің профессоры), Йохен Сеггельке (кларинет жасаушы) және Дэниел Дебруннер (мехатроника инженері) басқаратын зерттеу тобы CLEX' (Контрабас кларинеті кеңейтілген) деп аталатын жаңа контрабас кларинетінің әр түрлі прототиптерін мехатроникалық шешім ретінде әзірлеп келеді. Моторлы клавишалар музыканттың саусақтарымен электрондық сенсорлармен жабдықталған клавишалар арқылы қашықтан басқарылады. Бұл түрдегі аспаптар музыканттар мен композиторларға жаңа музыкалық мүмкіндіктер ашады. Кларнет корпусындағы тесіктердің орналасуы дәстүрлі механикалық шектеулерден толығымен босатылған. 2016 жылдың маусым айында Молинари екі концертте жұмыс істейтін үш прототиптің біріншісін таныстырды.

Орындаушылар

Бәлкім, контрабас кларнетті сололық аспап ретінде маңызды пайдаланған ең танымал музыкант – Энтони Бракстон. Басқа орындаушылар (олардың көпшілігі джаз және еркін импровизациялық музыка жанрында аспапты қолданады) – Джеймс Картер, Брайан Ландрус, Дуглас Эварт, Винни Голия, Мвата Боуден, Эрнст Ульрих Дьюкер, Паоло Раваглия, Хамиет Блуитт, Эдвард "Кид" Джордан, Гарри Спарнай (Нидерланды), Арманд Ангстер (Франция) және Джейсон Алдер. Дейв Мэтьюс Бенд тобының Лерой Мур 2001 жылғы Everyday альбомындағы "So Right" әнінде контрабас кларнетте ойнады, ал They Might Be Giants тобының Джон Линнелл 2013 жылғы Nanobots альбомында контраальт кларнетін пайдаланды, сондай-ақ топтың кейінгі шығарылымдарында да қолданды. Колин Стетсон 2015 жылы скрипкашы Сара Нойфельд және Йохен Сеггелькемен бірлесіп Never Were the Way She Was альбомында осы аспапты пайдаланды.